Metselwerk gevel reinigen: methoden en tips

Dit artikel gaat over het reinigen van gevels. Gevelreiniging brengt risico's met zich mee vraagt om een zorgvuldig plan waarbij met veel aspecten rekening moet worden gehouden. In dit artikel wordt aan de hand van een stappenplan duidelijk hoe je een goed plan tot stand komt. Afb. 1. Reinigen van een gevel met water onder druk. Afb. 2. Afb. 3. Afb. 4. Afb. 5. Afb. 6. Afb. 7. Afb. 8. Onze omgeving is op veel plaatsen verrijkt met historische gevels die dorpen en steden een statig, schilderachtig en levendig aanzien geven.

Schone, goed onderhouden gevels dragen hieraan bij. Vervuilde en verweerde gevels daarentegen kunnen een gevoel van onbehagen en sociale onveiligheid oproepen. Van oudsher is in Nederland de maatschappelijke wens om gevels schoon te houden mede daarom groot. Daarnaast kan vervuiling de beleving van beeldhouwwerk aan de gevel of de architectonische expressie aantasten. Dankzij verbeterde technieken voor gevelreiniging en het toegenomen aantal vakkundige bedrijven is het tegenwoordig in principe mogelijk om gevels zonder schade te reinigen.

Wel vraagt dit om zorgvuldige planvorming met gedegen onderzoek naar de materialen waaruit de ondergrond is opgebouwd, de soorten verontreinigingen, de reinigingstechnieken en de mogelijke interactie hiertussen. Mede afhankelijk hiervan wordt bepaald hoe en in welke mate de gevel gereinigd kan worden. Als gevelreiniging wordt overwogen, is het zinvol om ook naar (een combinatie van) andere technieken te kijken die de uitstraling van de gevel kunnen verbeteren, bijvoorbeeld door te lichte of donkere plekken op de gevel kunstmatig bijkleuren zodat de gevel een meer samenhangende uitstraling krijgt. Het streven is te komen tot een vanuit de monumentale waarde beredeneerde, historisch verantwoorde beleving van de gevel waarbij met een zo mild mogelijke reiniging oppervlakteschade voorkomen wordt en de bouwfysische en bouwtechnische eigenschappen behouden blijven of in sommige gevallen zelfs verbeterd worden.

Waarom gevelreiniging maatwerk is

Standaardoplossingen bestaan vrijwel niet. Gevelreiniging is maatwerk en verlangt samenwerking tussen eigenaar/initiatiefnemer, gemeente (als bevoegd gezag), monumentendeskundigen en vakmensen op het gebied van gevelreiniging. Het reinigen van gevels kan zowel fysieke als visuele schade met zich meebrengen. Verkeerd uitgevoerde reiniging kan leiden tot directe (korte termijn) en indirecte technische schade (korte of lange termijn).

Directe schade is bijvoorbeeld beschadiging van het voegwerk of materiaaloppervlak, verwijdering van een op de baksteen aanwezige bezande laag, verlies van patina of van de oppervlaktebewerkingen van natuursteen zoals een frijnslag, beschadiging van verflagen op vensters, deurpartijen, lijsten en ander geveltimmerwerk, beschadiging (onder andere etsen) van historisch glas in vensters en het ontstaan van vlekken van bijvoorbeeld kalk of ijzeroxiden. Soms komt het zelfs voor dat bij reiniging ook afwerkingen (zoals een frijnslag of historische verflagen) definitief verloren gaan. Zo verdwijnt er een belangrijke bron van informatie over de totstandkoming, uitmonstering en bouwgeschiedenis van het monument.

Andere schades worden pas na verloop van tijd zichtbaar, zoals dat het geval is bij oververzadiging van het gevelmateriaal door gebruik van overvloedig water. Vocht hoopt zich dan op in het baksteen, natuursteen of de houten gevelonderdelen, zoals vensters. Vervolgens kan het vocht naar binnen trekken en problemen met bijvoorbeeld behang en pleisterwerk veroorzaken. Bij houten onderdelen neemt de kans op ongedierte en verrotting door schimmels toe. Ook komt zoutuitbloei en zoutaantasting, begroeiing met ongewenste planten en vorstschade aan het gevelmateriaal vaker voor.

