Opgericht door Richard Niessen ‘vanuit het gemis van een instelling die zich ontfermt over het vak van het grafisch ontwerpen’ en ontworpen als een denkbeeldig instituut: een gebouw dat alleen op papier bestaat.
De structuur van dit imaginaire bouwwerk rust op negen thema’s: Teken, Symbool, Ornament, Constructie, Poëzie, Spel, Orde, Ambacht en Praktijk.
Het Paleis van Typografisch Metselwerk heeft een ongeëvenaarde sculpturale kwaliteit.
Grafisch ontwerper Richard Niessen staat met dit levenswerk op voor het vakgebied en doet dat met een veelheid aan bijzondere middelen.
Het Paleis is een zorgvuldig en krachtig verzet tegen verschraling van de grafische beeldkwaliteit.
De poëtische verbeelding van een gebouw met thematische ruimtes die het ambacht vieren, is met veel aandacht en precisie en tegelijkertijd met kenmerkende speelsheid vormgegeven.
Dagelijks zien we veel soorten visuele communicatie.
Zelf gebruiken we ook steeds vaker foto’s, gif-jes en emoji om iets duidelijk te maken.
Beeldtaal onder de loepSinds 2015 werkt ontwerper Richard Niessen aan Het Paleis van Typografisch Metselwerk, oorspronkelijk een imaginair museum waarin hij grafische voorwerpen verzamelt.
Niet zomaar omdat ze mooi zijn, maar omdat ze kenmerkend zijn voor de wijze waarop grafisch ontwerpers visuele communicatie vormgeven.
Om de collectie voor iedereen toegankelijk te maken ontwikkelde hij samen met Graphic Matters een expositie en een audio tour waarmee hij een persoonlijke toelichting geeft.
De expositie is speciaal voor deze gelegenheid en locatie uitgebreid met een interactief element; een plek waar ontwerpen geanalyseerd worden en bezoekers de relatie tussen de tentoonstelling, de Grote Kerk Breda en hun eigen omgeving onderzoeken.
Daarnaast is er een krant ontwikkeld, waarin de koppeling wordt gelegd tussen de thema’s van Het Paleis en voorbeelden in de kerk.
26 lades
De expositie is opgebouwd uit 26 lades die verdeeld zijn over de negen afdelingen.
In die lades zijn alledaagse, maar ook unieke grafische objecten te zien.
Van posters tot verpakkingen en van boeken tot postzegels.
Al die verschillende voorwerpen zijn een weerspiegeling van de diversiteit van de visuele cultuur.
Meer dan 170 indexkaartjes
Elk object in de expositie heeft een eigen indexkaartje met een afbeelding en een beschrijving.
De kaartjes liggen in een patroon, die voor elk van de in totaal 26 lades anders is.
Uitgangspunten voor die patronen zijn de inhoud van de collectie en hoe de patronen zich onderling tot elkaar verhouden, denk aan zoals bij een alfabet of plattegrond.
Ook deze kaartjes en de patronen zijn een ontwerp van Richard Niessen.
Bekende Nederlandse ontwerpers en internationale talenten
De expositie bevat werk van bekende Nederlandse ontwerpers als Karel Martens, Hansje van Halem, Wim Crouwel, Harmen Liemburg, Experimental Jetset, Thonik, Moniker en Irma Boom.
Daarnaast zijn ontwerpers Ott Metusala (EE), Farah Fayyed (LB), William Jacobson (SE), Edgar Walthert (CH), Benjamin McMillan (UK) en Åbäke (UK) uitgenodigd om nieuw werk te maken.
Over Richard Niessen
Richard Niessen (1972) staat bekend om zijn kleurrijke posters en expressieve typografie, vernieuwende identiteiten en samenwerking met andere kunstenaars.
Niessen feeft les aan de KABK in Den Haag, verzorgt workshops en lezingen over de hele wereld en exposeert bij toonaangevende musea en festivals.
Het Paleis van Typografisch Metselwerk werd georganiseerd door Graphic Matters in samenwerking met Richard Niessen en de Grote Kerk Breda en werd mede mogelijk gemaakt door Gemeente Breda, Kunstloc, Pictoright en Het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie.
