In Eindhoven is genoeg verrassends te ontdekken op het gebied van bouwkunst. Ga je een ommetje maken? Deze digitale stadsgids neemt je mee langs allerlei architectonische highlights!
Stationsplein en District E: moderne heruitvindingen
Start je wandeling op het Stationsplein. Dit plein zal in de toekomst worden omgetoverd tot District E en daarmee een nieuw landschap schetsen. Kijk om je heen, er is van alles te zien. Als je het standbeeld van Anton Philips hebt gespot, betekent het dat je uitkijkt over het Stationsplein.
Dit is zowel een hotel als een short-stay facility. Geheel op links zie je het centraal station van Eindhoven, dat werd gebouwd in 1956 naar ontwerp van Koen van der Gaast. Het verhaal gaat dat het ontwerp is gebaseerd op een Philips radio uit die tijd, maar het exemplaar waar hij op zou moeten lijken, werd pas zeven jaar na het ontwerp van het station bedacht. Onlangs werd het station aan de binnenzijde geheel vernieuwd. In vijf jaar tijd werd er onder andere een nieuwe stationstunnel aangelegd en werd de stationshal gerenoveerd.
Kennedytoren en The Flying Pins: hoogtepunten langs het Kennedyplein
Wandel door het station en verlaat het station rechts aan de achterzijde. Je komt nu uit op het Kennedyplein met de Kennedytoren. Deze toren werd in 2003 voltooid en is 83 meter hoog. De architecten zijn Van Aken Architectuur. Loop rechtdoor en ga na de entree van de parkeergarage aan de linkerkant, de hoek om naar links. Voor je zie je The Flying Pins, ontworpen door Claes Oldenburg, en links daarvan zie je het huidige én voormalige kantoor van de Rabobank. Er is voor gekozen het oude pand niet te slopen, maar te demonteren. In het nieuwe pand zijn de vrijgekomen materialen voor 95% weer hergebruikt in het nieuwe gebouw. Het oude pand is nu terug te herkennen als het kantoor van de Belastingdienst.
De Student Hotel en TU/e: campustransformaties
Het The Student Hotel is een markant verbindingspunt tussen de stad en de universiteit. Steek over en loop richting de TU/e. De universiteitscampus is de laatste jaren flink onder handen genomen en op sommige plaatsen wordt er nog hard gewerkt aan de transformatie. Je gaat het universiteitsterrein op bij de Kennispoort via het Limbopad. Fun fact: Dit pad heeft zijn naam te danken aan de grote aantallen Limburgse trein studenten die ooit op deze plek een paadje maakten in het gras door hun dagelijkse wandelingen van en naar het station.
Na de brug over de Dommel zie je recht voor je Vertigo, de Bouwkunde faculteit. Het gebouw is een ontwerp van architectenbureau Diederendirrix: “Bij de verbouwing van het voormalige scheikundelaboratorium tot het nieuwe onderkomen van de faculteit Bouwkunde is het betonnen skelet blootgelegd en vervolgens opnieuw omhuld met een vliesgevel, die balanceert op de grens van massiviteit en transparantie. De gladde glazen huid is een lowtech energiegevel en is om die reden voor zeventig procent gesloten.”
Villa de Laak en historische residenties
Je houdt links aan en gaat richting de kruising Parklaan, Nachtegaallaan. Nu sta je voor Villa de Laak met haar slotgracht. De villa is in 1907 in opdracht van Anton Philips gebouwd door Johan Wilhelm Hanrath. Naast de villa bevinden zich op terrein ook een koetshuis, oranjerie, koetsierswoning, tuinmanswoning, chauffeurswoning en een tuin die is aangelegd door Leonard Springer. Onder andere Anton Philips en Henriëtte Anna Philips hebben hier gewoond. De villa werd daarnaast ooit gebruikt als verblijf voor hoge gasten van Philips en voor hoge buitenlandse bezoekers in Eindhoven.
Effenaar, Dommelstraat en toekomstig centrum
Je loopt weer terug in de richting waar je vandaan kwam en gaat richting poppodium De Effenaar, dat sinds 2005 huist in het pand zoals het er nu staat. Dit is een ontwerp van bureau MVRDV. De oude gevel die naast de Effenaar staat, is van de voormalige linnenfabriek waar de Effenaar eerst in gehuisvest was. Loop door de Dommelstraat richting het centrum. Bij de stoplichten voor het ING-kantoor steek je over en wandel je rechtdoor de Nieuwstraat in. Aan het eind van de straat ga je linksaf en loop langs de Markt. Aan de linkerzijde zie je het Muziekgebouw. Deze is ontworpen Van Eijk & Van der Lubbe. Zij pakten niet alleen de fysieke renovatie aan, maar alles wat je als bezoeker tegenkomt: de gevel, de meubels, serviesgoed, routing, het lichtplan en de aankleding. De meubels zijn net als muziekinstrumenten gemaakt van hout, koper en goud.