Uit onderzoek is gebleken dat (sterke) vervuiling op een gevel de snelheid van wateropname (de initiële wateropzuiging) met een factor 2 tot 3 kan verlagen. Gevelreiniging kan ertoe leiden dat de gevel juist meer water gaat opnemen. Sommige bedrijven bieden een hydrofobeerbehandeling aan om vochtindringing tegen te gaan. De risico’s daarvan zijn bij historische gebouwen erg groot. Hydrofoberen van monumenten wordt daarom in de meeste gevallen ontraden. Andersom is het ook zo dat bepaalde vormen van vervuiling droging van de steen kunnen verhinderen, wat evenmin gunstig is voor de gevel.

Patina, het in de loop der tijd ontstane laagje dat de gevel een doorleefd karakter geeft en een zichtbare getuigenis is van ouderdom, draagt in belangrijke mate bij aan de beleving van de monumentale waarde. Ook (vage) resten van een kleurige afwerking die ooit de gevel sierde zijn deel van de geschiedenis van het monument. Met een te sterke reiniging van de gevel kan de beleving van de ouderdom minder worden of kunnen oude verflagen definitief verloren gaan. Daar tegenover staat dat een sterk vervuilde gevel een architectuurhistorisch aspect of de architectonische expressie van het monument kan aantasten. Zo kan door verschillen in verwering van de toegepaste gevelmaterialen een vlekkerige, contrastrijke gevel ontstaan die bijvoorbeeld de beleving van ornamenten of beeldhouwwerk aan het gebouw of de door de architect bedoelde eenheid in het ontwerp verstoort. Reiniging draagt in dat geval bij aan versterking van de belevingswaarde.

Plan van aanpak: stappen naar een verantwoord resultaat

Het is zaak om te onderzoeken wat de kernwaarde van het monument is (beleving van de ouderdom, een sterk architectonisch ontwerp of een combinatie hiervan) en de reiniging zo uit te voeren dat met behoud van de kernwaarde het gewenste streefbeeld zonder fysieke schade bereikt wordt. Een zorgvuldig plan vraagt om een visie op de gewenste verschijningsvorm van het monument. Om die visie te kunnen ontwikkelen, is kennis van het monument en zijn monumentale waarden, de materialen waaruit de ondergrond is opgebouwd, de soorten verontreinigingen, de reinigingstechnieken en de mogelijke interactie hiertussen, vereist. Hieronder volgt een stappenplan dat helpt bij het opbouwen van de juiste kennis en hoe met die kennis een afgewogen keuze gemaakt kan worden om het vooraf afgesproken gewenste streefbeeld te bereiken.

