Het Huis van Eb en Vloed: een poëtisch coming-of-age verhaal van Ed Franck

Dit boek van Ed Franck vertelt het verhaal van Manouk, een meisje van zestien jaar, dat een ongelukkige thuissituatie heeft. Haar ouders leven wel samen, maar voelen geen liefde meer voor elkaar. Hierdoor zijn er vaak spanningen thuis en heerst er een kille sfeer. Manouk kan er niet meer tegen en grijpt elk excuus aan om zoveel mogelijk tijd van huis door te brengen. De plaats waar ze het liefst naartoe gaat is de oude abdij. Hier kan ze naar hartenlust dromen en haar gevoelens neerschrijven in haar schrift. Op een gegeven moment leert ze daar de jonge, knappe Arne kennen en hoewel ze moeite heeft zich open te stellen voor anderen, wordt ze stilaan verliefd op hem. Wat de tijd betreft, krijgt de lezer geen precies jaartal, maar hij kan uit een paar zinnen wel afleiden dat het zomervakantie is, bijvoorbeeld: “Je gaat toch nog naar school? Welke?” - “Naar het laatste jaar van het lyceum, na de vakantie”.

Er zijn verschillende soorten ruimten terug te koppelen aan het verhaal. Ten eerste speelt het verhaal zich af in een geografische ruimte, al krijgt de lezer enkel een omschrijving van de buurt waarin Manouk woont zonder ergens een straatnaam te noemen. Ook maakt Ed Franck gebruik van een symbolische ruimte, namelijk de abdij. Een abdij wordt over het algemeen gekenmerkt door de mystiek, de natuur en de stilte en dat is nu precies wat Manouk nodig heeft. Het hoofdthema van dit verhaal gaat over de jongere die op zoek is naar zijn eigen identiteit. Het verhaal legt heel hard de nadruk op de gevoelens en gedachten van Manouk. De lezer komt alles over haar te weten, omdat zij haar gedachten en gevoelens in haar dagboek neerschrijft. Opvallend is ook de psychologische groei die het hoofdpersonage doormaakt. Aanvankelijk is Manouk een gesloten meisje. Ze deelt haar gevoelens alleen met zichzelf. De komst van Arne brengt hier echter verandering in, want Manouk bloeit stilletjes aan open en durft haar gevoelens met Arne te delen, al krijgt ze vaak het deksel op de neus.

Het boek op zich is zeker niet slecht, al is het niet het genre dat ik graag lees. Het is een boek dat gericht is op de leefwereld van tieners en de problemen die zij vaak ervaren. Deze periode ligt in mijn eigen leven al even achter me en ik vind het moeilijk om me hier in terug te vinden. Ik vermoed dat als ik het boek op zestienjarige leeftijd gelezen had, ik het een betere score had gegeven. Bovendien schrijft Ed Franck in een zeer poëtische taal die ik niet altijd even goed begrijp. Op zich heel mooi verwoord, maar soms vraag ik me dan wel af of dit echt nodig is. Wat ik wel heel mooi aan het boek vind, zijn de plaatsbeschrijvingen. Het kostte me weinig moeite om me de plaatsen voor de geest te halen. De abdij in al zijn rust en schoonheid zou ook voor mij een plaats zijn waar ik graag zou willen vertoeven. Ook het ‘huis van eb en vloed’ heeft Ed Franck zeer treffend uitgewerkt. Ik moest hierbij onwillekeurig aan het begijnhof in Lier denken. Kort benadrukt de recensie dat het boek een goed verhaal is, maar niet het boek dat ik zou ontlenen in de bibliotheek, vandaar dat ik het slechts twee sterren heb gegeven. Ik besef echter al te goed dat dit boek tot het young adultgenre behoort en dat er een breed publiek voor te vinden is. Zo leent dit boek zich perfect om in een klas te bespreken. Sommige tieners zullen zich heel gemakkelijk in de situatie herkennen, andere leerlingen zullen het dan weer niets vinden.

