Het slopen van daken met teermastiek, teervilt en teerdaklak brengt grote risico’s voor mens, dier en milieu met zich mee. Dit komt door de aanwezigheid van PAK (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen) die in teer aanwezig zijn. Evenals asbest en kwartsstof staan PAK op de lijst van kankerverwekkende stoffen van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). In dit artikel gaan we in op de vraag waarom het be- of verwerken van teer(mastiek) gevaarlijk is en welke maatregelen u als opdrachtgever of opdrachtnemer (dakaannemer) kunt of moet treffen.
Wat is de basisgrondstof van teer en waarom is dit belangrijk?
Tot omstreeks 1983 zijn teerhoudende dakbedekkingsmaterialen toegepast zoals teervilt, teermastiek en teerdaklak. Het basismateriaal van teerhoudende dakbedekking is steenkoolteerpek. Dit ontstaat door destructieve destillatie van steenkool naar ruwe teer die vervolgens wordt gedestilleerd tot steenkoolteerpek. Alle nu gebruikte bitumineuze en diverse kunststof dakbanen zoals PVC kennen aardolie als basisgrondstof.
Waarom is teer gevaarlijk bij sloop en verwerking?
Koolteer bevat een hoge concentratie PAK. PAK zijn stoffen die ontstaan bij onvolledige verbranding van brandstoffen zoals hout e.d. PAK ontstaat daarnaast bij de vervaardiging en verwerking van o.a. kunststoffen, verf en teerproducten. Een aantal van deze PAK-verbindingen is kankerverwekkend. Door blootstelling aan PAK in dampen en vrijkomende stofdeeltjes tijdens bijvoorbeeld sloopwerkzaamheden van teerhoudende materialen kunnen schadelijke gezondheidseffecten optreden.
De grenswaarde die Arbouw adviseert voor de blootstelling aan PAK bij het frezen van teerhoudend asfalt kan ook worden aangehouden bij het slopen van teerhoudende dakbedekking. De grenswaarde bedraagt 300 nanogram/m³ en wordt uitgedrukt in de hoeveelheid benzo(a)pyreen als maat voor de totale groep van PAK. Deze bovengrens van 300 nanogram/m³ mag nooit worden overschreden. Bij het slopen van teerbevattende dakbedekking komen PAK-concentraties voor die de bovengrens met een factor 20 tot 40 overschrijden. De streefwaarde ligt echter veel lager dan de grenswaarde en bedraagt 3 nanogram/m³.
De blootstelling kan plaatsvinden in de vorm van inhalatie, huidopname en opname via de mond. De effecten lopen uiteen van irritatie aan de huid en ogen tot long-, blaas- en huidkanker. In het Arbeidsomstandighedenbesluit staan regels voor het werken met kankerverwekkende stoffen. Er zijn dus maatregelen noodzakelijk die huidblootstelling en blootstelling via inademing zo veel mogelijk voorkomen.
Welke wet- en regelgeving is er?
Regels over het werken met kankerverwekkende stoffen staan in het Arbobesluit. Er mag pas, onder voorwaarden, met kankerverwekkende stoffen worden gewerkt als is aangetoond dat er geen vervanging door andere stoffen mogelijk is. In het geval van het verwijderen en afvoeren van oude teerhoudende dakbedekking is deze vraag niet aan de orde. Immers het vervangen van teerhoudende dakbedekking heeft de blootstelling tot gevolg. Ook is het gevaar van blootstelling aan PAK opgenomen in eind 2016 gepubliceerde SZW-lijst van kankerverwekkende stoffen en processen onder “Werkzaamheden die blootstelling aan polycyclische aromatische koolwaterstoffen aanwezig in roet, teer of pek van steenkool, met zich brengen”. In die situaties moeten er adequate maatregelen worden genomen om werknemers en derden doeltreffend tegen blootstelling aan kankerverwekkende stoffen te beschermen.