1. Start met het bepalen om welke redenen tot gevelreiniging wordt overgegaan en wat het gewenste streefbeeld wordt. Hoe lichter de reiniging des te kleiner de kans op fysieke schade. Gevelreiniging ten behoeve van voegwerkherstel of licht vervuilde gevels kan in veel gevallen op een subtiele niet-destructieve wijze uitgevoerd worden. Bij reiniging om de uitstraling van de gevel te verbeteren worden vaak technieken toegepast die meer technische impact op de ondergrond hebben.
2. Vervuiling op de gevels komt bij alle soorten monumenten voor. Bij grote monumenten met veel verschillende soorten gevelmaterialen en afwerkingen is vaak meer vooronderzoek nodig dan bij een eenvoudig woonhuis met slechts bakstenen gevels. Bepaal daarom in overleg met de gemeente en eventueel de specialisten van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) welke onderzoeken noodzakelijk zijn om tot een afgewogen beslissing over de gevelreiniging te kunnen komen.
3. Het bouwhistorisch onderzoek brengt de monumentale waarden in kaart en hoe deze het beste tot hun recht komen. Dit kan richting geven voor de keuze van de reinigingsmethode. In een kleurhistorisch onderzoek wordt onderzocht of gevels voorzien zijn (geweest) van verflagen en worden deze gewaardeerd. Ook eventuele olie- en pleistersporen spelen hierbij een rol. Historische foto’s, afbeeldingen, bestekken rekeningen kunnen duidelijk maken of en wanneer de gevels afgewerkt zijn geweest met verf- en/of pleisterlagen.
4. Bij een gevel met een bijzondere schildering is terughoudendheid bij de gevelreiniging geboden. Inzet van een restaurateur met specialistische vakkennis op het gebied van historisch schilderwerk is dan noodzakelijk. Hierbij wordt bekeken uit welke materialen, zoals beton, baksteen, pleisterwerk of natuursteen, de gevel is opgebouwd en wat de samenstelling van het ondergrondmateriaal is. Dat laatste is van belang, omdat deze materialen kunnen verschillen in hardheid.
5. De hardheid is mede bepalend voor de keuze van de reinigingstechniek. Te intensieve reiniging kan bijvoorbeeld de vormhuid van baksteen aantasten met als gevolg dat de steen poreus wordt en meer water opneemt. Ook de wijze van afwerking speelt een belangrijke rol bij de keus van een reinigingsmethode.
6. Baksteen bijvoorbeeld heeft een vormhuid (met een verhoogd percentage fijne kleideeltjes) of een bezande laag, maar kan ook gefrijnd, geschuurd of geslepen zijn. Natuursteen kan niet alleen sporen vertonen van de wijze waarop de steen gewonnen werd, maar ook sporen van de bewerkingstechniek die de steen heeft ondergaan om de juiste vorm te krijgen. Deze afwerkingen zijn over het algemeen kwetsbaar en kunnen makkelijk beschadigd raken.
7. Bouwkundig onderzoek is nodig om de aard en de kwaliteit van het voegwerk en eventuele scheuren in de gevel te vast te stellen. Daarnaast speelt de kwaliteit van kozijnen en ramen een rol bij de keuze om al dan niet te reinigen en met welke methode. Houten vensters kunnen beter niet in contact komen met te veel water om (verdere) aantasting te voorkomen. Dit geldt eveneens voor gevels waarin diepe scheuren voorkomen. Ook moet worden nagegaan of er bepaalde aantastingsprocessen, zoals zout- of vorstschade, gaande zijn. Het is noodzakelijk om eerst eventuele technische gebreken te verhelpen.

Verwijdering van graffiti waarbij de verf diep in het materiaal is gedrongen, vraagt een wezenlijk andere reinigingstechniek dan het verwijderen van een harde gipskorst dat zich meer aan de oppervlakte manifesteert. Vaak is er sprake van een vermenging van verschillende soorten vervuiling. Het herkennen van de verschillende aanwezige componenten is vaak lastig, maar voor een deskundige reiniging uiterst belangrijk. In veel gevallen is dit met het blote oog alleen niet mogelijk en zijn experimentele proefjes en soms zelfs uitgebreide chemische analyses vereist.

Reinigingsmethodes en hun toepassingen

Gevels zijn in veruit de meeste gevallen opgebouwd uit verschillende materialen, zoals hout, beton, natuur- en baksteen, pleister en verflagen. Men moet erop bedacht zijn dat een reinigingstechniek die het ene materiaal onbeschadigd laat, voor een ander materiaal aan dezelfde gevel verstrekkende nadelige gevolgen kan hebben. Er zijn verschillende reinigingsmethodes, zoals het reinigen met water onder lage of hoge druk, stomen, stralen (waaronder zandstralen, hydropneumatisch stralen of wervelstralen), borstelen, reinigen met (bio)chemische producten en laseren. Met deze methodes kunnen verschillende resultaten worden bereikt, variërend van het slechts losmaken van de vervuiling van de ondergrond, tot het verwijderen van een dun laagje van de ondergrond waaraan de vervuiling is gehecht, of een combinatie hiervan. Het heeft sterk de voorkeur de eerste optie als uitgangspunt te nemen, zodat schade aan de ondergrond en de afwerking voorkomen dan wel tot een minimum beperkt wordt.

