Kleuren mengen op het doek gaat het gemakkelijkst wanneer je nat in nat werkt. Hiertoe smeer je je doek eerst in met een dunne witte of transparante glij-laag. Voor een wit doek kun je met terpentine verdunde witte verf gebruiken. Voor een voorgekleurd doek gebruik je lijnolie. Als olieverf zich ergens uitstekend voor leent, dan is het wel kleuren mengen op het doek. Dat gaat zo gemakkelijk omdat olieverf ontzettend lang nat blijft, waardoor je je niet hoeft te haasten.
Acrylverf droogt enorm snel, veel sneller dan olieverf. Meestal binnen een minuut of 10, soms zelfs nog sneller. Sommige mensen vinden dat een prettige eigenschap, persoonlijk vind ik dit een factor die je opjaagt om snel te werken. Je kunt deze eigenschap van acrylverf veranderen, zodat deze iets meer op die van olieverf gaat lijken. Daarvoor gebruik je een droogvertrager medium. Hiermee kun je de droogtijd van acrylverf aanzienlijk vertragen. Let op: er zijn ook mediums verkrijgbaar om de droogtijd van olieverf (nog meer) te verlengen, maar deze kun je niet voor acrylverf gebruiken.
Door kleuren op je doek te vermengen, krijg je natuurlijke overgangen in de kleuren, wat een heel realistisch effect geeft. Dit soort natuurlijke overgangen zie je veel in de natuur. Denk aan bijvoorbeeld luchten, water en zee. Maar je ziet deze natuurlijke overgangen ook wel in portretten. Als ik schilderijen van beginnende schilders bekijk, dan zie ik vaak dat ze deze techniek nog niet toepassen. Daardoor komt een schilderij soms over als een ingekleurde tekening.
In de meeste gevallen schilder je op het doek eerst kleuren naast elkaar of een klein beetje overlappend. Daarna pak je een schone, droge kwast met zachte haren en ga je de kleuren voorzichtig door elkaar heen werken. Het beste gebruik je hiervoor grote kwasten met lange soepel haren of een waaierpenseel. Voor het hele fijne vermengen kun je ook een doezelaar gebruiken van bijvoorbeeld eekhoornhaar. In principe kun je deze techniek gebruiken voor alle kleuren. Bij kleuren die elkaar nauwelijks beïnvloeden kun je de kleuren door elkaar mengen, zonder al te veel op de meng-richting te letten. Bij kleuren die elkaar sterk beïnvloeden is het heel belangrijk om vanuit de sterkste kleur naar de zwakste kleur toe te werken.
Ben je genoodzaakt om andersom te werken, gebruik dan telkens opnieuw een schone kwast. Is de zwakste kleur eenmaal ‘besmet’, dan is dit moeilijk te verhelpen. Stel je gebruikt geel en paars naast elkaar, en je wilt die mooi in elkaar over laten gaan. Werk dan vanuit het paars het geel in. Doe je dit andersom, dan zal je geel al snel ‘vervuild’ raken en gedomineerd worden door het paars. Aai eerder met je kwast door de kleuren, dan dat je stevige streken maakt. Of klop zachtjes met een zachte kwast.
Sommige kleuren zullen elkaar sterk veranderen, zoals geel met blauw onherroepelijk groen zal opleveren. Als dat niet jouw bedoeling is, je wilt geel in blauw laten overlopen zonder dat je groen krijgt, dan kan het aan te raden zijn om de sterkste kleur eerst te laten drogen voordat je de zwakkere kleur er overheen schildert. Op je pallet meng je verschillende kleuren om een andere kleur te verkrijgen. Of om bijvoorbeeld meerdere tinten van een bepaalde kleur te mengen. Door kleuren op het doek door elkaar te mengen lopen ze natuurlijk in elkaar over. Dit effect krijg je op deze manier dus veel makkelijker voor elkaar.
Daarnaast kun je op het doek kleuren ook van tint laten veranderen. Een voorbeeld: Je kunt groen donkerder maken door op het doek blauw door het groen te mengen. Dit is ook een goede reden om zelf een groen te mengen in plaats van standaard groen uit een tube te gebruiken. Je kunt de kleur op deze manier gemakkelijk veranderen. Natuurlijk zul je het meest leren van dingen uitproberen. Dus als je er tijd en zin voor hebt, probeer het dan direct uit. Zet de kleuren eerst op je doek naast elkaar, eventueel met wat tussenruimte. Begin met een aantal elkaar weinig veranderende kleuren te mengen. Dit zijn meestal kleuren die in de kleurencirkel dicht bij elkaar liggen. Bijvoorbeeld van geel naar rood naar bruin. Probeer daarna een doekje met elkaar sterk beïnvloedende kleuren door elkaar heen te mengen. Bijvoorbeeld van geel naar blauw naar rood.