De Ontwerper zuchtte nog eens diep. Ik had die ochtend aangebeld bij het Paleis van Typografisch Metselwerk, het bouwwerk dat hij was begonnen om de rijkdom en variatie van zijn professie - het grafisch ontwerpen - te bewaren en te vieren.
‘Bassa Vah’, het geschreven alfabet van het Bassa-volk in Liberia, is onderdeel van de collectie in het Labyrinth van de Schrifttekens.
De ruimte is te vinden in de Afdeling van de Tekens, gewijd aan de meest elementaire bouwstenen van de grafisch ontwerper.
Bassa Vah is ontstaan uit een traditie om tekens in de natuur achter te laten om boodschappen over te brengen en werd in de koloniale tijd verboden.
Het werd teruggevonden onder slaafgemaakten in Brazilië door dr. Thomas Flo Lewis.
Zittend aan een houten tekentafel midden in de ruimte waren we in gesprek geraakt.
Hij deelde zijn beweegredenen om samen met vele collega’s aan deze labyrintische, uit ontelbare kamers, zalen, gangen, hallen, trappenhuizen en galerijen bestaande opslagplaats te beginnen.
Ik luisterde aandachtig, maar na verloop van tijd begon mij zijn schijnbaar onvermijdelijke somberheid te irriteren.
Waar kwam dat pessimisme vandaan? Ik veronderstelde dat Nederland nog steeds werd gezien als een walhalla voor visuele communicatie.
Met een roemrucht verleden, waarop nieuwe generaties konden voortbouwen.
De Ontwerper onderbrak me. ‘Sommigen van deze buitenlandse studenten, net als overigens de meeste andere bezoekers van dit gesamtkunstwerk, ontdekken pas hier de rijkdom en diversiteit van de discipline.
Verbaasd bewonderen ze de bankbiljetten van Ootje Oxenaar, de woordenboeken van Susanne Heynemann of de leaders van Nederland 3 van Mieke Gerritzen, waarmee ze op geen enkele manier bekend waren.
Vervolgens kost het mij ook nog altijd veel moeite ze ervan te overtuigen dat dit geen fantasievoorwerpen zijn!
In de Afdeling van de Symbolen bevindt zich de Schatkamer van de Tekenborden, waarin de symboltaal van de Vrijmetselarij wordt belicht.
In de Eerste Graad van dit genootschap wordt het touw gebruikt als een fysiek middel om de leerling onder controle te houden, in de Tweede (gezel) en Derde (meester) Graad wordt het touw verondersteld de verbinding tussen alle Vrijmetselaars te symboliseren.
De lucht leek geklaard in de vorstelijke ontvangstruimte.
De adempauze benutte ik om mijn ogen langs de verschillende installaties en reizende tentoonstellingen te laten gaan.
Deze stonden hier klaar om op elk moment het gebouw te kunnen verlaten: dit paleis manifesteerde zich blijkbaar ook buiten de eigen muren.
Op de tekentafel viel me nu pas het vel overtrekpapier op.
‘Kente’-textiel, waar in de Veranda van Zwevende Draden in de Afdeling van het Ornament aandacht aan wordt besteed, bestaat meestal uit een serie van geweven blokken die een gestreept of geruit patroon vormen als ze als stroken aan elkaar worden genaaid.
‘Misschien moeten we terug naar het begin. Waarom zouden we ons überhaupt bekommeren om die ontwerpgeschiedenis?
In de Griekse mythologie was Mnemosyne, de verpersoonlijking van het geheugen en de herinnering, óók de moeder van de muzen.
Hij keek me aan. Ik probeerde het anders te formuleren, om te laten merken dat ik hem kon volgen.
De Ontwerper: ‘Machthebbers zijn zich natuurlijk bewust van deze invloed - of, zoals jij het noemt, bouwstenen.
Ik zal een schrijnend voorbeeld geven. De Nationale Bibliotheek van Sarajevo was een symbool van de multi-etnische staat Bosnië, maar werd tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië door de Serviërs vernietigd.
Op de avond van 25 augustus 1992 werd opdracht gegeven de bibliotheek in brand te steken.
Negen tienden van de ongeveer 1,5 miljoen boeken gingen in vlammen op.
