Oliepalmen zijn inheems in West-Afrika en de olie wordt al eeuwen gebruikt om bijvoorbeeld mee te koken. In de 19e eeuw explodeerde de vraag naar palmolie om twee redenen: Europese kolonisatie en industrialisatie. Palmolie bleek perfect om machines mee te smeren; zeep van te maken; en nog véél meer. Europeanen legden daarom grote plantages aan in hun kolonies. Naar de mening van Afrikanen werd niet gevraagd. Zij moesten vaak als dwangarbeider of tegen lage lonen werken op de plantages.
Nederland kon niet achterblijven en introduceerde de ‘wonderpalm’ in Nederlands-Indië, waar het klimaat overeenkomt met West-Afrika. Indonesische palmolie is dus 100% een koloniaal product: vóór 1834 groeiden die bomen daar helemaal niet! Net zoals bijvoorbeeld cacao - een Latijns-Amerikaanse plant die nu vooral in Ghana en Ivoorkust wordt verbouwd. Veel van de producten die we dagelijks gebruiken hebben dus een koloniale geschiedenis. Ja, ook jouw shampoo, margarine, tandpasta of noodles… want palmolie zit echt overal in.
Van wie is Indonesië's land en hoe ontstond landconcentratie?
Bovenstaande vraag klinkt misschien als een inkoppertje: check gewoon de landakte. Maar niet iedereen deelt deze visie. In Indonesië was (en is) land vaak gemeenschappelijk. Het behoort aan de dorpelingen die er generatie op generatie wonen. Een papiertje met een handtekening erop is waardeloos vergeleken bij jarenlange kennis van het land. Nederland gooit die visie overboord. In 1870 voert het koloniale bestuur een beruchte wet in: de Domeinverklaring. Al het land zonder officiële eigenaar valt daarmee in handen van de staat. Dat komt neer op ruim 60% (!) van Indonesisch grondgebied. Echt enorm veel.
In 1945 roept Indonesië de onafhankelijkheid uit (die Nederland pas in 1947 erkent). Indonesische presidenten zoals Soeharto zetten de deur wagenwijd open voor buitenlandse investeerders en bedrijven. De regering deelt land uit aan de hoogste bieder, of dat nu mijnbouw- of palmoliebedrijven zijn. Naar de mensen die op het land wonen wordt nog steeds niet geluisterd.
Waar staat palmolie vandaag en welke problemen komen naar voren?
- Landroof: palmoliebedrijven pikken op grote schaal grond in en Indonesiërs die hiertegen protesteren moeten dit bekopen met celstraf of erger.
- Kinderarbeid: boeren en plantage-arbeiders moeten vaak een quotum halen. Vaak werkt de hele familie mee (inclusief kinderen) om dat quotum te halen - maar alleen de man wordt betaald. Want alleen hij staat op de loonlijst.
- Gezondheid: arbeiders maken lange dagen en zijn vaak niet verzekerd tegen ongevallen. Ook wordt er gesproeid met chemicaliën die in de EU verboden zijn.
- Boskap: hectares regenwoud worden gekapt voor palmolieplantages. Dit regenwoud is super belangrijk voor de biodiversiteit én opslag van CO2.
De documentaire Colonial Debris volgt Indonesische boeren en dorpelingen die zich verzetten tegen palmoliebedrijven en projectontwikkelaars die hun land in beslag nemen. Ook legt de documentaire diepgewortelde oorzaken bloot die teruggaan tot de koloniale tijd en vandaag de dag nog steeds negatieve effecten heeft.
Duurlijke bewegingen: wat doen organisaties zoals WWF en RSPO?
Om de palmolieproductie wereldwijd duurzaam te maken is RSPO opgericht. Het platform omvat maatschappelijke organisaties, industrie en supermarktketens en heeft criteria opgesteld die zorgen voor mens, dier en milieu. Het Wereld Natuur Fonds en Oxfam Novib zijn erbij betrokken. Ongeveer 20% van de wereldwijde palmolieproductie is duurzaam geproduceerd volgens RSPO. FSC en WWF leveren aanvullende input zoals de Palmolie Scorekaart die fabrikanten beoordeelt.
