Betekenis uitdrukking het dak ging er vanaf naar het Engels: oorsprong, varianten en vergelijking met andere uitdrukkingen

Deze tekst duikt in de uitdrukking “het dak ging er vanaf” en verwante beelden in het Engels, met aandacht voor de historische herkomst in de negentiende eeuw, de verwarring met mos en mus, en de complexiteit van onderscheid tussen uitdrukkingen, gezegden en spreekwoorden. Daarnaast worden Engelse tegenbeelden en Nederlandse voorbeelden besproken om te laten zien hoe figuurlijke taal werkt en hoe vertalingen soms tricky kunnen zijn.

Oorsprong en vorm van de uitdrukking

De uitdrukking is - in een iets andere vorm - voor het eerst aangetroffen in de bekende verhalenbundel Camera Obscura (uit 1839) van Hildebrand (pseudoniem van Nicolaas Beets). Hildebrand heeft het dus over “mosschen” die “gaapten”. Met mosschen bedoelde hij mussen. Mos(ch) en mus(ch) waren vroeger namelijk spellingvarianten. Er wordt weleens gedacht dat het in deze uitdrukking om mos zou gaan dat op daken groeit. Dat mos zou door de hitte uitdrogen en dan scheuren vertonen (gaan ‘gapen’). Deze aanname klopt niet. De uitdrukking komt namelijk al in de negentiende eeuw vaker voor met musschen die zitten te gapen van de hitte dan met mosschen. Bovendien werd mos in de plantkundige betekenis destijds standaard zónder ch geschreven, en in de vogelbetekenis mét ch, en dat laatste is de spelling die Hildebrand ook gebruikt.

Waarom de vorm met mussen en vals beeld van het dak?

Waarom vallen in de uitdrukking ‘De mussen vallen van het dak’ in gebruik is gekomen, is niet duidelijk. Misschien vond men mussen die van het dak vielen van de hitte gewoon een sterker beeld dan mussen die zitten te gapen van de hitte. Er bestaat nog een uitdrukking met vallende mussen: ‘Er valt geen mus van het dak zonder dat het zo bedoeld is.’ Hiermee is bedoeld: ‘alles gebeurt met een reden, alles is voorbestemd’. Deze uitdrukking is gebaseerd op een tekst uit de Bijbel. In Matteüs 10:29 staat: “Wat kosten twee mussen? Zo goed als niets. Maar er valt er niet één dood neer als jullie Vader het niet wil”.

Uitdrukkingen, gezegden en spreekwoorden

‘Er valt geen mus van het dak zonder dat het zo bedoeld is’ is vooral een vaste uitdrukking onder schrijvers en letterkundigen. Het Nieuw Bijbels Lexicon (2005) vermeldt dat het dan vooral gaat om “de almacht van de auteur ten opzichte van het verhaal dat hij vertelt”.

Een spreekwoord, gezegde of uitdrukking? Het lijkt allemaal op elkaar, maar ze zijn wel degelijk verschillend. Een voorbeeld van een spreekwoord is ‘De hond in de pot vinden’: wie vindt er nu echt nog een hond in een pot? Je spreekt de woorden altijd in een vaste volgorde uit en gebruikt altijd dezelfde woorden. Wij hebben trouwens nog nooit iemand gehoord die ‘de kat in de pot had gevonden’. ‘Jong geleerd, oud gedaan’ is een heel bekend Nederlands gezegde. Gezegden zijn ook onveranderlijk. ‘De vlam in de pan’, ‘de vlam schiet in de pan’, ‘de vlam in de pan laten slaan’, allemaal voorbeelden van Nederlandse uitdrukkingen. Een uitdrukking is een overkoepelend begrip voor alle vaste verbindingen met een figuurlijke betekenis.

Engelse uitdrukkingen en culturele verschillen

Dan ben je dus ‘Crazy as a door’, maar dat klinkt niet helemaal lekker. ‘The monkey comes out of the sleeve’. Maar in het Engels komen er helemaal geen apen uit mouwen, maar juist katten uit tassen. Of je apen nou mooi of lelijk vindt, dat staat hier even los van. ‘Although a monkey wears a golden ring, it will remain an ugly thing’ is de letterlijke vertaling, maar in het Engels zeg je eerder ‘You can’t make a silk purse from a sow’s ear’. Een ‘sow’ is een zeug, oftewel een varkentje. Veel gezegden gaan over dieren, blijkt maar weer. Letterlijk vertaald krijg je ‘When the cat is away, the mice dance on the table’, maar die zin loopt niet soepel.

Belgisch-Nederlandse vs. Engelse tradities

We kunnen geen grootsere entree dan dit bedenken, maar niet iedereen is blij met zo’n directe aanpak. Het gezegde, in het Vlaams trouwens ‘Met zijn gat in de boter vallen’, komt al uit de zeventiende eeuw. Toen was boter tijdens de vastentijd verboden, maar rijke mensen konden een vergunning (een boterbrief) kopen om het toch te krijgen. Zij vielen dan met hun neus in de boter. Tegenwoordig betekent het spreekwoord zoiets als ‘Toevallig geluk hebben omdat je ergens op het goede moment bent’.

Nederlandse beeldspraak en vertalingen naar het Engels

Wanneer iets heerlijk smaakt dan voelt het ‘Like an angel peeing on your tongue’. Dat is nou niet echt gepast om er aan tafel uit te gooien. Wil je toch in de hemelse sferen blijven? Als Nederland ergens om bekend staat, buiten wiet en kaas, is het regen. Het komt hier jaarlijks met bakken uit de lucht vallen en dan zeggen we dat het pijpenstelen regent. Met een beetje fantasie zou je namelijk kunnen zeggen dat de druppels lijken op de lange dunne steel van een ouderwetse tabakspijp. ‘It’s raining pipe stems’ is niet de beste vertaling, daarom zeg je ‘It’s raining cats and dogs’.

Praktische voorbeelden en moderne toepasbaarheid

1. Stel je voor dat je naar buiten stapt en je ziet een heleboel katten en honden uit de lucht vallen. Vergeet niet: dit is een beeldspraak, geen letterlijke omschrijving.
2. “Barking up the wrong tree” betekent dat je een verkeerde of misplaatste actie onderneemt of je energie steekt in iets wat niets gaat opbrengen.
3. Spanning tussen geschiedenis en hedendaagse taal: “When pigs fly” drukt ongeloof uit over de waarschijnlijkheid dat iets zal gebeuren.
4. “Spilling the beans” betekent het onthullen van een geheim of vertrouwelijke informatie, met oorsprong in het oude Griekenland.
5. “Hit the hay” beschrijft het tijd zijn om naar bed te gaan na een lange dag.

Overzicht van thema’s en voorbeelden

• Oorsprong en varianten van de uitdrukking over mussen en het dak
• Verschillen tussen spreekwoorden, gezegden en uitdrukkingen
• Engelse tegenbeelden en cultuurverschillen in beeldspraak
• Historische context en Bijbelse invloeden op uitdrukkingen

Praktisch overzicht: kernverschillen en vertaaloverwegingen

Een uitdrukking is een overkoepelend begrip voor alle vaste verbindingen met een figuurlijke betekenis, terwijl gezegden onveranderlijk zijn en spreekwoorden vaak een vaste uitdrukking vormen met een vaste klankvolgorde. Vertalingen vereisen daarom kennis van taal- en cultuurhistorische context en niet alleen woord-voor-woord omzettingen.

tags: #het #dak #ging #er #vanaf #naar