De blokken waaruit het door Joaquín Torres-García bedachte Village et Abecedario bestaat, zijn abstract, maar ook geometrisch en assembleerbaar.
Ze zijn opgenomen in de collectie van de Opslagplaats van de Bouwstenen in de Afdeling van Constructie.
Hoe men omgaat met het geheugen van een samenleving is een afspiegeling van heersende ideeën.
Ik moest denken aan het globaliseringsproject van Alexander de Grote en vertelde de Ontwerper dat rond 300 voor Christus alle Griekse steden werden geannexeerd, waardoor de inwoners deel gingen uitmaken van één groot geheel.
Ze werden losgekoppeld van hun overzichtelijke gemeenschappen met hun eigen structuur, geloof, verhalen en gebruiken.
In de nieuwe staatsstructuur was er voor hen geen houvast of identiteit.
Alexander de Grote creëerde hiervoor in de plaats het grotere idee van paideia, een educatief ideaal, later in het Latijn humanitas genoemd.
Hij investeerde in een nieuw geloof in cultuur, een streven naar kennis en schoonheid.
Het Mouseion van Alexandrië was de architectonische uitdrukking van deze gedachte.
De Japanse grafisch ontwerper Takenobu Igarashi werd in de jaren 1970 bekend met zijn baanbrekende posterontwerpen met driedimensionale tekeningen.
Hij ontwikkelde een nieuwe typografische taal, met geometrische letters die diepte oproepen door middel van strakke rasters en strikte systemen van perspectiefvlakken.
De Ontwerper kende dit verhaal: ‘Het Mouseion was de plek waar geleerden leefden in gemeenschap van goederen. Er werd onderzoek gedaan en men kon er lezingen van verschillende filosofen en wetenschappers bijwonen.
‘Eeuwen later, in 1677, schonk Elias Ashmole, een gevierd Engels oudheidkundige, politicus, legerofficier, astroloog en alchemiestudent, zijn rariteitenkabinet vol oude munten, gravures, curieuze geologische vondsten en opgezette exotische dieren aan de stad Oxford.
Dit maakte van zijn privéverzameling de eerste publiek toegankelijke collectie en daarmee het eerste museum zoals wij dat nu kennen: een bewaarplaats waar objecten kunnen worden bestudeerd, die dienen als inspiratie en waarmee actief nieuwe verhalen worden verteld.
In de Kamer van de Transformatie, onderdeel van de Afdeling van het Spel waar het gaat om handelingen van experimenteren, deelname en interactie, is het werk van de Amerikaanse grafisch ontwerper Emory Douglas (1943) te vinden.
Douglas is een iconisch voorbeeld van het ontwerpactivisme en de Afro-Amerikaanse strijd voor gelijkheid.
In 1967 werd hij de ‘minister van Cultuur’ van de Black Panthers: hij maakte flyers en posters voor de beweging en ontwierp de krant The Black Panther.
‘Tja…’ antwoordde de Ontwerper, terwijl hij ging staan, ‘de afgelopen veertig jaar zijn musea door de verschraling van de publieke sector natuurlijk meer en meer gedwongen om inkomsten voor zichzelf te genereren.
Ze zijn enerzijds veranderd in tamelijk voorspelbare tentoonstellingsmachines, anderzijds hebben ze in diezelfde periode ingezet op de digitalisering en herinventarisering van hun bestaande collecties.
Hij liep door de ruimte. ‘Deze focus op het eigen overleven als instituut heeft geresulteerd in een vorm van verstarring.
‘Het was nergens meer voor nodig!
We hadden het al over de rol die ideologie hierin speelt. Eind jaren tachtig was de strijd gestreden!
De markt, met de focus op de korte termijn en continu op zoek naar nieuwe prikkels, had definitief gewonnen.
In de Tang-dynastie (618 - 907) ontstond er een verscheidenheid aan talisman-scripturen.
Dit voorbeeld, te vinden in de Kosmografische Kamers in de Afdeling van Orde, werd gebruikt in taoïstische meditaties.
Deze diagrammen tonen symbolen van de Vijf Grote Bergen, gevisualiseerd als een soort kosmische mandala.
