Verdwalen in het donkere bos alsof je de enige mens bent, verhalen vertellen over de schepping van de wereld en engelen die uit de hemel ter aarde storten: de Route Rood van het Boslab Theaterfestival in het Amsterdams Bostheater toont een verrassende verhaallijn. Dit jongemakersfestival is een initiatief van artistiek leider Frances Sanders, dramaturg Florian Hellwig en directeur van het Bostheater Ingejan Ligthart Schenk. Behalve de rode is er een gele, blauwe en groene route. Zo doorkruisen op deze zomeravonden groepen toeschouwers het bos naar verborgen locaties, gelegen rondom het hoofdpodium.
Verdwalen en overgave als centrale motor
Verdwalen Bij de voorstelling Rebecca door Dagmar Ketelaers en Annabelle Hinam komen de paniek om het verdwalen en verdwalen als geluksgevoel samen. De jonge makers, juist afgestudeerd aan de toneelschool in Utrecht, lieten zich inspireren door de Amerikaanse schrijfster Rebecca Solnit en haar essaybundel A Field Guide of Getting Lost (2006). De voorstelling speelt zich af tussen hoge beukenbomen en lage begroeiing, daar verdwaalt een vrouw (Hinam) gekleed in sportieve jurk. Ze worstelt met een enorme landkaart die telkens dichtwaait in de wind. In haar zouden we de auteur van het boek kunnen herkennen. De andere speelster, Ketelaers, is geheel zwart en ze vertrouwt de toeschouwers toe dat ze ‘onzichtbaar’ is.
Terwijl Rebecca struint en struikelt, geeft de stem van de onzichtbare aanwijzingen: links, rechts, nog eens links, nee, rechts. Het wordt een chaos die ook angst oproept: zo gaat verdwalen dus. Mooi detail is dat de dames opeens verrukt samen koffie drinken. Het slotbeeld is poëtisch: Rebecca legt zich te slapen aan de voet van een boom, beschenen door blauw licht. Ze heeft de grillen van het leven aanvaard, zoals een Engelstalige stem citeert uit Solnits boek.
Verhalen overgave en de dualiteit van creation mythes
Verhalen Overgave beheerst Rebecca. In Wortelschieten door verhalenvertellers van Mezrab, gevestigd aan de Amsterdamse Veemkade, regeert juist de opstandigheid. Samensteller Sahand Sahebdivani, tevens oprichter van Mezrab, kiest twee storytellers die elk een eigen versie geven van het scheppingsverhaal, waarin Eva een veel grotere en interessanter rol toebedeeld krijgt dan Adam.
Het begint met het verhaal van een Amerikaanse zondagsschool in Texas waar de juf schitterend kan vertellen. Het gaat over het paradijs, over Eva die zich laat verleiden door van de verboden appel te eten. God straft haar en dan volgt een prachtige verdediging van Eva en het onrecht haar aangedaan. Interessant detail: slechts 1,1 procent van alle bijbelteksten wordt gesproken door een vrouw en minder dan 10 procent van de bijbelse figuren zijn een vrouw. Dat beluisteren we allemaal in de entourage van het bos, onder de waaiende bomen. Het is prachtig, eerlijk, onopgesmukt, alles op de vleugels van het gesproken woord.
Gevallen engelen en taalkundige vondsten
Gevallen engelen Collectief Blauwdruk met Recht op de Hemel brengt in het intussen donker geworden bos een absurd, humoristisch en in taalkundig opzicht sprankelend stuk over gevallen engelen. Pats! In het openingsbeeld liggen twee engelen op een berg aarde, wit van de kalk. Het collectief, afkomstig van de toneelschool Arnhem, liet zich inspireren door de tragedie Lucifer (1654) van Vondel. Volgens een interview in NRC (27 juli) vinden ze het een ‘verschrikkelijk drakenstuk’ en vervulde het hen met ‘afkeer’. Toch lieten ze zich erdoor inspireren, en terecht: in mijn visie is Lucifer een dynamisch, spannend en schitterend stuk, in 1979 door Publiekstheater in de regie van Hans Croiset onvergetelijk opgevoerd.
Maar goed, afkeer of niet: Collectief Blauwdruk maakt weergaloos toneel met Recht op de hemel. De drie acteurs spelen met barokke taal doorweven met Engels en hedendaagse uitdrukkingen om Vondels tijd én het heden dichtbij te brengen. Aan het begin verklaren zij God dood (vrij naar Nietszche) en de teugelloosheid die hiervan het gevolg is, leidt tot vrolijke chaos. God heeft de engelen gelijk gesteld aan de mens, tot grote ontsteltenis van het drietal Lucifer, Belzebub en Gabriël.
Lucifer wil de goddelijke heerschappij overnemen maar Belzebub en Gabriël koesteren wel warme gevoelens voor een menselijk bestaan. Al is de mens ‘een kanon van zonde’, ze beschikken ook over genotzuchtige gelukzaligheden, die voor geslachtloze engelen ondenkbaar zijn. De engelen zijn ontdaan van hun vleugels, wat uitbundige valpartijen oplevert in de modder der aarde. Alles wat engelenwit is, raakt besmeurd. Ondertussen raken de toeschouwers begeesterd door een intelligent, slim en trefzeker toneelspel over hoe hemel en aarde zich tot elkaar verhouden.