Afbeelding: abstracte interpretatie van een abdij in rust en stilte, geschikt als hoofdillustratie

Zomervakantie. Manouk loopt wat verloren. Thuis heerst een koude oorlog tussen haar ouders, en echte vrienden heeft ze niet. Tijdens een van haar tochten ontdekt ze een vervallen huisje in de buurt van de oude abdij. Arne is een boek dat ik wil lezen, maar op de pagina's staat een geheimschrift. Arne maakt van alles in haar los. Aarzelend probeert Manouk een band met hem op te bouwen, maar Arne is vaak bot en prikkelbaar. Ed Franck kreeg een Boekenwelp voor dit aangrijpende, poëtische boek, waarin hij liefde en leven van een verwarde tiener verkent. Ze schrijft haar gevoelens en gedachten op in een schrift dat ze bijna altijd bij haar heeft. Zo merk je dat Manouk veel nadenkt over haar leven. Ze wandelt vaak in de omgeving van een abdij, waar ze goed kan nadenken. Op een dag leert ze daar de fotograaf Arne kennen. Hij woont in een huisje vlakbij de abdij. Zijn huisje heet ‘Het Huis van Eb en Vloed’, zo staat het boven de deur. Beiden hebben een moeilijk karakter, zowel Manouk als Arne.

Manouk heeft het moeilijk thuis: haar ouders hebben problemen, maar ze willen er niet over praten, met niemand. Manouk beschrijft de situatie tussen haar ouders met enkele mooie anekdotes, zoals: ‘ Mensen die niet écht met elkaar praten, dwalen rond in ruimtes zonder uitgangen. Ze probeert ook aarzelend een band met Arne op te bouwen, wat niet altijd even goed lukt. Arne wil namelijk niet over zijn problemen praten. Die problemen hebben te maken met zijn broer Jeroen. Enkele jaren geleden vroeg de vriendin van Jeroen aan Arne om naaktfoto’s te nemen van haar. Jeroen was verschrikkelijk jaloers en het kwam tot een ruzie tussen Arne en Jeroen. Arne daagde Jeroen uit de foto’s en negatieven te komen halen op een balk van ongeveer 4 meter hoog in de schuur bij de abdij. Jeroen had echter hoogtevrees en viel van de balk. Nu zit hij in een rolstoel. Als Manouk erover begint te praten wordt hij woedend of hij luistert niet meer. Maar op een dag is Arne verdwenen. Manouk vindt het verschrikkelijk dat Arne weg is, maar ze is tegelijk opgelucht. Opgelucht, omdat Arne haar zou hebben meegesleurd in zijn problemen en zijn depressieve gevoelens of in een zwart gat, zoals in het boek wordt gezegd. Nu kan ze haar eigen weg gaan zonder hem.

Infographic: relaties en conflicttrappen binnen Manouks thuissituatie

Dit is een mooi verhaal dat zich in het heden afspeelt. Ed Franck is op 27 juli 1941 als Eduard Vrancken geboren te Beringen, België. Hij groeide op in een groot gezin met zes broers en zes zussen. Als kind was hij een verwoed lezer. Hij volgde de lerarenopleiding en werd docent Nederlands en Engels in Hasselt. Op vierenveertigjarige leeftijd debuteerde hij met Spetters op de kermis (1985), dat meteen bekroond werd door de Vlaamse Kinder- en Jeugdjury. Ook zijn tweede boek, Tenten in de wei (1986), kreeg deze onderscheiding.

Franck schrijft zowel historische romans als detectives, humoristische kinderboeken, adolescentenromans, bewerkingen van klassiekers en poëzie. Niet alleen jonge lezers maar ook volwassenen bekroonden zijn werk. Voor Begraaf me over de bergen kreeg hij in 1989 de Mathias Kempprijs. In 1990 mocht hij de poëzieprijs Dichter bij Jeugd in ontvangst nemen. In dat zelfde jaar verwierf hij ook zijn eerste Boekenwelp, voor Geen wonder dat moeder met de goudvissen praat. Boekenwelpen vielen hem in respectievelijk 1999 en 2001 eveneens ten deel voor Het huis van eb en vloed en Tinka. Het oeuvre van Ed Franck valt op door veelzijdigheid. Die variatie heeft volgens hem te maken met ‘het ouderwetse begrip uitdaging’. Hij wil bewust grenzen verleggen. Bovendien behoedt de afwisseling hem voor verveling.