‘Voor mij is het interessant dat ik toen mijn opleiding aan de Gerrit Rietveld Academie begon.’
De Ontwerper ging weer zitten en keek me aan. ‘In 1993 was in De Beyerd in Breda de tentoonstelling Grafisch ontwerpen in Nederland - een eeuw te zien, en niet veel later verscheen het gelijknamige boek.
Ik kwam uit een sociale klasse die onbekend was met deze cultuur, en het maakte een enorme indruk op mij.
Om mij heen echter heerste juist een gevoel van zelfgenoegzaamheid, van we-weten-het-wel… Niet voor niets werd die tentoonstelling Grafisch ontwerp in Nederland - een geeuw genoemd.
En daar hield het ook min of meer op. Kijk bijvoorbeeld naar het Nederlands Archief Grafisch Ontwerpers (nago) of de collectie van het Stedelijk Museum.
Je vindt er het volledige oeuvre van mastodonten als Wim Crouwel, Ben Bos of Otto Treumann in terug, maar relevant werk van na 1992 is daarin een zeldzaamheid.
Hier stokte ook het betoog van de Ontwerper, alsof hij de draad was kwijtgeraakt.
Er viel een ongemakkelijke stilte en ik wilde hem weer op gang krijgen.
Ik vertelde dat ‘canon’ afkomstig was van het perfect rechte pijlriet dat om die reden in het oude Egypte werd gebruikt om mee te schrijven, maar ook als meetlat dienstdeed.
Henryk Tomaszewski werd in naoorlogs Polen gevraagd om filmposters te ontwerpen.
Door materiaalschaarste was de traditionele fotografische techniek niet mogelijk, dus ontwikkelde hij verhalende composities door gebruik te maken van zijn handschrift, collage en speelse typografie.
In plaats van een scène uit de film te laten zien, suggereerde hij de essentie ervan.
Meer had de Ontwerper niet nodig.
‘Dank! Een mooie etymologie van het woord dat nu wordt gebruikt voor een gesanctioneerd of geaccepteerd geheel van verwante werken met een zekere autoriteit.
De canon zou elitair zijn, onderdeel van de hoge cultuur, het middel bij uitstek voor de elite om zich te onderscheiden.
Ik betwijfel dat niet, maar in een tijd waarin het nut van de canon wordt verworpen, waarin alles relatief is geworden, vind ik het interessant dat je het juist óók kunt zien als een gemeenschappelijk bouwwerk dat altijd kan worden aangepast, geactualiseerd, herbouwd en geïnternaliseerd.
‘Is het niet een mooie gedachte, om de canon als een levendige, ruimtelijke structuur vanuit verschillende perspectieven te kunnen bekijken?
Zo’n collectief bouwwerk geeft houvast en identiteit.
Het gevolg van de verwaarlozing van een rijk gedeeld geheugen spiegelt zich in de maatschappelijke verhoudingen.
In 1956 kwam grafisch ontwerper Susanne Heynemann bij uitgeverij Wolters werken.
De uitgeverij wilde meer aandacht besteden aan het uiterlijk van schoolboeken.
Door de rustige maar specifieke keuze voor typografie, typerend voor het werk van Heynemann, heeft het uiterlijk van de boeken van Wolters een enorme ontwikkeling doorgemaakt.
Ik vroeg de Ontwerper cynisch wat hij en zijn collega’s dan teweeg hadden gebracht met dit Paleis van Typografisch Metselwerk.
Was dit niet een feestje voor insiders?
‘Ik maak me geen illusies. We moeten het doen met zeer beperkte middelen, maar dat weerhoudt ons er geenszins van om, net als de Franse postbode Joseph Ferdinand Cheval die drieëndertig jaar van zijn leven wijdde aan zijn Palais Idéal, stug verder te werken en vol goede moed door te gaan met het uitbreiden, aanpassen en verfraaien van dit gebouw.
Uitgedrukt in bijvoorbeeld het ornamentale portaal van Rietlanden Women’s Office, de geconstrueerde belettering van Alex Walker, jingles van fanfare, toegangskaarten van Kristiāna Marija Sproģe, het paviljoen van Metahaven of de bewegwijzering van Vanessa van Dam kun je dit Mouseion van het vak op zichzelf al zien als een bewijs van een actieve ontwerpgeschiedenis.’
