Om een linosnede te maken zul je eerst, net als bij de meeste grafische technieken, een plannetje moeten maken. Als het ontwerp bestaat uit een tekening waarbij de contouren heel duidelijk zijn, kun je die contouren op linoleum tekenen met potlood en die lijnen weer overtrekken met viltstift. Zo veeg je de lijnen niet uit en kun je met de blik op oneindig heel fijn gaan gutsen. Het gutsen is natuurlijk een techniek apart, maar dat leer je al doende. Om de tekening op lino over te zetten kun je ook carbonpapier gebruiken. Let op: de druk verschijnt in spiegelbeeld! Wil je dat niet, dan zul je de tekening spiegelbeeldig moeten maken.
Dat kan onder andere door de al gemaakte tekening tegen het glas in een raam te houden, met het beeld naar het glas, en op de achterkant van het vel de tekening over te trekken. Wat ik voor het gemak maar 'puzzelprent' noem is de techniek om het ontwerp in vlakken onder te verdelen. De tekening die je op het linoleum hebt getekend kun je met een scherp mes helemaal uitsnijden zodat je een verzameling losse linoleumstukken hebt. Rol die stukken apart in, met de gewenste kleuren, leg ze weer als een puzzel in elkaar en druk af. De puzzelprent kan worden gecombineerd met een druk waarbij het linoleum wel uit één stuk bestaat en bijvoorbeeld de omtreklijnen bevat.
Deze techniek om tot een prent te komen is er een voor durfallen. Je begint met een hele linoleumplaat en haalt weg wat de kleur van het papier moet blijven. Dan druk je een flink aantal prenten, rekening houdend met zeker twintig procent misdrukken. Dan guts je weg wat lichtgeel moet blijven en je drukt, op de eerder gedrukte vellen, in bijvoorbeeld donkergeel. Zo kun je verder gaan tot de prent af is. Het is van belang dat je een goede aanleg maakt, oftwel dat je steeds op dezelfde plek op het papier drukt. Hoe meer verschillende drukgangen je hebt, hoe groter de kans op misdrukken. Dat deze techniek voor de wat gevorderde graficus is, heeft te maken met het feit dat je steeds wat van de linoleumplaat weghaalt.
Wat is linografie?
De linoleumsnede is een hoogdruktechniek: een afbeelding wordt uitgesneden uit een stuk linoleum. De techniek is vergelijkbaar met die van een houtsnede. Het hooggelegen gedeelte van de plaat wordt ingerold met speciale inkt. Daarna wordt de afbeelding handmatig gedrukt met een pers. Wat ga je maken? Begin met een tekening. Je kunt deze rechtstreeks op het linoleum maken, maar ook op papier. Met behulp van carbonpapier kan de tekening op het linoleum worden overgebracht.
- De afdruk verschijnt in spiegelbeeld op het papier.
- Probeer in zwart-wit te denken.
Snijden doe je met een guts en die zijn er in vele soorten en maten. Een smalle V-guts leent zich goed voor het precieze werk langs de randen; een brede, iets plattere guts is handig voor grotere witte vlakken. Snijd alles wat wit moet worden weg. En laat alles wat zwart moet zijn, staan. Durf fouten te maken en experimenteer. Klaar met snijden? Smeer dan wat linoleumdrukinkt op een gladde ondergrond, bijvoorbeeld op een glasplaat. Vervolgens rol je de inktroller in met de inkt. Vervolgens rol je de linoleumplaat goed in. Als de inkt gelijkmatig is verdeeld over de hogerliggende delen kan het drukken beginnen. Leg het papier op de linoleumplaat, of leg de linoleumplaat ondersteboven op het papier. Als de linoleumsnede goed op het papier is gedrukt, kun je het papier van de plaat verwijderen en te drogen leggen of ophangen. De droogtijd is afhankelijk van de gebruikte inktsoort. Linoleumdrukinkt is op water- of oliebasis verkrijgbaar.
Linoleumdruk is een geweldige veelzijdige techniek. Moeilijk om te leren? Nee hoor! Daar help ik je bij. In deze cursus ga je rustig, stap voor stap door de techniek en voordat je het weet maak je de mooiste lino’s. Je zult jezelf verbazen!
Techniek en benodigdheden
Escher’s carrière als graficus begint op zijn zeventiende met een linoleumsnede: een portret van zijn vader in 1916. De linosnede of linoleumsnede is een hoogdruktechniek, waarbij delen van een stuk linoleum worden weggesneden zodat de afbeelding wordt 'uitgespaard'. De techniek is te vergelijken met de houtsnede. Omdat het materiaal zachter is, is het snijden in linoleum makkelijker dan in hout. De lijnen zijn vloeiender en minder verfijnd dan in een houtsnede. Een linosnede is dan ook vooral geschikt voor grotere vlakken en grote formaten. Linoleumsnedes worden meestal met een hoogdrukpers afgedrukt, maar het kan ook handmatig.