In zijn eerste twee boeken overheerst het amusement. Hoofdfiguren. Dit type held werkte hij in latere boeken in telkens nieuwe variaties uit. In zijn debuut Spetters op de kermis (1985) beantwoordt vooral het meisje Bea aan dit beeld. Zij laat zich door niemand op haar kop zitten. Ze is een doorzetter met een wilde fantasie. Haar broer Bert daarentegen is ernstiger, een eigenwijze boekenwurm met gevoel voor humor. Een vergelijkbaar duo treedt op in de bundel verhalen Jelle en Jolien (1998). Jolien is veel impulsiever en fantasierijker dan haar nuchtere broer. Ondanks de bekroning van zijn eerste boeken door de kinder- en jeugdjury koos Franck niet voor het gemakkelijke succes. Eind jaren tachtig, begin jaren negentig schreef hij enkele boeken met een milieuboodschap. Zo helpt de twaalfjarige Wout in Wubbe wil weg (1989) zijn vriend Wubbe bij het ontmaskeren van een ‘sluiper’ die hem uit zijn huisje wil pesten om op zijn grond een bungalowpark te bouwen. Veel van Francks jonge hoofdfiguren vechten om een eigen plekje in de natuur. Wim in Moet je echt weg? (1987) neemt het op voor zijn bejaarde vriend en een oude beuk die gekapt dreigt te worden. In De koningen van de straat (1997) vecht Jana voor de beuk waar zij en haar gestorven broer Maarten een hol vol geheimen hadden.

In 1988 publiceerde Franck zijn eerste historische verhaal, De witte muur. Voor het eerst werkte hij zijn hoofdfiguur meer uit. Het verhaal speelt in de Middeleeuwen. Aldegundis, haar naam betekent zoveel als ‘de edele strijder’, moet zich staande houden in een wereld vol gevaren. Ook in het indianenverhaal Manke Bever (1987) overleeft de hoofdfiguur dankzij wilskracht en slimheid. Door zijn horrelvoet heeft hij het extra moeilijk. In een interview noemde Franck de herkenbaarheid van deze hoofdfiguren een van de sleutels voor zijn succes: ‘Net als voor mezelf is het leven voor de hoofdpersonages uit mijn boeken niet mals. In latere verhalen voor tieners kreeg de donkere kant van het leven steeds meer aandacht. De kinderen die Franck opvoert zijn door het leven getekend, ze dragen een vreselijk geheim met zich mee of gaan gebukt onder pijn.

In Het glazen masker (1992) slaagt een jongen er met veel geduld in door te dringen tot een negenjarig buurmeisje dat zwaar is verbrand. In De droge rivier (1997) is Wouters moeder weg en voelt Jana zich schuldig aan de dood van haar broer. Franck heeft met dit boek geprobeerd grenzen te verleggen. In De dolk (1995), een novelle voor adolescenten, rekende Franck af met twee taboes in de jeugdliteratuur: de idee dat het kind van nature goed is, en de overtuiging dat een jeugdboek positief moet eindigen. Geïnspireerd door de Noorse mythologie maakte hij van het meisje Freia een kwaadaardige, demonische vrouw die haar aantrekkingskracht misbruikt om Balder tot een wanhoopsdaad te drijven. Hoe moeilijk het leven van kinderen kan zijn, laat Franck ook zien in zijn oorlogsverhalen. Uit de loop van een geweer (1991) bevat verhalen uit verschillende perioden en streken. De weergave van honger, wreedheid, trauma's en onrecht laat geen plaats voor heroïek. Tinka (2001) is geschreven na een reis naar Sarajevo. Ook in dit boek geen heldhaftige taferelen. De auteur brengt de oorlog dichterbij in kleine, maar niet minder dramatische gebeurtenissen uit het dagelijkse leven van een meisje.