Mocht dit echter niet tot de gewenste of zelfs tot ongewenste resultaten leiden, dan kan onderzocht worden of een methode waarbij ook een laagje van de ondergrond wordt verwijderd, mogelijk is. Als een gevel uit verschillende soorten materiaal en afwerkingen is opgebouwd, kunnen meer reinigingstechnieken wenselijk zijn die elk worden afgestemd op het type ondergrond en de afwerking. Zo is bijvoorbeeld bij reinigingsproeven op zandstenen in monumenten gebleken dat stoomreinigen of het reinigen met biocides geen effect heeft, maar laserreinigen en stralen wel. Daarbij bleek ook dat stralen wel effectief is bij Obernkirchener zandsteen maar in veel minder mate bij Bentheimer zandsteen.

Het is over het algemeen niet raadzaam om voor reiniging van de gehele gevel de reinigingsmethode te kiezen die is afgestemd op het meest kwetsbare materiaal, omdat de gevel dan gedeeltelijk niet voldoende gereinigd wordt en het gewenste resultaat niet bereikt zal worden. Reinigingsmethodes kunnen volgens NEN 17138 in vier categorieën worden ingedeeld: reinigen met water, mechanisch reinigen, chemisch reinigen en fysisch reinigen. De vaak toegepaste reinigingsmethodes zijn waternevelen, vloeien, spuiten onder druk en reiniging met stoom. De druk, de temperatuur en de hoeveelheid water bepalen de impact die de methode op de vervuiling en ondergrond heeft. Hierbij wordt de gevel gedurende een langere tijd zonder druk bevochtigd, zodat de vervuiling langzaam oplost en afstroomt. De kans op directe beschadiging van de gevel is met deze methode klein, omdat alleen de vervuiling wordt opgelost. Het is echter niet zonder risico, omdat de gevel bij te lange bevochtiging op den duur verzadigd kan raken en niet snel genoeg droogt.

In de winter kan dan vorstschade ontstaan. Ook neemt de kans op biologische vervuiling toe. In het interieur kunnen vochtproblemen ontstaan en zelfs zoutschade. Waternevelen wordt met name ingezet voor het verwijderen van zwarte gipskorsten. Een andere methode is het spuiten onder hoge of lage druk waarbij met koud of warm water tegen de vervuiling wordt gespoten. Het water heeft een oplossende werking en spoelt de vervuiling weg. Spuiten onder druk wordt vaak toegepast als voor- of nabehandeling bij bijvoorbeeld herstel van metsel- en voegwerk. Behandeling met hoge druk is vooral bedoeld voor harde en compacte materialen zoals graniet en baksteenmetselwerk opgetrokken met relatief harde bakstenen en dito voegwerk. Het is een methode die met beleid toegepast moet worden, omdat de ondergrond al snel beschadigd kan raken.

Verzadigde stoom (waterdamp met kleine druppels water) met een temperatuur tussen 100 en 150°C wordt tegen het oppervlak gespoten en de vervuiling wordt losgeweekt. Deze methode is relatief veilig. Het geveloppervlak en eventuele patina worden meestal niet aangetast. Verzadigde stoom is bijzonder geschikt voor het reinigen van compacte natuursteen en weinig poreuze materialen, zoals onbeschilderd beton. Het is effectief bij verschillende soorten vervuiling zoals vet en olieachtige bestanddelen, biologische groei en uitwerpselen van vogels op compacte materialen die weinig vocht en vervuiling doorlaten. Een metalen borstel geeft meer kans op schade. Behalve dat het een krassende werking kan hebben, kunnen kleine stukjes metaal achterblijven die vervolgens kunnen corroderen en vlekken geven.

