In Nederland en België komen eigenlijk maar 2 soorten platanen voor. De westerse plataan (Platanus occidentalis), oorspronkelijk afkomstig uit Amerika, en de oosterse plataan (Platanus orientalis), afkomstig uit de Balkan en Klein-Azië. Het meest wordt een kruising hiervan gebruikt, Platanus x acerifolia, de gewone plataan. De bomen zijn te herkennen aan hun plaatvormig loslatende schors, die op de stam een karakteristiek kleurenpalet vertoont, van bruin tot crème en groen. Ze hebben allemaal groot handvormig ingesneden blad, de oosterse plataan is dieper ingesneden dan de westerse. Zowel het jonge blad als de twijgen zijn bezet met stervormige haartjes.
Platanen groeien goed op de wat steviger en goed doorlatende gronden, en houden van kalk. Ze verdragen flinke snoei, en kunnen geleid worden. Dat maakt ze zeer geschikt om als vormboom gekweekt te worden, horizontaal geleid tot dakplataan, of verticaal tot leiplataan (de bekende Franse 'slingers'). Maar, ze willen ook als vormboom nog steeds groot worden, dus wie eenmaal met snoeien en leiden begint moet dat ook tot eind toe stug volhouden om ze in vorm te houden. Wordt hij eenmaal verwaarloosd, dan schiet hij alsnog (zeer snel) de hoogte in.
Bomen, welk soort dan ook, moeten minimaal 2 meter uit de erfgrens met de buren geplant worden. Daarnaast is het voor dak- en leiplatanen prettig als ze een flink plantgat krijgen, zodat ze goed breeduit kunnen wortelen. Bij aanplant worden platanen het beste in een royaal plantgat gezet. Als het even kan 2 x 2 m en 1 m diep. Voor de aanvulling kan elke goede tuingrond gebruikt worden, met eventueel een toevoeging van zand en verteerde compost. Op zuurdere gronden moet klei of leem doorgemengd worden.
Keuze tussen kruisdak en vierkant dak
Een dakplataan kan als solitair geplant worden of onderdeel uitmaken van een dakwerk. Bij dakplatanen wordt onderscheid gemaakt tussen twee hoofdvormen: kruisdak en vierkant dak. Een kruisdak bestaat uit twee haakse zadeldaken die elkaar precies in het midden kruisen en zo, van bovenaf bekeken, een kruis vormen. Er wordt in principe alleen van zo’n soort dak gesproken wanneer de onderliggende constructie vierkant is; dit is vooral bij kerkgebouwen gebruikelijk, waarbij het dak van de vleugels haaks staat op het schip en in het midden kruist. Een kruisdak levert wat meer zolderruimte op, maar de complexiteit en het materiaal vergen meer. Een kruisdak komt vooral voor op gebouwen die van meerdere kanten gezien worden, zoals torens; het is dan ook een kenmerkende dakvorm op kerktorens.
De Platanus hispanica, oftewel dakplataan, is een populaire keuze in Nederland. Deze boom groeit snel, is goed bestand tegen ziektes en plagen, en doet het uitstekend op vrijwel elke grondsoort. Dankzij zijn brede, horizontale dakstructuur is hij de ideale natuurlijke parasol voor tuin of terras. De dakplataan heeft een karakteristieke geelwitte bast die na verloop van tijd zichtbaar wordt onder de grijsgroene schors. Met grote handvormige bladeren ontstaat snel een dicht bladerdak dat privacy biedt en verkoeling geeft.
Bij de dakplataan kun je kiezen tussen kruisdak en vierkant dak:
- Kruisdak: de takken worden over het hele oppervlak verspreid waarbij de kruisvorm het zichtbare dak bepaalt. Dit zorgt voor een luchtigere uitstraling en meer licht doorlatendheid.
- Vierkant dak: rondom onsamengedragen armen vormen een gesloten vierkant, waardoor de dakvorm dichter en donkerder is en sneller schaduw biedt.