Het grote thema van Franck in zijn romans voor adolescenten is het communicatieprobleem. De titel Geen wonder dat moeder met de goudvissen praat (1988) drukt dit scherp uit. Ook in Zomer zeventien (1990) is communicatie het eigenlijke onderwerp. Peter is voortdurend op zoek naar mensen met wie hij kan praten zonder dat ze hem bevoogden en terechtwijzen. In Het huis van eb en vloed (1998) ontvlucht Manouk de ouderlijke woning omdat haar vader en moeder elkaar niets meer te zeggen hebben. Door zichzelf bloot te geven, probeert ze contact te maken met de jonge fotograaf Arne. Geen wonder dat moeder met de goudvissen praat heeft de vorm van een dagboek. De taal is recht toe recht aan en vaak cynisch.

Begraaf me over de bergen is een historische roman waarin een oude vrouw op haar sterfbed terugblikt op de ondergang van haar volk, de Tasmaniërs. Haar verhaal is doorregen met fragmenten uit officiële documenten, rapporten en krantenberichten. De taal is poëtisch met beeldspraak die bij haar cultuur past. Zomer zeventien is een soort reisverhaal, De dolk een novelle die opgebouwd is als een klassieke tragedie. Ook in zijn verhalen voor jongere lezers zoekt Franck een eigen stijl. In zijn voorleesverhalen en prentenboeken is de taal luchtig en eenvoudig. De historische verhalen hebben een meer beeldrijke stijl. Francks liefde voor taal in zijn zuiverste vorm blijkt ook uit zijn poëzie. De teksten in zijn eerste bundel Stille brieven (1988) noemt hij ‘uitgebeend proza’. Ze verwoorden heel direct, in de briefvorm, de verlangens en onzekerheden van een tiener. Liefde in vijf bewegingen (1999) beschrijft het verloop van een liefde, vanaf de eerste ontmoeting tot de verwerking van het verlies. In 1999 bundelde Franck zijn gedichten in Met armen te hoekig voor sierlijke vleugels. Hij schreef ook kleuterversjes. Geen gezoen, vlug opendoen (1987) bevat speelse, simpele versjes over herkenbare situaties als spelen met de knuffels, naar de kermis gaan of naar opa. Kom, zei de kromme weg (1993) is heel anders van toon. ‘Ik vind dat er naast het “literaire” jeugdboek nog een andere soort moet bestaan. Ik zou dat jeugdboek het “rooie-oortjes-verhaal” willen noemen. In deze verhalen zit spanning, waaraan je niet kàn ontsnappen.’ Dit citaat uit een toespraak maakt duidelijk waarom Ed Franck klassieke verhalen is gaan bewerken. Voor hem hebben deze verhalen een ‘geheimzinnige harde kern die je als kind misschien niet onder woorden kunt brengen maar die je aanzuigt’. In Robinson Crusoë (1993) is dat Francks eigen thema, namelijk dat je je leven in eigen handen moet nemen. Michael Strogoff (1993) is het zinnebeeld van onvoorwaardelijke trouw aan het gegeven woord. Franck bewerkte de verhalen zo, dat de kern verteerbaar is voor hedendaagse jonge lezers. Lange beschrijvingen, belerende of pathetische passages liet hij weg of kortte hij in. Lange persoonsbeschrijvingen, randfiguren, moraliserende beschouwingen en sentimentele verhaaldraden werden gereduceerd. De gevoelens diepte hij uit. Zo besteedde hij veel aandacht aan de eenzaamheid van Crusoë. Een ander genre bewerkingen publiceerde hij in de Valentijnreeks. Daarin maakt hij bekende liefdesverhalen uit de wereldliteratuur toegankelijk voor de adolescenten van vandaag.

De reeks ging van start met Romeo en Julia (1995), hét voorbeeld van een tragische liefde. Ook in dit verhaal liet hij weg en voegde hij toe, maar steeds met respect voor de essentie en de typische sfeer van de oorspronkelijke uitgave. Anders dan Shakespeare vertelt hij hoe Julia zich klaarmaakt voor de huwelijksnacht. Ook de nacht zelf beschrijft hij. Voor ieder deel in de reeks koos hij een stijl die bij het verhaal past. Shakespeares literaire taal zette hij om in spreektaal. De sfeer in Tristan en Isolde (1995) is donkerder. Medea (1999) heeft de gloedvolle, gedragen stijl van de klassieke tragedie. Van de verzen in Beatrijs (1997) maakte hij proza met een beeldende, poëtische kracht. In Salome (2000) is de inleiding in een plechtstatige, bijbelse taal gesteld.