Smalle Haven en Vestedatoren
Verlaat het Muziekgebouw en ga via de Jan van Lieshoutstraat naar nummer 26, waar de oudste gevel van Eindhoven het heden markeert met een café achter de gevel. Je komt uit op het Catharinaplein. Hier ga je de Smalle Haven in, de straat tussen Dynamo en Happy Italy. In het tweede deel van deze straat vind je gestapelde terrassen flats. Jo Coenen, die het stedenbouwkundig plan voor het gebied tekende, ontwierp de naastgelegen Vestedatoren. Door zijn spits toelopende, afgeronde uiteinden lijkt de toren nog slanker ondanks vijfentwintig verdiepingen. De eerste vier lagen bevatten kantoorruimtes, de vierentwintig verdiepingen daarboven telkens twee appartementen van 130 vierkante meter aan weerszijden van de centrale kern. In de top worden twee luxe penthouses in twee lagen bewoond.
Stratumseind, Van Abbemuseum en het roze huis
Je verlaat de Smalle Haven door aan het einde van de straat naar rechts te gaan. Je komt uit op een pleintje van Stratumseind. Vervolg je weg naar het einde van Stratumseind en ga het bruggetje over. Aan de rechterkant zie je het Van Abbemuseum. De entree aan de achterzijde kenmerkt zich door een uitdagend roze huisje, een ontwerp van kunstenaar John Körmeling. Links zie je de Bleekweg met een stukje verderop de Schellensfabriek. Deze voormalige textielfabriek huisvest nu onder andere een bierbrouwerij en werkplaatsen voor designers.
Catharinakerk, herbouw en rijksmonument
Wandel terug naar het pleintje op Stratumseind en sla linksaf richting Stadhuisplein. In deze straat passeer je aan de linkerkant het voormalige gerechtsgebouw, wat het Designhuis was. Op het Stadhuisplein sla je rechtsaf en loop je richting de Catharinakerk. In de geschiedenis wordt de Catharinakerk voor het eerst genoemd in 1240. Helaas had de kerk het in de eeuwen die volgden soms zwaar te verduren. In 1486 werd ze door de Geldersen in brand gestoken en in 1554 werd de kerk getroffen door een stadsbrand. In 1566 vond een Beeldenstorm plaats, waarbij het beeld van Maria werd vernield. In de 19e eeuw werd de kerk te klein bevonden en werd de oude kerk gesloopt, zonder enig respect voor het verleden. Hierop werd begonnen met de bouw van de huidige, neogotische kerk, ontworpen door Pierre Cuypers. De kerk werd in 1867 ingewijd. In 1942 en 1944 werd de kerk zwaar beschadigd door bombardementen. Na de oorlog volgde een restauratie door architect C.H. de Bever. De oude ramen, die verloren waren gegaan, werden vervangen door glas-in-loodramen van onder meer Charles Eyck en Pieter Wiegersma. De kerk is sinds 1972 een rijksmonument.
Phillips en het Philips Museum
Via winkelstraat de Rechtestraat loop je richting het Philips Museum. Kijk in de winkelstraat af en toe omhoog, want hier zie je geregeld verrassend oude gevels. Ga op de kruising met de Vrijstraat linksaf en loop door tot je rechts de Nieuwe Emmasingel in kunt. Hier vind je in de bocht halverwege het Philips Museum, op de plek waar de eerste gloeilampenfabriek van Philips heeft gestaan. Vanuit de Nieuwe Emmasingel loop je tussen het museum en woontoren De Admirant door en zie je aan de overkant van de straat de Witte Dame. Dit gerenoveerde fabrieksgebouw van Philips is in 1928-1931 gebouwd onder architectuur van Dirk Roosenburg volgens de regels van de nieuwe zakelijkheid. Philips heeft het gebouw vanaf het begin gebruikt als productiefaciliteit voor gloeilampen. Het maakte deel uit van een groter complex van Philips, met de eerste gloeilampenfabriek en de Lichttoren, aan de Emmasingel, Mathildelaan en Willemstraat. Na het vertrek van Philips werd het gebouw gerenoveerd door architect Bert Dirrix. De Witte Dame werd op 27 mei 1998 heropend. Tegenwoordig vind je hier onder andere de Design Academy en de Eindhovense Bibliotheek.