Oplossing: standaard protocol
Om mens, dier en milieu doeltreffend en op gestructureerde wijze tegen blootstelling aan kankerverwekkende stoffen te beschermen, adviseren we hiervoor een protocol op te stellen en te volgen. De onderdelen van een dergelijk protocol zijn:
- RI&E met PvA t.b.v. dakonderhoud: vaststellen of teer aanwezig is en of werkzaamheden PAK-vrij kunnen komen; plan van aanpak (PvA) met voorschriften voor kankerverwekkende stoffen.
- Informatieverstrekking: tijdens prijsvorming informatie over de aanwezigheid van teerhoudende materialen ontvangen door opdrachtgever en opdrachtnemer.
- Toetsing van RI&E met PvA door deskundige: risicoanalyse voorafgaand aan sloop/behandeling door een deskundige.
- Opstellen sloopplan: beschrijving van PII-middelen, technische/organisatorische maatregelen en toepassing op de werkzaamheden; maakt deel uit van V&G-plan.
- Verplichte registratie: adres, plaats, uitvoeringsperiode, betrokken personen, aard en duur van werkzaamheden, hoeveelheid teerhoudend materiaal en getroffen maatregelen; bewaartermijn tot 20 jaar.
Verwerking van teermastiek vereist specifieker maatwerk in het PvA, waarbij de deskundige de minimale maatregelen vastlegt en later kan aanscherpen en uitbreiden.
Welke maatregelen zijn vereist bij bewerken van teermastiek?
In het PvA behorende bij de RI&E dienen minimaal onderstaande maatregelen aan bod te komen. Een deskundige kan deze maatregelen later aanscherpen:
- Stofdichte overalls: Alle personen die in contact komen met teerhoudend materiaal dragen stofdichte wegwerpoveralls; kleding mag niet verontreinigd raken tijdens omkleden.
- Maskers: Voor kortdurende werkzaamheden volgens Arbocatalogus Platte daken TM3P; bij sloopwerk TH3P; bij contact langer durende werkzaamheden eventueel extra beschermingsmiddelen.
- Niet eten, roken en drinken tijdens het werk; handen wassen voor pauzes om hand-mondcontact te voorkomen.
- Afgesloten afvalcontainers: Omgeving afgeschermd met hekken; volledig gesloten container; niet openen zonder directe noodzaak.
- Direct belanghebbenden informeren: bewoners en omgeving geïnformeerd volgens Arbowet, met bewijsmateriaal voor verstrekkers.
- Registratie van werkzaamheden: houd register bij met projectgegevens, betrokken personen, aard en duur van werkzaamheden, hoeveelheid verwerkt teerhoudend materiaal en genomen maatregelen.
Het werken met kankerverwekkende en mutagene stoffen vereist zorgvuldige afweging door opdrachtgever en opdrachtnemer. Voor informatie en advies kan men terecht bij Arbo-voorlichters van de Stichting Bedrijfstakregelingen Dakbedekkingsbranche in Nieuwegein.
Verwerking en afval: wat staat er in de regelgeving?
Dit deel van het plan beschrijft hoe bedrijven dakafval moeten verwerken en welke aandachtspunten er zijn. Het bevat het toetsingskader voor het bevoegd gezag voor het vergunnen van het verwerken van deze afvalstoffen en het toetsingskader voor het toestaan van grensoverschrijdend transport door de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). De primaire doelgroepen zijn dakafvalverwerkende bedrijven, transporteurs en het bevoegd gezag. Dakafval ontstaat bij bouwen, renoveren, herstellen of slopen van gebouwen; het plan onderscheidt verschillende typen dakafval op basis van samenstelling en activiteit. Dakafval met PAK kan aanzienlijk variëren in gehalte: teerbedekking kan duizenden mg/kg PAK bevatten, terwijl bitumen meestal tientallen mg/kg bevat.
Het CMP (chemisch milieuproces) richt zich op het verwijderen van PAK uit het milieu en onderscheidt PAK-rijk en PAK-arm dakafval. Bij het verpakken en verwerken gelden minimumstandaarden: minerale fractie recyclen, PAK-houdende fractie vernietigen bij PAK-rijk afval, en benutting van vrijkomend energie bij verbranding of koolwaterstoffen bij pyrolyse/vergassing. Voor PAK-arm dakafval is ook verbranding of installatiebehandeling mogelijk, maar de ketensamenstelling bepaalt de opties. Voor mengen is vaak een vergunning vereist en er gelden regels voor gescheiden houden van afvalstoffen en voor doorstroming naar verbranding of recycling, afhankelijk van de samenstelling en aanwezigheid van ZZS (zeer zorgwekkende stoffen).