De bijna zestienjarige Benjamin De Schutter leeft in wat hij zelf een ‘lekker ontwricht gezin’ noemt. Wat hij beleeft, zijn gedachten, gevoelens en dromen noteert hij in een dagboek dat doet denken aan dat van Adrian Mole. Het is een waterval van emoties en interesses: zijn verliefdheid op de lerares Nederlands en later op zijn vriendin Ysmalda, zijn obsessie voor meisjes en seks, zijn onbegrip voor het gekibbel van zijn ouders en voor zijn vader die overal gedichten laat rondslingeren, de stichting van een jeugdclub en nog veel meer. Het boek is geschreven in een vlotte stijl, met veel spitse, soms cynische humor. Met cynisme schermt de hoofdpersoon zijn diepste zelf af. Peter heeft het niet gemakkelijk thuis, met zijn zwijgzame moeder en zijn brute, altijd dronken stiefvader. Op school ligt hij overhoop met enkele ‘bullebakken’ van leerkrachten. Zelfs zijn vriend de pottenbakker Lucas en zijn vriendin Amanda kunnen niet echt door zijn pantser breken. Op de vlucht voor en op zoek naar iets wat hij niet kan uitdrukken, onderneemt Peter een fietstocht naar Santiago de Compostela. Hij ontdekt dat ‘ieder in zijn eentje zijn ruggengraat moet rechttrekken’. houwer. En die beeldhouwer ben ikzelf.’

Het boek is fragmentarisch opgebouwd als een mozaïek van stemmingen, gevoelens, herinneringen, bespiegelingen en gebeurtenissen. De ik-verteller in dit boek is een kleine jongen die nadenkt over zijn zus die een bochel heeft. Hij hunkert naar tederheid maar is tegelijk bang voor haar huilbuien en woedeaanvallen, haar enge verhalen en gemene trekjes. Met zijn fantasie probeert hij de dreiging die van zijn zus uitgaat om te buigen. Het helpt echter allemaal niet; uiteindelijk vertrekt zij naar de waternimfen in de put, die zo sierlijk en ‘te mooi zijn voor woorden’. De taal waarmee Franck dit aangrijpende verhaal neerschrijft is suggestief en gestileerd.

Ed Franck is een van de belangrijkste Vlaamse jeugdauteurs. De dubbele bekroning met de Prijs van de Vlaamse Gemeenschap spreekt wat dat betreft voor zich. In het juryverslag bij Mijn zus heeft een heuvel op haar rug (2000) wijst Annemie Leysen op ‘het gerijpte literaire vakmanschap’ van de auteur. Toch waren de meningen over dit boek verdeeld. Waar Leysen haar bewondering uitsprak voor de directe en zuinige vertelstijl, ‘zoals kinderen dat doen’, oordeelde Jet Marchau juist dat het kind de woorden van een volwassene in de mond zijn gelegd, waardoor het verhaal niet tot leven komt. Bregje Boonstra noemde het knap dat ‘het gewicht van het vertelde nergens ontaardt in melodramatiek’. De meeste boeken van Franck zijn gunstig besproken. Ruud Kraaijeveld bewondert vooral hoe de auteur erin slaagt psychologische diepgang te combineren met een sterke spanning. Ook de taalvirtuositeit van de auteur wordt geregeld geroemd, met name de manier waarop hij zijn stijl steeds aanpast. Zijn heldere, tegelijk vaak poëtische verwoording krijgt eveneens waardering.

