Elk monument vertelt een eigen verhaal en geeft daarmee een gezicht aan een buurt, plaats of regio. Omdat deze prachtige herbestemming in 2004 getransformeerd is, kunnen de gegevens inmiddels verouderd zijn. Evenzogoed blijft dit verhaal een inspiratiebron voor uw herbestemmingsplannen van religieus erfgoed. De Oud Katholieke St. Jakobuskerk is getransformeerd tot een riante woning. Sinds 1991 waren in de kerk geen diensten meer en in de periode tot 2007 is de kerk gebruikt als showroom voor antieke meubelen en vergaderruimte. Ook kleine concerten werden in de kerk georganiseerd. Voor deze functie is eerder een tussenvloer gemaakt.
Verkenning van ontwerp en constructie
Even over het ontwerp. Mijn ervaring met architecten is echter dat ze vaak iets moois tekenen, maar weinig rekening houden met de constructie. De verdiepingsvloer ziet er nogal dun uit, en waar draagt ie zn kracht af? Stel dat je een aantal kolommen / liggers nodig hebt dan wordt het beeld in één keer heel anders... de architect heeft al contact gehad met een constructeur om te informeren of het mogelijk is. In eerste instantie leek hem dat geen probleem.
Soms is de ervaring van de monumentale kerk dominant en op andere momenten overheerst de nieuwe 'look' van de woonkerk. In het achterste gedeelte is de woonkeuken ondergebracht, waarbij het keukenblok los in de ruimte is geplaatst. Oude kerkbanken zijn hergebruikt voor de eettafel. Om de relatie met de achtertuin te versterken en de eetruimte van extra daglicht te voorzien is een drietal nieuwe puien gemaakt. De slanke puien onderscheiden zich van de andere ramen in de gevels en zijn soms schuin in de gevel geplaatst om het onderscheid met de bestaande vensters te versterken. Verder is de kerk aan de buitenzijde volledig intact gelaten en komt daglicht binnen via de oorspronkelijke glas-in-loodramen.
Het moderne woonvolume is tot in detail 'losgehouden' van het oude gebouw en kan worden beschouwd als een tijdelijke 'bewoner' van de historische kerk. De tussenvloer is ingrijpend aangepast om de ruimtelijke kwaliteiten van de kerk te verbeteren of te herstellen. Met het verwijderen van gedeelten van de tussenvloer zijn interessante zichtlijnen benadrukt en kan het licht beter doordringen tot de begane grond. De bijzondere kwaliteit van dit project is dat de kerk is getransformeerd tot één woning. De kerk is niet opgedeeld in kleine wooneenheden, waardoor de ruimtelijkheid van de kerk behouden blijft.
Materialen en bouwfysica
Materiaal: Er is zo min mogelijk van de bestaande kerk 'aangeraakt' of aangepast. De bestaande houten vloer, de glas-in-loodramen en oude deuren zijn behouden en lokaal hersteld. Het nieuwe witte volume is 'losgehouden' van de kerkwanden, kolommen en de gewelven. Het strakke gestuukte volume is opgebouwd uit staal, hout en plaatmateriaal. Dichte borstweringen begeleiden zichtlijnen en begrenzen de plekken van de living. Glasvlakken in het volume bieden steeds weer een ander doorzicht op fragmenten in de kerk. Bovendien reflecteren ze historische elementen, waarmee een versmelting ontstaat van oud en nieuw.
Onder de tussenvloer die behouden gebleven is, zijn diverse woonfuncties gerealiseerd als slapen, werken en badkamer. Indirect daglicht voor deze functies treedt binnen via gaten en openingen in wanden en vloeren. De openingen zijn een soort inwendige patio's die tevens de living op de eerste verdieping verdelen in verschillende plekken. De tussenvloer uit de jaren '90 is in het ontwerp getransformeerd tot een functionele en ruimtelijke sculptuur in het monument.
Vloeren en badkamers: ervaringen van bewoners
Over de badkamervloer is men vaak voorzichtig. Ik wil hier een gietvloer inleggen of een andere vloeiende vloer. Heeft iemand hier ervaring mee?