Praktische tips bij de keuze van dakbedekking en sloopwerk
- Moet het afval worden afgevoerd? Houd rekening met extra kosten; oude mastiek valt onder chemisch afval en dient apart ingeleverd te worden bij het afvaldepot van de gemeente. Raadpleeg de gemeente voor de juiste procedures.
- Dakbedekking zelf verwijderen? Ga niet zonder stappenplan te werk; ongericht slopen verhoogt de kans op schade aan het dakbeschot. Verwijder grindlaag en ontluchtingspijpen, vervolgens dakbedekking in banen verwijderen.
- Overweeg EPDM als renovatie-optie; EPDM gaat doorgaans >50 jaar mee en kan eenvoudig geplakt worden in plaats van gebrand. Bestel materialen via de webshop en laat juist leveren wat nodig is voor jouw dakopbouw.
- Verwijder indien nodig oude dakbedekking gestructureerd en planmatig; inspecteer onderliggende constructie en controleer op vocht en houtrot voordat de nieuwe daklaag wordt aangebracht.
Over EPDM en dakrenovatie
EPDM is een sterk, weersbestendig rubberfolie met lange levensduur en eenvoudige installatie door plakken in plaats van branden. Het is vaak de aanbevolen oplossing bij platte daken of lichte helling, en kan gecombineerd worden met isolatie en lichte koepels voor verbetering van dakisolatie en waterdichtheid. Watergedragen EPDM-lijm wordt gebruikt voor het verlijmen van EPDM dakbedekking op verschillende ondergronden.
Samenvatting van uitgangspunten voor veilige afvoer en verwerking
Belangrijke punten:
- PAK-concentraties tijdens sloop kunnen de grenswaarde overschrijden; streefwaardeHan 3 ng/m³ en plafondwaarde 300 ng/m³.
- Een zorgvuldig protocol is nodig: RI&E, PvA, deskundige toetsing, sloopplan, registratie en communicatie met belanghebbenden.
- Minimale beschermingsmaatregelen: stofdichte kleding, passende ademhalingsbescherming, geen eten/roken/drinken tijdens het werk, en afgebakende afvalstromen.
- Verwerking van PAK-arm versus PAK-rijk dakafval vereist verschillende aanpakken; minerale fractie recyclen is verplicht; PAK-houdende fractie vernietigen bij PAK-rijk afval is noodzakelijk.
Toepassing en verfijning van het protocol
Dit plan is gericht op dakafval dat bitumineus of teerhoudend is of daarmee verkleefd. Het bevat het toetsingskader voor vergunningverlening en grensoverschrijdend transport. Afvalstoffen dienen gescheiden te worden gehouden volgens de minimumstandaarden; mengen vereist mogelijk een vergunning en stelt strikte voorwaarden om te zorgen dat verwerking nog steeds voldoet aan de minimumstandaarden. Voorwaarde is dat PAK-houdende fractie vernietigd wordt en minerale fractie wordt gerecycled, met benutting van energie of koolwaterstoffen waar mogelijk.
Aquaplan | Dak-Reparatie
Praktische afsluitende overwegingen
Oude mastiekdaken kunnen lekkages en gezondheidsrisico’s opleveren, en veel oudere huizen hebben nog mastiekdaken. Vervanging door bitumen of EPDM is vaak aan te raden, maar vereist professionele expertise vanwege gezondheidsrisico’s. Voorraad, transport en naleving van regelgeving vereisen nauwkeurig beheer en duidelijke documentatie.
Watergedragen EPDM-lijm en installatie-instructies kunnen helpen bij een vakkundige vervanging en zorgen voor een duurzame oplossing met lange levensduur.
tags: #mastiek #dakbedekking #afvoeren