Erich Heckel is een van de eerste kunstenaars die bekend is met linosnede, uit 1903. In de daaropvolgende jaren werd de techniek populair in het expressionistische grafische werk. Het in de jaren twintig vernieuwde kunstonderwijs introduceerde de linosnede voor zelfexpressie van jonge kinderen. Na de Tweede Wereldoorlog werd er meer geëxperimenteerd met de techniek. De schilder Wilhelm Lachnit etste linoleum, terwijl Picasso meerkleurenafdrukken maakte van één plaat linoleum door steeds wat materiaal weg te snijden en als laatste drukgang de contouren te drukken. Deze geschiedenis toont de brede toepasbaarheid en de evolutie van de techniek door de jaren heen.
Wat heb je nodig voor basiscursus linoleumsnede? Een gutsset, een inktroller, hoogdruk- of lino-inkt op waterbasis, en een inktplaatje. Voor de basiscursus is er een speciaal beginnerspakket samengesteld in samenwerking met leveranciers, waarmee direct aan de slag kunt. Je kunt kiezen voor het complete pakket of alleen de materialen en gereedschappen die nog ontbreken. Na aanmelding ontvang je een link voor korting.
Hoe lang duurt een basiscursus en wat kun je verwachten? De cursus bestaat uit korte video’s van maximaal 15 minuten, met ongeveer 2 uur aan videomateriaal en aanvullende tekstuitleg. Praktische oefeningen en een gezellige community ondersteunen het leren. Onbeperkte toegang tot video’s en community is inbegrepen, en er is een optie tot aanschaf van een volledig materiaalpakket.
Snij- en drukproces stap voor stap
- Teken of zet een ontwerp op lino met behulp van carbonpapier. Houd rekening met spiegelbeeld bij afdrukken.
- Snijd het ontwerp langs de lijnen weg met gutsen; laat de zwarte delen staan en verwijder wat wit moet worden.
- Begin met de eerste druk: smeer linoleumdrukinkt op een vlak oppervlak en rol deze uit met een inktroller.
- Druk op papier en verwijder het papier om de afdruk te drogen.
- Herhaal met meerdere kleurbogen en drukgangen tot het gewenste resultaat is bereikt. Pas op voor misdrukken; meer drukgangen vergroten de kans.
Meerdere drukgangen kunnen leiden tot complexere kleurencombinaties zoals het gebruik van verschillende kleuren op eerder gedrukkte vellen. Verwarmd linoleum kan zachter zijn en gemakkelijker te bewerken. Kleine formaten kunnen handmatig worden afgedrukt met een lepel of schone inktroller.
Voordelen en toepassingen
Linoleumdruk is een veelzijdige techniek met goedkope materialen en een relatief toegankelijke leerweg. Het is geliefd vanwege de ontspannende aard en de voldoening van handmatige creatie. De kans op ontspanning en plezier is hoog, en de resultaten leveren vaak persoonlijke, handgemaakte cadeaus of kaarten op. De mogelijkheid om thuis te werken zonder dure drukpers maakt het extra aantrekkelijk voor beginners en hobbyisten.
Printen met mij: De basisprincipes van linosnede
Historische context en beroemdheden
De linosnede heeft een rijke geschiedenis met belangrijke figuren zoals Erich Heckel en M.C. Escher, die beiden verschillende fases van de techniek hebben doorlopen. Voorbeelden van werken van Picasso, Matisse en Kandinsky illustreren de brede acceptatie en ontwikkeling van linoleumsnedes in moderne kunst. Daarnaast wordt genoemd hoe de techniek werd gebruikt in het onderwijs en door kunstenaars zoals Gerd Arntz. Deze geschiedenis laat zien hoe linoleumsnede zich heeft ontwikkeld van een educatieve techniek tot een volwaardige kunstvorm door de jaren heen.
Praktische tips en veelgemaakte fouten
- Begin eenvoudig: vertrek met eenvoudige vormen en vermijd directe perfectie. Laat de lat laag en leer door doen.
- Let op spiegelbeeld bij de afdruk en test met proefdrukken op wit papier voordat je op kostbaar materiaal werkt.
- Onderhoud gereedschap: reinig en bewaar guts en rollers zodat ze lang meegaan.
- Experimenteer met kleuren en toonaangevende inkt; droogtijden variëren per inktsoort.
Escher’s vroege werk toont hoe linosnede in vroege jeugd al toegepast werd en hoe de techniek evolueerde naar meer complexe vormen in zijn carrière. De combinatie van techniek, geschiedenis en nostalgie maakt linoleumsnede tot een fascinerende discipline voor zowel beginners als gevorderden.