Het kasteel van Horst is een kasteel in Sint-Pieters-Rode (deelgemeente van Holsbeek in Vlaanderen). Het kasteel is goed bewaard en heeft nog de traditionele slotgracht. Het kasteel bezit een zeer grote vijver annex slotgracht. Buiten de slotgracht is er ook een koetshuis, dat in de jaren 90 van de 20e eeuw werd gerestaureerd en verbouwd tot taverne. Het kasteel van Horst staat vooral bekend als het kasteel van de Rode Ridder. Hoewel de Rode Ridder zijn fictieve thuis in het kasteel vindt tegen het einde van de dertiende eeuw, dateert de waterburcht zelf van veel later.
Oudste geschiedenis en bouwfases
De oudste bekende heren van Horst zijn Jan van Horst en zijn zoon Arnold (13e eeuw). Jan van Horst behoort samen met zijn zonen Arnold en Adam van Landwijk tot de familie Van Thunen. In 1369 werd de heerlijkheid Horst verkocht aan Amelric Boote. De toenmalige eigenaar, Lodewijk III Pynnock, bouwde het kasteel weer op met een lening van Maximiliaan van Oostenrijk maar raakte toch in financiële moeilijkheden. De oudste delen van het Kasteel van Horst, bekend van de Rode Ridder, dateren van de 15de eeuw. Aan het eind van de 15e eeuw werden ook de vierkante donjon, de aula en de camera gebouwd, die nu nog altijd bestaan.
Onder Franchoys van Busleyden (1545-1555) werden de grote kruisramen aan de grachtkant aangebracht waardoor het kasteel zijn versterkt karakter kwijtraakte. In de 17e eeuw werden de twee westelijke vleugels met dienstvertrekken beneden en pronkzalen boven bijgebouwd door Olivier van Schoonhoven. In die tijd werd ook de kapel toegevoegd. Al sinds 1422 was er een kapel op het kasteeldomein van Horst.
Schade, vernielingen en latere ontwikkelingen
In 1587 werd Horst verwoest door de geuzen. Het bos, kort bij het kasteel (de huidige Horststraat) werd toen de ketterije genoemd. In 2017 stort een deel van een historische latrine in. In 2017 stortte een van de twee historische latrines uit de ronde toren naar beneden. Er worden uitgebreide onderzoeken gedaan naar de stabiliteit van de houtconstructies en het metselwerk van het kasteel. Het archeologisch en stabiliteitsonderzoek toonde dat verstevigingen nodig waren. Omwille van veiligheidsredenen kan het slot niet meer worden opengesteld. Het is al langer geweten dat het kasteel niet meer stabiel staat. Begin dit jaar werd duidelijk dat de stabiliteitsproblemen van het Kasteel van Horst ernstiger zijn dan eerst gedacht. Het onderzoek toonde een ernstigere instabiliteit dan eerst gedacht, zegt Matthias Francken, directeur van Herita, dat de restauratie uitvoert.
Herita, eigendom en beheer
Herita vzw beheert het kasteel en zorgt voor de restauratie en ontsluiting. In oktober 2007 verkocht gravin de Hemricourt de Grunne het kasteeldomein samen met de 113 hectare grond eromheen aan het Vlaams Gewest. Herita en de restauratoren van de donjontoren lanceren een oproep naar lokaal zand om te gebruiken bij de restauratie van het metsel- en pleisterwerk in de donjon. Wil je graag een steentje bijdragen aan de restauratie van Kasteel van Horst? Word lid van Herita: beleef onze historische plekken. Doe een gift: alle donaties, groot en klein, helpen ons een stapje dichter bij ons doel: de redding van dit unieke waterslot!
Belangrijke kunsthistorische elementen
Prominent aanwezig in het gebouw is het stucwerk van de 17e-eeuwse kunstenaar Jan Hansche. Fabian Rasson begeleidde de voorbereidende werken voor de restauratie van de Hansche plafonds. Vervolgens worden ook de interieurs met renaissanceafwerking gerestaureerd. De restauratie van het interieur en de beroemde stucplafonds van J.C. is voorzien in de laatste fasen tot 2027. De audioguide van Expeditie Donjon werd ingesproken vanuit het standpunt van het knielende hert van Horst. Het Kasteel van Horst heeft een nieuwe bewoner: Heer Hert, een opgezet edelhert. Hij vertoeft het liefste in de ontvangstkamer van gravin Maria Anna van den Tympel.
Stabiliteitsproblemen en technische aanpak
De stabiliteit van het Kasteel van Horst vereiste bijkomend onderzoek. Intussen is in detail onderzocht op welke manier het kasteel best kan worden gestabiliseerd. De grondlaag waarop het kasteel gevestigd is, loopt steil af in de vijver. Daardoor zakt het bouwwerk langzaamaan weg: de ronde toren zelfs met een snelheid van 2 millimeter per jaar. Er is een redelijk grote kans dat de toren zou instorten, als we hem niet verstevigen. Om te voorkomen dat het bouwwerk zou wegglijden, wordt de toren op palen gezet. De kasteel, dat omgeven is door water, wordt op ondergrondse palen gezet, om te voorkomen dat het instort en in het water terechtkomt.
