Het Sportplaza Mercator, gelegen aan de Jan van Galenstraat in Amsterdam, werd in de zomer van 2006 voltooid. Dit door Ton Venhoeven van VenhoevenCS ontworpen complex onderscheidt zich door zijn begroeide, licht hellende gevels en daken. Er zijn ruim 50 verschillende plantensoorten aangebracht, variërend van vaste planten zoals vrouwenmantel en heesters tot bomen als wilgen en berken. Deze begroeiing is bedoeld om het gebouw te laten opgaan in de omgeving en om het met de seizoenen te laten veranderen.
Het Sportplaza Mercator dient als een multifunctionele ontmoetingsplaats voor sporters. Qua plattegrond en vorm vertoont het complex gelijkenissen met het eerder door VenhoevenCS gerealiseerde laboratorium voor de Voedsel- en Warenautoriteit in Zwijndrecht en de Brede school Forum 't Zand in Leidsche Rijn.
Functies en Indeling
Met een bruto oppervlakte van 7.100 m² biedt het Sportplaza Mercator ruimte aan diverse faciliteiten. Deze omvatten een wedstrijd-, therapie-, doelgroepen- en buitenbad, een fitnessclub, een badhuis, een café-restaurant, een feestzaal, kinderopvang en een fastfoodvestiging. De sfeer en het karakter van het gebouw veranderen gedurende de dag, waardoor het zich leent voor uiteenlopende activiteiten.
Gedurende de week heeft elke zwemmersgroep zijn eigen toegewezen ruimte. In het weekend kunnen alle zwembaden echter met elkaar verbonden worden, wat resulteert in een groot waterpaleis met tal van plekken waar toeschouwers het spektakel kunnen bekijken. De meest intieme ontmoetingsplek is de sauna, terwijl het café de meest openbare ruimte vormt.
Dankzij de hoogteverschillen tussen de baden, perrons, trappen en loopbruggen wordt de ervaring binnen het sportcomplex steeds anders. De entreehal ontsluit alle functies. Door middel van transparante liftkokers, loopbruggen en zichtlijnen wordt de multifunctionaliteit en dynamiek van het gebouw direct zichtbaar gemaakt. De vloerafwerking is uitgevoerd in natuursteen.
Architectenbureau VenhoevenCS
VenhoevenCS realiseerde eerder diverse projecten, waaronder de Jan Schaeferbrug (1997-2001) in Amsterdam, een laboratorium voor de Voedsel- en Warenautoriteit in Zwijndrecht (1998-2003) en de Brede school Forum 't Zand in Leidsche Rijn (2001-2005). In 2004 won VenhoevenCS, in samenwerking met het Zwitserse architectenbureau Itten+Brechbuehl en BM adviseurs, de ideeënprijsvraag voor het ziekenhuis van de toekomst met hun ontwerp voor een core hospital. In de loop van 2006 werden een brandweerkazerne in Den Helder en een woningbouwproject in Geuzenveld te Amsterdam opgeleverd.
De Groene Gevel: Concept en Realisatie
Het Sportplaza Mercator onderscheidt zich door zijn verticale beplanting op de gevels. Dit ontwerp, geïnspireerd door het principe van de Franse botanist Patrick Blanc, werd gerealiseerd door tuinarchitecten Copijn Utrecht. Zij voorzagen de wanden van het gebouw van jutedoek met daarin 20.000 zakjes, gevoed door een geïntegreerd voedingssysteem. Dit systeem werd gepatenteerd onder de naam Wonderwall® en is een verkoopsucces gebleken, met als belangrijke voordelen de goede isolerende werking, het filteren van fijnstof en het esthetische effect.
Hoewel het groen er weldadig en verfrissend uitziet, waren er in de beginfase van de Wonderwall® nog kinderziektes. Veel lege plekken in de façade duidden op de uitdagingen van het in leven houden van 20.000 plantjes zonder toegang tot grondwater, wat veel leidingwater vergde. Oorspronkelijk werd het systeem vanuit Utrecht gemonitord, maar in Amsterdam aangestuurd, wat soms leidde tot onnodige watergift. De jaarlijkse waterrekening bedroeg in die periode twee miljoen liter.
Copijn heeft sindsdien aanzienlijke verbeteringen doorgevoerd. Door een kleiner bevloeiingssysteem en constante monitoring vanuit een controlekamer in Utrecht is het watergebruik gereduceerd tot 700.000 tot 800.000 liter per jaar, wat neerkomt op ongeveer 35 liter per zakje per jaar.
De bewatering is niet de enige uitdaging geweest. Vooral aan de schaduwzijde van het gebouw bleek het lastig om de verticale beplanting langdurig levend te houden. Copijn experimenteert voortdurend met verschillende plantensoorten om dit op te lossen. Hierdoor ziet geen twee vierkante meter er hetzelfde uit. Zelfs konijnenfamilies en eigenzinnige planten hebben zich in de jute gevestigd.
