De Cuyperskerk in Sas van Gent is een opmerkelijk voorbeeld van religieus erfgoed dat na sluiting als gebedshuis een spectaculaire herbestemming onderging. De monumentale Neogotische kerk, ontworpen door J.Th.J. Cuypers en gebouwd in de jaren 1891-1892, bleef bij de renovatie herkenbaar dankzij de conservatie van glas-in-loodramen en het karakteristieke metselwerk. In 2019 opende de voormalige kerk haar nieuwe vorm als Markt 4, een onder één dak verenigd complex met een versmarkt, kantoorruimtes, winkels, horeca en een sociaal restaurant.
Historische achtergrond en bouw van de Cuyperskerk
De geschiedenis van Sas van Gent is verweven met fortificaties en scheepvaart langs het kanaal Gent-Terneuzen. In de loop der eeuwen werd de vesting fort ingewikkeld versterkt, met sluiscomplexen en bastions. De oorspronkelijke hervormde kerk op deze plek brandde in 1747 af en werd daarna herbouwd. In 1891-'92 werd door Cuypers een driebeukige neogotische kruisbasiliek gebouwd ter vervanging van een voorganger uit 1739. De gewelven bestaan uit Monier-werk, uitgevoerd door Picha-Stevens uit Sas van Gent. De kerk werd in 1892 in gebruik genomen, met een toren die in 1900 werd toegevoegd.
De rooms-katholieke kerk, gewijd aan Maria Hemelvaart, kreeg een eigen geschiedenis: in 1892 werd de huidige Cuyperskerk in gebruik genomen als parochiekerk, terwijl het oorspronkelijke kerkgebouw verder naar een sociale bestemming werd omgebouwd. De bouw van de Cuyperskerk markeert een moment van grote moderniteit vanwege het gewelf van cementijzer, een vroege toepassing van gewapend beton die destijds als innovatief werd gezien.
De transformatie naar Markt 4: van bedevaartsoord naar multifunctioneel centrum
Na sluiting als kerk in 2013 vanwege teruglopend kerkbezoek, kwam er een ambitieus herbestemmingsproject. De Stichting Behoud Cuyperskerk kocht de kerk in 2018 voor symbolisch 1 euro, met een “bruidsschat” van 70.000 euro ter compensatie van achterstallig onderhoud. Het doel was tweeledig: het monument behouden en Sas van Gent nieuw leven geven. De transformatie resulteerde in Markt 4, een indoor marktplein met vier functies onder één dak: een versmarkt waar producenten rechtstreeks aan consumenten leveren, kantoorunits voor start-ups, kleine winkels en een koffiebar/slager op de benedenverdieping, en een evenementenruimte aan de voorzijde plus een sociaal restaurant.
De herbestemming vereiste precisie bij de naleving van moderne wet- en regelgeving, onderhoud van monumentale elementen en aandacht voor duurzaamheid. Zo was er aanvankelijk weerstand tegen zonnepanelen door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, maar vloerverwarming kon wel worden toegepast. Monumentenzorg en Bouwbesluit-regels bepaalden de noodzakelijke aanpassingen voor ventilatie, noodverlichting en vluchtroutes. Het project ontving financiering uit een mix van gemeentelijke en provinciale subsidies, een Rabobank-gift en een Restauratiefondsplus-hypotheek van het Nationaal Restauratiefonds, waardoor de totale kosten ruim 1,7 miljoen euro bedroegen (met latere bijstellingen in dossier en offertes).
Economische en sociale impact
Markt 4 biedt een mix van handel, horeca en werkplekken en draagt bij aan economische prikkels in Sas van Gent. De hijgende vraag naar startende ondernemingen wordt ondersteund door de kantoorunits van 16 m² die tegen redelijke prijzen verhuurd worden aan jonge bedrijven. Daarnaast fungeren de versmarkt en het sociaal restaurant als ontmoetingsplaatsen. De herbestemming levert ook fiscale voordelen op: BTW kan worden berekend over verhuur en de restauratiekosten zijn gedeeltelijk aftrekbaar voor btw.
Architectuur en duurzaamheid in de herbestemming
De monumentale status heeft duidelijke beperkingen opgelegd bij renovaties en verduurzaming. Zo botsten zonnepanelen op bezwaren vanwege het aanzicht, terwijl andere elementen zoals vloerverwarming toch konden worden toegepast. De herbestemming hield rekening met de oorspronkelijke details: glas-in-loodramen bleven bewaard en het gevelwerk bleef herkenbaar als Cuypers-architectuur. De monumentale binnenruimte bleef grotendeels onaangeroerd, terwijl functionele indelingen en moderne comforteisen werden geïntegreerd in de zijvleugels en kantoren.
- Vier functies onder één dak: markt, kantoren, winkels en horeca
- Behouden glas-in-loodramen en het karakteristieke metselwerk
- Nieuwe publieke ruimte: Markt 4 als ontmoetingsplek
- Historische context: Cuyperskerk als onderdeel van Sas van Gentse vestinggeschiedenis
Numerieke en geografische context
In 2018-2019 werd de herbestemming gerealiseerd, met een opening in mei 2019. Sas van Gent ligt in Zeeland, dicht bij Terneuzen, en is historisch een industriële gemeenschap met een rijke geschiedenis van suikerfabrieken, glasfabrieken en andere industriële activiteiten langs het kanaal. De gebiedsontwikkeling omvatte naast Markt 4 ook herbestemmingsinitiatieven nabij het zusterklooster en het stadhuis, met aandacht voor de bouwstijlen van verschillende periodes zoals neoclassicisme, jugendstil en moderne expressionistische vormen.
Open Monumentendag en cultureel erfgoed
Evenementen zoals Open Monumentendag 2025 bieden mogelijkheden om langs markante gebouwen in Sas van Gent te wandelen, met Markt 4 als startpunt voor rondleidingen langs Cuypers-architectuur en de verspreide historische panden in het stedelijke centrum. De route verbindt Cuyperskerk met het voormalige pastorieën, kloosters en het raadshuis, waardoor bezoekers een beeld krijgen van de evolutie van het stedelijk landschap.
Huidige status en toekomstvisie
De Cuyperskerk in Sas van Gent blijft een ontmoetingsplaats met sociale en economische functie, terwijl het erfgoed verweven blijft met de identiteit van de stad. Markt 4 is nu een levendig centrum waar horeca, versmarkt en werkplekken elkaar versterken en waar inwoners en bezoekers de kerk en omgeving als cultureel en historisch erfgoed ervaren. De stichting hoopt dat Markt 4 blijft groeien als kern van lokale innovatie en sociale verbondenheid.
Elk monument vertelt een eigen verhaal en geeft daarmee een gezicht aan een buurt, plaats of regio. De geschiedenis van de Cuyperskerk en de recente herbestemming laten zien hoe erfgoed kan blijven dienen als ontmoetingsplaats en economische motor, zonder de essentie van het gebouw te verliezen.