Hij wees naar de plattegrond. ‘Hoewel ik misschien niet kan schermen met grote bezoekersaantallen of gemonitorde impact, is het in mijn ogen toch interessant om in dit complex het grafisch ontwerpen een verleden en continuïteit te geven.
Kijk, hier zie je het Labyrint van de Schrifttekens, de Bewaarplaats van de Poreuze Identiteiten en de Bibliotheek van Onontwarbare Boeken…
In al deze ruimtes wordt de gedachte levend gehouden dat idealen werkelijk kunnen worden verbeeld.
Dat ze de openbare ruimte in kunnen worden gesmokkeld en zo een groot publiek kunnen bereiken.
Als bewijsstukken vind je in dit archief de kpn-agenda van Mevis & van Deursen, de affiches van Jan van Toorn voor het Van Abbemuseum en de kinderpostzegels van Wild Plakken, om maar wat Nederlandse voorbeelden te noemen.
In collaboration with Richard Niessen and the Grote Kerk Breda, Graphic Matters presents the new exhibition: Palace of Typographic Masonry.Posters, illustrations, animations, text, infographics, clothing, books, illuminated advertisements, videos … today, more than ever, we are surrounded by visual communication.
We use pictures, gifs and emoji to express ourselves.
A closer look at visual language
In Palace of Typographic Masonry, graphic designer Richard Niessen collects graphic objects.
Not just because they are beautiful, but because they are characteristic of the way graphic designers shape visual communication.
From signs to ornaments, from methods and techniques to the history and practice of the craft.
Richard Niessen: “Fearing the disappearance of graphic culture, I created an imaginary Palace of Typographic Masonry.
With it, I want to record all forms of visual communication through the ages.
From the use of symbols to the invention of writing.
One of my five goals is to show a rich and diverse landscape of voices and manuscripts.”
Pop-Up Museum
Since 2015, Richard has been working on Palace of Typographic Masonry, originally an imaginary museum.
To make the collection accessible to everyone, he and Graphic Matters developed a mobile exhibition system and an audio guide through which he provides a personal commentary.
The pop-up museum consists of work by Dutch designers as Karel Martens, Hansje van Halem, Wim Crouwel, Harmen Liemburg, Experimental Jetset, Thonik, Moniker and Irma Boom.
Het Paleis van Typografisch Metselwerk is geopend. Ontwerper Richard Niessen neemt je mee op een reis langs de verschillende onderdelen van de grafische vormgeving en linkt deze aan voorbeelden in de kerk.
De tentoonstelling is vanaf 22 april tot en met 18 juni te zien.
Niet zomaar omdat ze mooi zijn, maar omdat ze kenmerkend zijn voor de wijze waarop grafisch ontwerpers visuele communicatie vormgeven.
Van tekens tot ornamenten, van methodes en technieken tot de geschiedenis en de praktijk van het vak.
De pop-up presentatie bevat werk van bekende Nederlandse ontwerpers als Karel Martens, Hansje van Halem, Wim Crouwel, Harmen Liemburg, Experimental Jetset, Thonik, Moniker en Irma Boom.
Daarnaast zijn ontwerpers Ott Metusala (EE), Farah Fayyed (LB), William Jacobson (SE), Edgar Walthert (CH), Benjamin McMillan (UK) en Åbäke (UK) uitgenodigd om nieuw werk te maken.
De tentoonstelling wordt georganiseerd door Graphic Matters in samenwerking met de Grote Kerk Breda. Beide organisaties vinden elkaar op het raakvlak van beeldtaal, ontwikkeling, erfgoed en het vertellen van verhalen.
Zowel de Grote Kerk Breda, Graphic Matters als Het Paleis van Typografisch Metselwerk verbinden heden met verleden.
De tentoonstelling is gratis toegankelijk.
Een leuke tip: Combineer het bezoek met een wandeling van Blind Walls Gallery die je ook langs de muurschilderingen 'Kerk BinnensteBuiten' op de bouwschutting bij de kerk voert.
tags: #het #paleis #van #typografisch #metselwerk