Voordelen van Groene Gevels
Groene gevels bieden diverse voordelen:
- Ze houden regenwater vast en verdampen het later.
- Indien de planten grondgebonden zijn, kan aflopend regenwater in de grond infiltreren.
- Planten houden de gevel koel in de zomer.
- Niet-bladverliezende soorten isoleren in de winter.
Er zijn verschillende methoden om een groene gevel aan te leggen:
- Met behulp van zelfklimmende planten.
- Een klimconstructie.
- Met bakken aan de gevel.
- Met een substraat dat aan de gevel is bevestigd.
De laatste optie is doorgaans duurder vanwege de benodigde onderhoud, bewatering en bemesting.
Hoe groene daken steden kunnen helpen | NPR
Interieur en Ontmoetingsfunctie
Naast de opvallende buitenkant, werd bij de oplevering ook de binnenkant van het gebouw veel besproken. Het complex is ontworpen als een ontmoetingsplek en beoogt deel uit te maken van de openbare ruimte. Naast vijf baden zijn er diverse andere functies ondergebracht, waaronder een café, een feestzaal en kinderopvang. Achterin het gebouw bevindt zich tevens een Kentucky Fried Chicken met drive-inn.
Een belangrijk ontwerpprincipe was het vermijden van strakke afscheidingen tussen functies om verschillende gebruikers op elkaar te attenderen. Vanuit de besloten feestzaal is er één raam dat uitkijkt op het zwembad, en vanuit het zwembad is alles wat zich in de fitnessruimte afspeelt zichtbaar. Door het vermijden van afscheidingen wordt interactie tussen gebruikers gefaciliteerd.
Dit concept van het creëren van een ontmoetingsplek is kenmerkend voor de ontwerpstrategie van VenhoevenCS. Hun visie is om door compacte ontwerpen boeiende verkeersruimtes, bijzondere pleinen en aantrekkelijke parken te creëren, met overblijvende ontspannen tussenruimtes waar gebruikers vrij kunnen verblijven.
Visie op de Toekomst
De compactheid van het Mercatorbad past binnen een bredere visie van Ton Venhoeven op de maatschappij van de toekomst. Hij stelt dat klimaat- en voedselproblemen leiden tot een ecologische en maatschappelijke revolutie, waarbij grondstoffen schaars worden en de auto en het vliegtuig een minder centrale rol zullen spelen. Autarkie op het gebied van voeding, energie en goederen zal leiden tot herurbanisatie en een focus op lokale gemeenschappen.
Ton Venhoeven benadrukt het belang van dichtheid en korte loopafstanden in steden, zodat mensen meer tijd op straat doorbrengen in plaats van in auto's. Voor deze toekomstige samenleving moet Sportplaza Mercator fungeren als een soort dorpsplein. De ruimte moet zowel open als afgeschermd zijn, een "geheime wereld die toch heel publiek is". De met graniet beklede zwembadwanden versterken de ervaring van een besloten grot.
Vijf Jaar Later: Praktijk versus Theorie
Na vijf jaar blijkt dat het Sportplaza Mercator, ondanks de kredietcrisis en stagnatie in de bouw in de omgeving, toch een toename in bezoekersaantallen heeft gekend tot 285.000 per jaar. Gebruikers hebben overwegend een sterke mening over de interne opzet. Een veelgehoorde klacht betreft de compacte omkleedruimtes met ingebouwde wc's, wat tot ongemak leidt. Desondanks zijn de meeste gebruikers tevreden en waarderen ze de mogelijkheid om in één oogopslag te zien wie er aanwezig is.
Opvallend is dat gebruikers de "besloten" grot vaak als erg open ervaren. Sommige gebruikers waarderen de privacy, terwijl anderen de openheid juist prettig vinden. Elke zondagavond worden de glazen wanden afgedekt met doek, zodat moslima's in alle privacy kunnen baden. Tijdens zwemlessen staan ouders dicht tegen het glas om hun kind te zien.
De dynamische knooppunten maken het voor fitnessgebruikers gemakkelijk om naar het zwembad te gaan en vice versa. Soms moeten klanten teruggefloten worden omdat ze op onverwachte plekken belanden, zoals de personeelsruimte of kantoren. Jongere bezoekers weten soms de weg te vinden om zonder betaling binnen te komen. Deze kleine ongemakkelijkheden worden door de architecten gezien als een manier om contact tussen gebruikers te stimuleren.
Conclusie
Sportplaza Mercator maakt zijn pretenties waar als ontmoetingsplek en wordt beschouwd als een van de mooiste zwembaden van Nederland, zelfs na het verdwijnen van de initiële glamour. Gebruikers waarderen de architectuur, met name wanneer er iets niet naar behoren functioneert, en genieten van de openheid, zij het om meer alledaagse redenen dan de architect mogelijk voor ogen had. Het project diende als een pilot voor groene gevels in Nederland, waarbij de principes van de Wonderwall® werden toegepast.
tags: #mercatorbad #groene #gevel