In het geval van de St. Jakobuskerk en vergelijkbare projecten zijn oude kerkvloeren en -kozijnen vaak herbruikt of aangepast: de karakteristieke glas-in-loodramen, grote toegangsdeuren, kerkklok en hoge plafonds zijn behouden gebleven, evenals de klok op de voorzijde van de kerktoren. Zo veel mogelijk materialen zijn hergebruikt. Zo doet de oude kerkvloer nu dienst als trap.
Praktische bouwtips gebaseerd op forumervaringen
- Doorgezaagde stoeptegels als trap: vraag een vakman of metselwerk mogelijk is of beter een alternatief (bijv. prefab treden). Metselen lukt met doorgezaagde stoeptegels vaak moeilijk vanwege de harde betonkwaliteit.
- Tegelslijper: voor het doorzagen van een grote hoeveelheid tegels kan een watergekoelde diamantzaagtafel handig zijn; huur deze eventueel voor een korte periode.
- Epoxylijmen en kit: bij lijmen/kitten voor de badkamervloer en wandelingen is gericht zoeken nodig; raadpleeg gespecialiseerde leveranciers voor monumentaal schoonwerk en vochtbestendigheid.
- Constructieve afwegingen: als er kolommen of liggers nodig zijn, heeft dit grote invloed op het ontwerp; laat dit altijd controleren door een constructeur.
- Architectenervaring: ontwerp is belangrijk, maar constructie moet haalbaar zijn binnen budget en regelgeving. Het is vaak nuttig een constructieve checklist te maken voor de verbouwing.
Regelgeving en monumentenzorg
Elk monument vraagt om passende regelgeving en vergunningen. Bij herbestemming van kerken gelden vaak aanvullende eisen om de monumentale waarde te behouden en tegelijkertijd wooncomfort te bieden. Het is essentieel om in een vroeg stadium met de lokale monumentenraad en de gemeente af te stemmen over behoud, aanpassingen en installaties. In sommige gevallen kan een tussenvloer of specifieke constructieve aanpassingen nodig zijn die de ruimte vergroten zonder afbreuk te doen aan de historische schil.
Historische voorbeelden en lessen
Een voorbeeld uit de praktijk: de Oud Katholieke St. Jakobuskerk werd getransformeerd tot woning met behoud van kerktoren, glas-in-loodramen en sommige elementen van het interieur. De tussenliggende vloeren werden aangepast om de ruimtelijkheid te behouden en tegelijkertijd woonfuncties een plek te geven. Een ander project beschrijft vijf Gelderse kerken die herbestemd zijn tot woningen of appartementen, waarbij men probeert historische gevels en constructieve elementen te behouden en toch moderne woonfuncties mogelijk te maken.
Infographics en visuele hulp
Praktische samenvatting van bouwstappen
- Laat een constructeur de draag capaciteit van verdiepingsvloeren controleren voordat er wijzigingen worden aangebracht.
- Bespreek met de architect en constructeur welke structurele aanpassingen nodig zijn, zoals kolommen en liggers.
- Overweeg alternatieve vloeren (gietvloer of vloeiende vloer) en eventuele vocht- of onderhoudseisen voor een monument.
- Regel tijdig vergunningen en overleg met monumentenzorg; behoud van gevels en karakteristieke elementen is cruciaal.
- Onderhoud en restauratie van historische onderdelen (kozijnen, glas-in-lood) waar mogelijk herstellen in plaats van vervangen.
- Plan voor trapconstructie en eventuele daglichttoetreding; gebruik vakmensen voor metselwerk of alternatief ontwerp.
Video en verdere bronnen
Herbestemming kerk Heenweg | WnS Architecten
Overige overwegingen en inspirerende voorbeelden
Elk monumentale kerkgebouw biedt unieke kansen. In sommige gevallen kan de kerk na herbestemming weer publiekelijk inzetbaar worden, bijvoorbeeld als bibliotheek, boekwinkel, museum of zelfs weer een kerk. De geschiedenis en architectonische kwaliteiten vormen een gids voor toekomstige bewoners en ontwerpers. De kennis en ervaring van specialisten op het gebied van monumentenonderhoud, restauratie en verduurzaming zijn cruciaal om slagen te slaan in deze complexen-projecten.