De uitdrukking is - in een iets andere vorm - voor het eerst aangetroffen in de bekende verhalenbundel Camera Obscura (uit 1839) van Hildebrand (pseudoniem van Nicolaas Beets). Hildebrand heeft het dus over “mosschen” die “gaapten”. Met mosschen bedoelde hij mussen. Mos(ch) en mus(ch) waren vroeger namelijk spellingvarianten. Er wordt weleens gedacht dat het in deze uitdrukking om mos zou gaan dat op daken groeit. Dat mos zou door de hitte uitdrogen en dan scheuren vertonen (gaan ‘gapen’). Deze aanname klopt niet. De uitdrukking komt namelijk al in de negentiende eeuw vaker voor met musschen die zitten te gapen van de hitte dan met mosschen. Bovendien werd mos in de plantkundige betekenis destijds standaard zónder ch geschreven, en in de vogelbetekenis mét ch, en dat laatste is de spelling die Hildebrand ook gebruikt.
Waarom vallen in de uitdrukking ‘De mussen vallen van het dak’ in gebruik is gekomen, is niet duidelijk. Misschien vond men mussen die van het dak vielen van de hitte gewoon een sterker beeld dan mussen die zitten te gapen van de hitte. Er bestaat nog een uitdrukking met vallende mussen: ‘Er valt geen mus van het dak zonder dat het zo bedoeld is.’ Hiermee is bedoeld: ‘alles gebeurt met een reden, alles is voorbestemd’. Deze uitdrukking is gebaseerd op een tekst uit de Bijbel. In Matteüs 10:29 staat: “Wat kosten twee mussen? Zo goed als niets. Maar er valt er niet één dood neer als jullie Vader het niet wil”. ‘Er valt geen mus van het dak zonder dat het zo bedoeld is’ is vooral een vaste uitdrukking onder schrijvers en letterkundigen. Het Nieuw Bijbels Lexicon (2005) vermeldt dat het dan vooral gaat om “de almacht van de auteur ten opzichte van het verhaal dat hij vertelt”.
Overzicht van protagonistgroepen en thema’s in de voorstelling
Het gesprek in de zaal wordt gevoed door fragmenten uit politieke en maatschappelijke toespraken zoals de Kamerdebatfragmenten uit de Handelingen. De scenario’s van Verdwenen in de media en de onderstroom van macht, recht en verbeelding vormen samen een collage waarin theaterervaring en geschiedenis elkaar ontmoeten. Verdere stukken uit het festival spelen met thema’s van openbare orde, veiligheid, en de rol van instituties in het dagelijks leven, evenals verhalen uit vergeten of verborgen plaatsen, zoals een begraafplaats met verhalen uit Acquoy en umliegende dorpen. Deze combinatie van volkse verhalen, literaire verwijzingen en actuele politieke retoriek geeft de hele productie een rijk, gelaagd karakter.
Verdwenen verhalen en verborgen valleien worden zo niet alleen verbeeld maar ook belicht als maatschappelijke spiegel. De combinatie van narratieve routes, verbeelding en plaats-specifieke vertelling laat zien hoe vertelkunst historische en actuele vragen kan koppelen aan zintuiglijke ervaring: ademruimte bieden aan de luisteraar en tegelijk scherpte geven aan reflectie over macht, gerechtigheid en menselijkheid.
Verdolven thema’s zoals overgave en verzet, en de zoektocht naar betekenis in scheppingsverhalen worden op verschillende locaties in het bos gepresenteerd. De samenwerking tussen Boslab Theaterfestival, Mezrab en de Arnhemse toneelschool voert een kruisbestuiving van traditie en moderne vertelkunst door: ‘Rebecca’ en ‘Wortelschieten’ brengen respectievelijk introspectie en collectieve stemcombination, terwijl ‘Gevallen engelen’ een wervelende dialoog tussen klassieke tekst en hedendaagse spreektaal opent. De opvoeringstechniek laat toe dat het publiek zowel diepte als lichtheid ervaart in elke verhaallijn, waardoor verdwalen niet louter chaos is maar een poëtische ervaring van ontdekking en bewustwording.
- Route Rood als hoofdverhaallijn: verdwalen, ontdekken en verhaal als gids.
- Andere routes (geel, blauw, groen) bieden aanvullende perspectieven en locaties.
- Rebecca, Eva en Lucifer-figuren als kernpersonages voor reflectie op macht en verleiding.
- Taal en citeerwerk: barokke invloeden gemengd met hedendaags Engels en gesproken woord.
Historische en literaire verwijzingen
De voorstelling verwijst naar A Field Guide of Getting Lost van Rebecca Solnit en naar oudere literaire stukken zoals Vondels Lucifer en Camera Obscura (Hildebrand). Uit een taalkundig perspectief leveren deze verwijzingen inzichten op over hoe misverstanden, interpretaties en vertellingen door de tijd heen veranderen en elkaar kruisen in de huidige theatervoorstelling. De combinatie van archeologische, historisch-collectieve en persoonlijke vertelsels creëert een rijk panorama van menselijke ervaringen in het bos.
| Onderdeel | Thema | Locatie | Bijzonderheid |
|---|---|---|---|
| Rebecca | Verdwalen en overgave | Hoofdpodium tussen beuken | Onzichtbare verteller |
| Gevallen engelen | Hemel vs. aarde, vrijheid | Donker bos | Engelen zonder vleugels |
| Wortelschieten | Creation myths | Mezrab-meester | Eva vs. Adam |
Verborgen Verhalen, een aparte luisterervaring, duikt verder diep in geschiedenis en dorpsverhalen. Het kerkhofverhaal in Acquoy en de mythen rondom Buurmalsen, Deil en Herwijnen brengen een extra dimensie van tijd en plaatse in de voorstelling. Dit project, opgedragen aan de gemeente West Betuwe, nodigt publiek uit om mee te luisteren, voelen en één nacht lang te ervaren hoe het is om geen thuis te hebben.