Veel lof kregen ook zijn bewerkingen van klassieke verhalen. Spetters op de kermis. Tenten in de wei. Geen gezoen, vlug opendoen. Manke Bever. Moet je echt weg? Met illustraties van Koen Fossey. Begraaf me over de bergen. De witte muur. Met illustraties van Koen Fossey. Geen wonder dat moeder met de goudvissen praat. Met illustraties van Daniël Bertels. Stille brieven. Met illustraties van Gerda Dendooven. Wie wil Wubbe weg? Met illustraties van Koen Fossey. In de greep van de macht. Vechten om een levend huis. Met illustraties van Anne Westerduin. Met de kont tegen de krib. Met illustraties van Gerda Dendooven. Amerika of de Noordpool. Met illustraties van Gerda Dendooven. Zomer zeventien. Liefde in vijf bewegingen. Met illustraties van Gerda Dendooven. Diederik Piepkuiken. Uit de loop van een geweer. De duistere stem van het eiland. De verrijzenis van Tony Tornado. Het glazen masker. Met illustraties van Klaas Verplancke. Spetters in tenten. Met illustraties van Koen Fossey. De hemel bestaat uit vijf letters. Kom, zei de kromme weg. Michael Strogoff. Bewerkt naar Jules Verne. Met illustraties van J. Férat. Robinson Crusoë. Bewerkt naar Daniel Defoe. Met illustraties van Tom Schamp. Timmie en zijn plekje. Met illustraties van Kris Nauwelaerts. De man op de schimmel. Bewerkt naar Theodor Storm. Met illustraties van Jan Bosschaert. Oliver Twist. Bewerkt naar Charles Dickens. Tony Tornado en de linkerborst. Els heeft een pels. Met illustraties van Kris Nauwelaerts. Bulle de bijter. Met illustraties van Kris Nauwelaerts. Moby Dick. Bewerkt naar Herman Melville. De dolk. Romeo en Julia. Bewerkt naar William Shakespeare. Tristan en Isolde. Bewerkt naar de middeleeuwse sage. Carmen. Bewerkt naar Prosper Mérimée. Parcifal. Bewerkt naar de middeleeuwse sage. Aeneas en Dido. Bewerkt naar Vergilius. Onder jouw handen krijg ik een huid. De wolvenklem. Met illustraties van Kris Nauwelaerts. De koningen van de straat. Met illustraties van Klaas Verplancke. De droge rivier. De put en de slinger. Bewerkt naar Edgar Allan Poe. Beatrijs. Bewerkt naar de middeleeuwse Marialegende. Het huis van eb en vloed. Jelle en Jolien. Met illustraties van Klaas Verplancke. Met de kont tegen de krib. Met illustraties van Klaas Verplancke. Dzingeleping! Met illustraties van Danny Hendrickx. Medea, Bewerkt naar Euripides. Met armen te hoekig voor sierlijke vleugels. Met illustraties van Gerda Dendooven. Mijn zus draagt een heuvel op haar rug. Met illustraties van Tom Schamp. Salome. Bewerkt naar het Oude Testament. Tinka. Abélard en Héloïse. Ed Franck. Documentatiemappen van Vlaamse jeugdauteurs, samengesteld door Lilliane Claeys. Antwerpen, Vlaamse Bibliotheekcentrale, jaargang 6 (1988), nr. Ed Franck, Auteur in de klas. Marc Verstraeten, Prijswinnaar jeugdliteratuur Ed Franck. Luc Lannoy, Het geheim van de klassieker. In: Jeugdb... Zomervakantie. Manouk is 17 en loopt wat verloren. Van vakantie genieten is moeilijk als je ouders elkaar nog maar nét kunnen uitstaan. Geen echte vrienden hebben helpt natuurlijk ook niet. En Arne dan? Wat verraden zijn foto’s van wat hij niet kan zeggen? Welk drama verbergt hij? "Sweet 17…" Het leven is niet altijd makkelijk. Manouk schrijft haar diepste gevoelens op in haar schrift. Ontdek samen met Manouk wat het leven te bieden heeft. Kan dat: een ander leven leiden dan dat van je ouders? En wat als je verliefd wordt? Moeilijk? Kun je de liefde leren? Ik ben er nog niet klaar voor, voel ik. De wijn staat klaar, maar het feest is nog veraf. Misschien komt Arne te vroeg. Of kom ik te vroeg in zijn leven.

tags: #het #huis #van #eb #en #vloed