Constructie en hulpmiddelen
De dakplataan wordt geleid langs een horizontaal frame van draden of hout, bevestigd op staanders. Voor een enkele plataan wordt er meestal één staander direct naast de stam gezet en vier palen rondom op 2,5 tot 3 m uit het hart van de boom. Tussen de staanders worden kruislingse stevige gegalvaniseerde draden gespannen, die onderling verbonden blijven als een spinnenweb. Een houten frame is mogelijk als alternatief; dit blijft in de eerste jaren vaak wat massief en rommelig. De lichtere draadconstructie is bovendien makkelijker op te ruimen. Voor een leiplataan is ook een frame nodig, zodat de takken op een mooie manier aangebonden kunnen worden.
Bij een dakplataan worden de takken die horizontaal geleid kunnen worden vastgezet aan de spandraden, zodat ze zo gelijkmatig mogelijk over het frame liggen. De horizontale takken (leggers) worden met een derde ingekort en net na een buitenoog afgeknipt. Alle takken die de hoogte in gaan worden op twee ogen vanaf de legger weggesnoeid. Deze snoeibeurt wordt jaarlijks herhaald totdat de leggers hun uiteindelijke lengte bereikt hebben. Daarna worden ze hetzelfde behandeld als de verticale scheuten: telkens terugknippen tot op 2 ogen vanaf het snoeipunt van het vorige jaar. Snoeien gebeurt vanaf eind herfst (na bladval) tot half maart.
Bij meerdere bomen (bijvoorbeeld 4 dakplatanen) wordt de constructie min of meer herhaald. De bomen staan minimaal 4 en maximaal 6 meter uit elkaar. Aan de buitenzijde wordt weer een vierkant gevormd met staanders op 2,5-3 m uit het hart en een extra middenstaander; tussen deze staan kruislings stevig gegalvaniseerd ijzerdraad met tussendraden. Een houten frame kan ook als alternatief dienen. Bij een dakplataan wordt na het planten het daarbij horende frame gebruikt om de takken te leiden en horizontaal te binden.
Snoeien en onderhoud
De snoei gebeurt jaarlijks van eind herfst tot half maart. Bij oudere bomen kan de kroon te donker of te groot zijn; door zware takken eruit te lichten wordt de kroon weer transparanter. Voor knotten of kandelaberen geldt dat dit door een vakman moet gebeuren zodat de kroon mooi in verhouding blijft en goed blijft verder groeien. Ook verjongingssnoei bij rottende plekken of takbreuk kan nodig zijn. Een solitair geplante plataan hoeft nauwelijks te snoeien, dood, beschadigd en kruisend hout moet wel verwijderd worden. Voor de dakplataan geldt: moest verkeer onder de boom door, kunnen alle zijtakken onder een bepaalde hoogte worden weggehaald om de boom op te kronen. De snoei van dakplatanen is gericht op het behoud van een egaal dak en regelmatige oppervlaktdeling van takken.
Planttoepassingen en lokale groeiomstandigheden
Groeivoorwaarden: platanen groeien goed op steviger doorlatende gronden en houden van kalk. Op zuurdere gronden kunnen klei of leem worden toegevoegd. Platanen zijn redelijk disease-resistant, maar langdurig koud en nat voorjaar kan leiden tot bladvlekkenziekte veroorzaakt door Gnomonia errabunda. Het blad vertoont bruine vlekken; de bladstelen en jonge scheuten kunnen aangetast raken. In het voorjaar groeit de boom weer vrolijk verder en er hoeft meestal niets aan gedaan te worden. Platanen kunnen leiden tot frame-constructies voor parasol-achtige schaduw, waardoor ze uitermate geschikt zijn voor terrassen en tuinen met ruim oppervlak.
Extra opties en vergelijking met andere vormen
Naast kruisdak en vierkant dak bieden leveranciers en hoveniers ook voorstellen zoals een stervormig dak (met zes liggers) en varianten met verschillende stamhoogtes of frames. Voor wie een natuurlijk alternatief zoekt bij natte of allergie-gevoelige gronden kunnen ook kleinere boomsoorten worden overwogen die minder snoei vereisen, maar toch geschikt zijn voor vormsnoei.