Wanneer je gevel een grondige make-over nodig heeft? Laat dan je gevel eerst reinigen voor je verder gaat. Misschien is een gevelreiniging wel het enige wat je nodig hebt voor een opgefriste uitstraling. Wat zijn de mogelijkheden? En hoeveel kost het gemiddeld?

Kosten en planning

De kosten variëren afhankelijk van bereikbaarheid, vervuilingsgraad, ondergrond en gekozen methode. Gemiddeld betaal je tussen de 5 en 22 euro per m² (excl. btw) voor een volledige schoonmaakbeurt. Voor specifieke methodes zoals stoomreinigen of vochtstralen kunnen de tarieven hoger uitvallen. Vraag altijd offertes aan bij meerdere specialists in jouw buurt voor een exacte prijsopgave.

Bij het reinigen en impregneren geldt: impregneren kan helpen vocht en vuil buiten te houden en de gevel langer schoon te houden. Impregneren moet gebeuren op een droge ondergrond en met aandacht voor dampopenheid, anders blijft vocht in de muur hangen.

Aandachtspunten en veiligheidsmaatregelen

Veiligheid is van het grootste belang bij gevelreiniging. Draag beschermende kleding, veiligheidsbril en eventueel een masker. Reinig bij droge omstandigheden en vermijd directly zonlicht of extreme hitte. Dek kozijnen en ramen af en houd rekening met omstanders en aangrenzende oppervlakken. Test altijd een kleine onopvallende plek voordat je de hele gevel behandelt.

Let op met voegen: inspecteer en repareer beschadigde voegen voordat je intensieve reiniging toepast. Voegen vormen een belangrijke waterkerende barrière; beschadigde voegen kunnen leiden tot vochtproblemen, schimmel en structurele schade.

Na de reiniging: nabehandeling en onderhoud

Na de reiniging kun je de gevel impregneren om toekomstige vervuiling te voorkomen. Drainage en vochtbeheersing zijn essentieel: houd goten en afvoeren vrij, voorkom ophoping van water naast de gevel. Vegetatie nabij de gevel moet worden beheerd om schaduw en vocht te beperken. Een onderhoudsschema helpt om metselwerk in optimale conditie te houden en vroegtijdig problemen te detecteren.

Regelmatig onderhoud voorkomt de meest voorkomende problemen zoals scheuren, losliggende voegen en vochtproblemen. Een professionele inspectie één keer per jaar biedt vaak een goede basis voor tijdige reparaties en preventie.

Samengevatte feiten en praktische tips

• Begin met de mildste methode en werk systematisch van boven naar beneden.
• Controleer voegwerk en draagconstructie voordat je ingrijpende methoden toepast.
• Gebruik water onder lage druk als eerste stap; hogedruk kan schade veroorzaken.
• Stoomreinigen is zacht, maar beperkt toepasbaar bij bepaalde stenen en vervuiling.
• Chemische reiniging en zandstralen zijn voor hardnekkige aanslag of graffiti.
• Impregneren na reiniging kanLangdurig schoonhouden bevorderen.
• Professionele hulp is verstandig bij hoge gevels, complexe materialen of ernstige vervuiling.

Praktische sectie per materiaaltype

Bakstenen gevel: let op de vormhuid en voegwerk; gebruik zachte methoden eerst, bij hardnekkige aanslag kan spuiten onder lage druk of stoomreinigen ter verwijdering helpen. Natuursteen: wees terughoudend met agressieve middelen en hoge temperaturen; vaak is lage druk of stoom geschikt. Houten onderdelen: vermijd overmatig watercontact om verrotting en schimmel te voorkomen. Pleisterwerk en verflagen vereisen mogelijk speciale technieken bij reiniging om patina te behouden.

Gevelonderhoudsstrategie omvat ook kostenraming, planning, en selectie van experts. De uiteindelijke methode moet rekening houden met de kernwaarde van het monument en de gewenste uitstraling, zonder onnodige schade te veroorzaken.

tags: #metselwerk #gevel #reinigen