WWF gelooft dat palmolie niet vernietigend hoeft te zijn en dat het duurzaam kan worden geproduceerd. Palmolie is de meest gebruikte plantaardige olie wereldwijd en zit in ongeveer 60% van alle samengestelde producten in de supermarkt. In 2014 werd wereldwijd 57,9 miljoen ton palmolie geproduceerd, met Indonesië en Maleisië als belangrijkste producenten. Circa 84% van de wereldproductie vindt plaats in deze landen.
Technische kant van de teelt en economische cijfers
De oliepalm is een efficiënt oliehoudend gewas met hoge opbrengsten per hectare. Palmolie is stabiel bij hoge temperaturen en kan als drager van smaakstoffen dienen. De vetzuursamenstelling bevat verzadigde en onverzadigde vetzuren die productstructuur en mondgevoel beïnvloeden. De teelt levert zowel voedsel- als non-foodproducten op, waaronder margarine, koekjes, chocolade, zeep en lippenstift.
Bij de productie komen echter ook afvalstromen vrij: trossen, vruchtenresten en palmpitten. Deze residuen kunnen echter worden ingezet voor biogas en circulaire toepassingen, waardoor de milieu-impact vermindert. De mondiale transportketen vergt stringent beheer van gecertificeerde versus niet-gecertificeerde palmolie via mass balance of Book and Claim-systemen.
In Nederland is palmolie een belangrijk importproduct. In 2015 werd ruim 1,2 miljoen ton palmolie ingevoerd, voornamelijk voor menselijke consumptie, en 0,2 miljoen ton palmpittenolie. Vergeleken met 2010 is de invoer gedaald voor palmolie, terwijl de invoer voor non-food toepassingen is toegenomen.
Toekomstgericht duurzaamheidswerk en innovatieve routes
In gebieden rond de evenaar worden palmolie-plantages zowel op grote plantages als door kleinschalige boeren geteeld. Kleine boeren dragen 30-40% van de productie en worden actief ondersteund door RSPO en maatschappelijke organisaties om duurzame praktijken te bevorderen. In 2016 werd DASPO opgericht in Nederland met de ambitie om alle palmolie in NL-verwerkte producten duurzaam in te kopen. In 2024 was 83,5% van de palmolie in voedingsmiddelen duurzaam.
Onderzoek uit Wageningen laat zien dat de opbrengst per hectare aanzienlijk kan toenemen door betere snoei, bemesting en onkruidbeheer. Daarnaast dragen gewassen zoals watermeloen tijdelijk bij aan inkomen tijdens de eerste jaren van een nieuw aanplant, en kunnen intercropping en vee op proefprojecten bijdragen aan een lagere voetafdruk. Circulaire ideeën zoals biogas uit lege vruchtentrassen, zetmeel uit oude bomen en palmhout voor houttoepassingen dragen bij aan een betere schaal van duurzaamheid.
Leefbaar beleid en lokale kansen
Indonesië heeft in 2019 een moratorium op ontbossing afgekondigd om de biodiversiteit en CO2-opslag te beschermen. De overheid zoekt balans tussen economische ontwikkeling en milieubescherming, terwijl kleine boeren en lokale gemeenschappen kansen krijgen in duurzame schakels van de keten.
Kernpunten uit de toekomstvisie
- Groeiende wereldvraag en hoge opbrengst per hectare maken palmolie niet vanzelf overbodig maar vragen om betere land- en bosbescherming.
- Interne productieketens kunnen via samenwerking met RSPO en DASPO duurzamer gemaakt worden.
- Circulaire teelt en valorisatie van nevenproducten (biogas, zetmeel, palmhout) verminderen milieu-impact en versterken lokale economieën.
- Beleid gericht op behoud van biodiversiteit en waterkwaliteit blijft cruciaal voor de lange termijn.
Kijktip: De documentaire Colonial Debris belicht koloniale erfenissen en huidige strijd voor landrechten en duurzame praktijk.