Lichtplein, LAC en Victoriapark
Loop onder het gebouw door naar het Lichtplein. Aan dit plein vind je het voormalige licht testcentrum van Philips, het LAC. Nu zijn er verschillende kantoren gevestigd, maar in de toekomst zal het pand worden gesloopt om plaats te maken voor een park en woningen. Wanneer je om het LAC heen loopt, komt je uit bij Victoriapark. Het voormalige Philips Lighting gebouw is getransformeerd tot woningen met onderin horeca en winkels.
Blob, 18 Septemberplein en De Bijenkorf
Ga vervolgens rechts tussen de bebouwing door en je komt uit op het 18 Septemberplein. Aan je linkerhand vind je warenhuis De Bijenkorf met zijn kenmerkende groene gevel. Het gebouw is een ontwerp van Gio Ponti. De gevels zijn twee extra verdiepingen naar boven doorgetrokken, zodat het architectonische beeld bij een eventuele uitbreiding niet verandert. De wisselende patronen van de geglazuurde groene tegels, de onregelmatige plaatsing van smalle verticale ramen, de verlichting en het honingraatpatroon zorgen voor een levendig gevelbeeld.
Den Elzent: moderne villa’s binnen klassiek kader
Vlakbij het centrum van Eindhoven bevindt zich de villawijk “Den Elzent”. Hier is een nieuwe betonnen villa ontworpen; de villa is ontworpen binnen de kaders van het beeldkwaliteitsplan van de Hilversumse architect Hanrath. Dit plan gaat uit van traditionele archetypische huisvormen met een zadeldak. Voor ons was de uitdaging binnen deze kaders een vernieuwend ontwerp te maken voor een moderne opdrachtgever met hedendaagse eisen. De villa is gelegen op een van de mooiste locaties van Eindhoven; uitkijkend over het Stadswandelpark en vlakbij het stadscentrum. In het ontwerp van deze volledig herbouwde villa wilden we het uitzicht op het park optimaal behouden. Daarom ontwierpen we een villa die letterlijk voor de helft uit glas bestaat, en voor de helft uit traditionele baksteen. Voor het interieur is gekozen voor een industriële afwerking, door het gebruik van onafgewerkt beton en stalen kolommen in het zicht. Alle ruimtes zijn gelegen aan een grote vide, wat een ruimtelijk effect geeft. In de vide staat de open haard als een centrale kolom in het huis.
Donna: Strijp-S en de Domino-constructie
In Strijp S is een bijzonder gebouw Donna verrezen aan de Philitelaan te Eindhoven, te midden van fabrieksgebouwen die hun oorspronkelijke bestemming hebben verloren en een nieuwe toekomst tegemoet gaan. Gebouw Donna heeft in de woorden van de architect een dikke buik en hij nodigde me naar aanleiding van mijn blog over dunne en dikke gebouwen uit om te komen kijken. Op het eerste gezicht laat De Bever de notie van moderne ruimte intact. In het gebouw is sprake van een vrije invulling van de vloervelden. Zoals bekend werd dit laatste mogelijk dankzij de uitvinding van het betonskelet, inmiddels honderd jaar geleden. Kern van Le Corbusiers voorstel is niet het skelet zelf, maar de scheiding tussen draagconstructie en gevel. Zo zou het voortaan mogelijk zijn om de indeling van de vloeren en de gevels te veranderen zonder de draagconstructie aan te tasten. Als praktische illustratie hiervan werkte Le Corbusier het zogenoemde Domino systeem uit. Dit systeem bood de mogelijkheid van onbeperkte flexibiliteit, zodat gebouwen continu kunnen worden veranderd en aangepast.
De Bever gebruikt een cascode constructie met een centro-draagstructuur en een middentravee waarin een vide ontstaat. De draagconstructie van Donna is zo gedimensioneerd dat aanzienlijke flexibiliteit mogelijk is. De plattegrond bestaat uit een grid van 3×7 modules. De kolommen staan in de breedte 12 meter uit elkaar, in de diepte van het gebouw om de 9 meter. De vierkante kolommen zijn geplaatst op een raster dat modules (of korrels) van 12×9 meter vormt. De Bever gebruikt geen ronde maar vierkante kolommen, wat de notie van moderne ruimte in hoge mate nuanceert. In Donna genereert de constructie een middenzone die in het gebouw overmaat creëert. Deze overmaat zorgt voor flexibiliteit en aanpassingsvermogen en maakt nu en in de toekomst meerdere activiteiten mogelijk. Tegelijkertijd gebruikt De Bever deze overmaat om het gebouw te verankeren in de stedelijke context.