De boringen gebeuren aan de zijkant van de gebouwen, en gaan met een helling van 5 graden door de funderingen. Eerst gebeurt er een kernboring, waarmee bodemstalen naar boven worden gehaald. In de vrijgekomen ruimte wordt een mengsel van cement, water en perslucht gestoken, tot 7 à 8 meter diep en met een diameter van minstens 60 centimeter. Bij de grootschalige restauratie worden ook de daken en de gevels van het kasteel aangepakt. Ook de kapel en de brug worden met paalfunderingen verstevigd. Onder de donjon zijn de extra maatregelen niet nodig. De ronde toren wordt in een soort 'korset' gehesen, en zo vastgemaakt aan de kasteelvleugel. Herita en aannemer Denys zijn gestart met het plaatsen van een korset rond de donjon van Horst. Over de gehele hoogte van de kasteeltoren loopt een scheur die berucht is in het Hageland.
Restauratieplanning, fasen en kosten
Sinds begin 2020 zijn er grondige restauratiewerken aan het kasteel van Horst begonnen. Hierbij worden de funderingen van het kasteel blootgelegd. De torenspits wordt eraf genomen voor restauratie. Daarna zal men consolidatie- en stabiliteitswerken uitvoeren. In 2020 werd de torenspits van het kasteel preventief van de toren afgenomen omdat de eikenhouten structuur rot was geworden en de torenspits dreigde in te storten. Op 6 oktober werd, onder ruime belangstelling van pers en publiek, de instabiele torenspits van het kasteel van Horst afgenomen. Na meer dan 4 jaar prijkt er terug een volledige torenspits op het Kasteel van Horst. Alle leistenen op het dak en de torenspits van het kasteel moeten vervangen worden tijdens de restauratie.
Fase één (2023-2024) Structurele stabilisatie via jetgroutpalen en trekankers. Fase 2 van de restauratie aan het kasteel gaat na de zomer officieel van start. Laatste fasen (tot 2027) Restauratie van het interieur en de beroemde stucplafonds van J.C. De renovatie werd geschat op 11,4 miljoen euro. De Vlaamse overheid betaalt daarvan iets meer dan 10 miljoen euro. De totale kostprijs bedraagt 9 miljoen euro, waarvan 6 miljoen euro voorzien is voor de stabilisatiewerken. Ruim 3 miljoen euro wordt bijgepast door de Vlaamse regering. De hele restauratie zou volgens de huidige planning tot in de eerste helft van 2026 duren. In 2023 wordt gestart met de renovatie van de toegangspoort- en brug, de gevels, de kapel, het trappenhuis en de kaaimuur met een geplande einddatum begin 2026. Vanaf het voorjaar van volgend jaar wordt het terrein ook deels opengesteld voor het publiek.
Publieke ontsluiting, evenementen en fondsenwerving
Niet enkel het slot, ook het omliggende domein wordt geherwaardeerd. Er worden elk jaar Kasteelfeesten gehouden, waarbij er ridderspelen in scène worden gezet. Niemand minder dan Helmut Lotti en Metejoor luiden met benefietconcerten de start in van de structurele restauratiewerken aan het Kasteel van Horst. De volledige opbrengst gaat integraal naar het restauratiefonds! Personaliseer een leisteen voor op het dak van het Kasteel van Horst en steun op deze manier de restauratie van deze middeleeuwse waterburcht! Vanaf 1 april zal je in de kasteelshop van het Kasteel van Horst mooie tweedehandsboeken kunnen inleveren. De opbrengst van de boeken gaat naar de restauratie van het kasteel en onze vrijwilligerswerking.
Het "Rode Ridderkasteel" van Horst (Holsbeek)
Archeologische vondsten en bijzondere momenten tijdens de werken
Tijdens de restauratiewerken aan het Kasteel van Horst botsten we op een projectiel uit de Eerste Wereldoorlog. In Holsbeek is het startschot gegeven voor de grootschalige restauratie van het kasteel van Horst. Aannemer Denys richt momenteel de werf in op het domein. Welke interventies worden er dit najaar nog uitgevoerd? Wat zal je er als passant van merken? Daarom organiseerde Herita een webinar op 12 september voor al wie geïnteresseerd was. Restauratiearchitecten werkten vroeger in de luwte. Hun werk werd niet naar waarde geschat. Dat is vandaag wel enigszins anders, zegt Wouter Callebaut. Frédéric Collon, Armorial de Wavre et environs; Nieuwe bijdragen tot de geschiedenis van Sint-Pieters-Rode; Kristel Marien, Restauratie Kasteel van Horst in Holsbeek start na paasvakantie: "Het is een enorm werk”.
Publiek en educatie
De audioguide van Expeditie Donjon werd ingesproken vanuit het standpunt van het knielende hert van Horst. Herita en de restauratoren van de donjontoren lanceren een oproep naar lokaal zand om te gebruiken bij de restauratie van het metsel- en pleisterwerk in de donjon. Tijdens de restauratiewerken aan het Kasteel van Horst botsten we op een projectiel uit de Eerste Wereldoorlog. Om de restauratie te steunen worden er verschillende initiatieven georganiseerd en kan publiek betrokken worden bij acties zoals de personalisatie van leien en evenementen.
| Onderdeel | Uitgevoerd / gepland |
|---|---|
| Funderingen en stabilisatie | Jetgroutpalen, trekankers, paalfunderingen (2023-2024) |
| Torenspits en daken | Torenspits afgenomen (2020/2022), herplaatsing na restauratie |
| Gevels, kapel, brug | Renovatie gestart in 2023, gepland einde begin 2026 |
| Interieur en stucwerk | Laatste fasen, restauratie stucplafonds en renaissanceafwerking (tot 2027) |
| Totale kost | Circa 9-11,4 miljoen euro, met significante Vlaamse bijdrage |
Het kasteel blijft een cultureel en historisch knooppunt in de regio en de restauratie moet het gebouw, de kunsthistorische elementen en het omliggende domein op lange termijn veiligstellen en toegankelijk maken voor publiek.