Olieverf en droogtijd: vet over mager en lagen opbouwen
De ‘vet over mager regel’ bij olieverf is een Oude Meesters schildertechniek, die gebruikt wordt bij het olieverf schilderen met verschillende lagen. Er zijn drie basisregels bij het lagen schilderen met olieverf. In het uitgebreide artikel ‘schilderen met olieverf voor beginners en gevorderden‘ beschrijf ik veel meer regels en tips. Vet over mager betekent dat de onderlaag schraal (mager) blijft en de bovenliggende lagen steeds vlotter olie mogen bevatten. Zo ontstaat een goede hechting tussen de lagen en voorkom je barsten.
In het begin kun je de eerste laag schraal verdund schilderen met terpentine of terpentijn. Tijdens het drogen ontstaat een poreuze film en zuigt de olie uit de volgende laag op. Vervolgens kun je steeds minder oplosmiddel gebruiken en meer olie toevoegen naarmate je hogerop werkt. Uiteindelijk kun je eindigen met puur olieverf voor de laatste laag. Ben je bezig met meer dan twee lagen, dan pas je het medium aan op elke laag: van mager naar vetter.
Lijnolie (pure lijnzaadolie) gebruik ik veel in olieverf. Het is handig om de olie te reinigen zodat je een kopie van de lijnzaadolie krijgt die door de Oude Meesters werd gebruikt. Kant en klare mediums in winkels bevatten vaak extra middelen die veranderingen in droging veroorzaken. Gebruik ze om de verf langzamer te laten drogen of juist sneller, afhankelijk van het gewenste effect.
Naarmate je verder werkt kun je het medium en oplosmiddel afstemmen op de gewenste glans en droogtijden. Voor de eerste laag gebruik je vooral terpentine; bij volgende lagen verminder je oplosmiddel en verhoog je olie-inhoud; bij de laatste laag gebruik je meestal puur medium of pure olie.
Technieken en tips voor het mengen op doek
- Begin met het aanbrengen van kleuren naast elkaar op het doek, zodat je weinig veranderende kleuren hebt als startpunt.
- Gebruik diep interacties met kleuren die elkaar beïnvloeden door vanuit de sterkste kleur te werken.
- Werk langzaamaan en zachtjes met een schone, droge kwast of een waaierpensel voor vloeiende overgangen.
- Bij sterke mengingen zoals geel en blauw, let op het mogelijk ontstaan van groen; laat bij twijfel eerst een laag drogen voordat je verder werkt.
- Droogtijden kunnen worden beïnvloed door mediums, maar gebruik de juiste combinatie voor olieverf en acrylverf.
- Bij nat-in-nat werken kun je een dunne witte of transparante glij-laag gebruiken om natte verf beter over te brengen.
Voorkomende problemen en oplossingen
Een veelgemaakte fout bij beginnende schilders is dat ze de techniek van nat-in-nat nog niet toepassen en het schilderij daardoor een ingekleurde tekening blijft. Een andere valkuil is dat men te snel werkt bij acrylverf, waardoor men het effect van olieverf mist. Het sleutelidee blijft: leer de droogtijden en de interactie tussen lagen kennen en pas de materialen daarop aan. Het gebruik van een droogvertragend medium kan acrylverf dichter bij de eigenschappen van olieverf brengen, terwijl olieverf robust blijft door oil-laden primers en mediums toe te passen.
Vergeet ook de milieu- en gezondheidsaspecten niet: oplosmiddelen zoals terpentine stoten vluchtige stoffen uit. Overweeg milieuvriendelijke oplossingen zoals Gamsol, of watergebonden alternatieven waar mogelijk. Reinig penselen grondig na elk gebruik en gebruik geschikte borstels en reinigers. Voorkom te snelle occlusie van vernislagen door voldoende droogtijd in acht te nemen; wacht minimaal zes weken voor retoucheervernis en minstens een jaar voor definitieve slotvernis.
- Zet kleuren naast elkaar op het doek en laat ze elkaar nauwelijks beïnvloeden.
- Werk van sterk naar minder sterke kleuren; gebruik schone kwasten.
- Laat de eerste lagen droogtijden halen voordat je overgangen verdiept.
- Breng een dunne glij-laag aan voor nat-in-nat mengen.
- Behandel de doek voor met gesso en een primer voor optimale hechting.
Video: praktische demonstratie van nat-in-nat mengen en vet-over-mager op doek
artisan nat-in-nat techniek
Belangrijke overwegingen bij het werken op doek: voor een witte doek kun je verdunde witte verf gebruiken met terpentine; voor een voorgekleurd doek gebruik je lijnolie als bindmiddel. De keuze van medium bepaalt de droogtijd en de uiteindelijke structuur van het schilderij. Denk eraan dat de ondergrond een cruciale rol speelt in hechting en duurzaamheid en voeg eventueel gesso toe voor extra structuur en hechting.
Tips uit de praktijk: plan een oefen-ensemble op het doek met verschillende tinten en laat tussenliggende lagen drogen. Probeer eenvoudige kleurveranderingen zoals groen donkerder maken door blauw toe te voegen aan groen. Oefening baart kunst, en experimenteer gerust met verschillende materialen en technieken.