Technische specificaties en onderhoudsadviezen
Belangrijke technische kenmerkpunten:
- Stamhoogte: veel aanbieders leveren standaard op 200 cm of 225 cm.
- Stamomtrek: vaak 6-14 cm bij jonge bomen.
- Plantafstand: tussen 5 en 6 meter voor dakplatanen.
- Framekeuzes: kruis- of spinnenwebdraden, of houten frame als alternatief.
- Onderhoudsinterval: snoei van eind herfst tot half maart; jaarlijkse herhaling tot gewenste lengte van leggers.
Voordelen en nadelen
Voordelen van dakplataan:
- Snelle groeikracht en dichte bladerdeken voor schaduw en privacy.
- Goede weerstand tegen ziekten en plagen in veel omstandigheden.
- Veelvormige toepassingen: kruisdak, vierkant dak, parasoledak en geïntegreerde frames.
Nadelen en aandachtspunten:
- Grootte en wortelstelsel kunnen invloed hebben op nabijgelegen structuren; kies voldoende afstand en verzorg de grond goed.
- Regelmatig onderhoud is nodig om vorm te behouden en schade door takken te voorkomen.
- Ziekten zoals bladvlekkenziekte kunnen optreden bij specifieke weersomstandigheden; geen agressieve behandeling bij vroegtijdige tekenen.
Praktische handleiding: aanplant en verzorging
Belangrijke stappen bij aanplant:
- Maak het plantgat goed los zodat water kan wegstromen; te natte wortels kunnen rotten.
- Plant niet te diep; kluit moet uitkomen met het oppervlak gelijk aan de grond.
- Versteviging met boompalen op windkant (30-40 cm buiten de kluit) om scheefgroei te voorkomen en wortelgroei te stimuleren.
- Geef direct na planting water zodat grond tussen wortels ingeklixt daalt;
- Overweeg een aanplantservice voor professionele planting en hydrokorrels/grondmix.
Bij de inrichting van een dakplataan is het van belang de juiste afstand te bewaren tussen de bomen en de omringende constructies en het frame zo in te stellen dat de horizontale takken goed verdeeld blijven over het frame. Voor de leiplataan blijft een smalle, verticale wand behouden met gelijkmatige tussenruimte tussen draden, zodat korte vertakkingen ruimte krijgen en de kroon transparant kan blijven. De bladval in de herfst kan leiden tot bladresten in vijvers; dit kan eenvoudig verwijderd worden tijdens onderhoud.
Overzicht van daktypes en toepassingen
Er bestaan talloze dakvormen; hieronder een korte samenvatting van de belangrijkste:
- Zadeldak, Plat dak, Schilddak en Lessenaarsdak voor traditionele en moderne gebouwen.
- Mansardedak, Wolfsdak, Schopdak en Koepeldak als decoratieve en specifieke esthetische keuzes.
- Pagodedak, Groen dak, Shed-dak, Gebogen dak, Rond dak, Parabolisch dak en Piramidedak voor diverse architectonische stijlen.
- Kruisdak versus vierkant dak: kruisdak heeft kruisvormige uitlijning van takken; vierkant dak heeft gesloten vierkant frame en snellere schaduw.
Concreet advies voor de praktijk
De dakplataan is een uitermate sterke dakboom die op vrijwel alle grondsoorten kan groeien en zowel in de zon als in halfschaduw kan staan. De combinatie van sterke groei, resistentie tegen veel ziekte- en plaaggelen maakt hem ideaal voor een natuurlijke parasol in tuin of terras. Voor wie geen dakplataan wil, bestaan er alternatieven van soortgelijke, wat kleinere bomen die minder snoei vereisen maar mogelijk minder snel groeien.
De dakplataan heeft een stamhoogte van 220 centimeter bij enkele aanbiedingen; er zijn verschillende formaten leverbaar zoals dakplataan met kruisdak of vierkant dak. Bij Bomenbezorgd.nl kan men dakplatanen ook in andere formaten vinden en kiezen tussen vers dak of voorgleid dak, afhankelijk van stamhoogte en gewenste dakvorm.