In Donna zie je dat terug in de plattegrond. Het gebouw heeft drie ingangen die sterk van elkaar verschillen. De eerste ligt aan de straat, beide andere aan de zijgevels. De laatste twee bieden toegang tot de woon- en werkverdiepingen op de 7de tot de 10de verdieping, waarover straks meer. Via de ingang aan de voorzijde kom je in de lobby van het gebouw. Dankzij de overmaat in de constructie kon De Bever de publieke ruimte tot op zekere hoogte het gebouw intrekken en op de begane grond ruimte vrijspelen voor (semi-)publieke functies, waaronder verblijfsgebieden en horeca. Het idee is dat op deze wijze synergie ontstaat en interactie en verbinding tussen bedrijven wordt bevorderd. Aan de straatzijde is een portico gemaakt die de overgang vormt tussen de openbare ruimte van de straat en de semi-publieke ruimte in het gebouw. Boven deze portico bevindt zich op de eerste verdieping een balkon dat ook via de nu nog afgesloten buitentrap te bereiken zal zijn. Dankzij de gekozen draagconstructie zijn tot en met de 6de verdieping bedrijven van uiteenlopende grootte gehuisvest. Zij huren daarvoor een op meer modules van 12×9 meter.
Aanvankelijk was het gebouw qua gebruikers gepositioneerd tussen het verderop gelegen Videolab dat ruimtes voor starters aanbiedt tegen lage huren en het duurdere segment. Volgens het zogenoemde roltrapprincipe stromen in het gebouw kleinere bedrijven laagdrempelig in en groeien deze vervolgens door. Inmiddels mikt de makelaar op grotere partijen. In dit verhaal zijn tevens de relaties van belang die tussen bedrijven zullen ontstaan. In de huidige werkomgeving staan verbinding en interactie centraal. Het is voor veel werknemers een reden om weer naar kantoor te gaan en niet alleen thuis te werken. Dit zie je terug in de doorsnede van het gebouw. Daarbij is opnieuw gebruik gemaakt van de flexibiliteit en overmaat die in Donna is ingebouwd. Om de verdieping is in het middentravee een vide gemaakt die twee verdiepingen hoog is. Met behulp van trappen zijn de gewenste verbindingen in en tussen de verschillende bedrijven gecreëerd.
Het proces van totstandkoming heeft zijn sporen nagelaten in het gebouw. Uiteindelijk werkte de architect voor liefst vijf opdrachtgevers. Voor de partij die de grondpositie innam, werkte hij aan het concept van het gebouw. Door de combinatie van financiële haalbaarheid en de groeiende vraag vanuit de markt naar woningen, vroeg de ontwikkelaar De Bever het gebouw te vergroten en te voorzien van 4 extra woonverdiepingen. De woningen liggen op de 7de tot 10de verdieping en worden ontsloten via de liften aan de oostzijde van het gebouw. Aanvankelijk zouden ook aan de westzijde woningen komen. Omdat de eigenaar van een amusementshal in het Klokgebouw daartegen bezwaar maakte, zijn deze woningen vervangen door werk-lofts. Nadat de ontwikkelaar het gebouw had verkocht aan een belegger, werd het project tenslotte turnkey in de markt gezet. Door een bezuinigingsronde is in deze fase het raamoppervlak met 20% teruggebracht. De Bever verving de glaspartijen door golfplaat dat hij op schijnbaar willekeurige wijze in de gevel aanbracht. Vanzelfsprekend herinnert Donna aan het onderscheid dat architect John Habraken maakte tussen drager en inbouw.
Om dit in goede banen te leiden heeft De Bever overmaat gecreëerd, door in het middentravee (de “buik”) op iedere twee verdiepingen een semipublieke vide te vormen. Gebouw Donna is daarmee een casco-gebouw, in die zin dat het alles kan dragen en dat binnen de drager alle gebruikers hun gang gaan en hun eigen interieur maken. De vraag is of hier de wal het schip niet keert. Dat laat onverlet dat Donna een sterk stadsgebouw is waarin verschillende functies op overtuigende wijze bij elkaar zijn gebracht. In dit gebouw is op knappe wijze gebroken met de tendens om gebouwen zodanig rond te rekenen dat slechts Excel-architectuur rest. Donna is een publiek gebouw dat verbonden is met Strijp-S.
Infographic: hoogtepuntenroute Eindhoven architectuur
