Een woning op het eigen erf is een logische oplossing voor wie de ouders dichtbij wil hebben of wie een kind een betaalbare plek wil geven terwijl de woningmarkt op slot zit. Het is vaker mogelijk dan mensen denken. Bovendien zijn regels aan het veranderen om nog meer mogelijkheden te bieden. In dit artikel leggen wij uit wat er nu al kan, voor wie het geldt, en wat er de komende tijd verandert door de nieuwe Wet versterking regie volkshuisvesting.
Een woning op het eigen erf is een zelfstandige woonruimte die naast of achter de bestaande woning wordt geplaatst, op hetzelfde perceel. Het kan een vrijstaande unit in de tuin zijn of een aanbouw aan de bestaande woning die als aparte woonruimte functioneert. Juridisch valt zo’n woning onder de categorie bijbehorend bouwwerk. Dit betekent dat het bij de hoofdwoning op het perceel hoort en er niet los van staat. Er zijn twee situaties waarvoor dit type woning het meest wordt aangevraagd: mantelzorg en familiewonen. De regels verschilden lange tijd per situatie (en per gemeente). Hier komt echter verandering in.
Mantelzorgwoning en familiewoning
Een mantelzorgwoning is bedoeld voor iemand die vanwege leeftijd, ziekte of beperking begeleiding of zorg nodig heeft op een dagelijkse basis. Denk aan ouders die hun zelfstandigheid willen behouden, maar niet meer alleen kunnen wonen. Volgens het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (Bbl) kun je in veel situaties al vergunningsvrij een mantelzorgwoning plaatsen zodat iemand dichtbij kan blijven wonen. Voldoe je aan deze voorwaarden? Dan is een vergunning nu al normaal gesproken niet nodig. Wil je meer dan 100 m² bouwen? Dan is altijd een omgevingsvergunning vereist. Lees meer over vergunningsvrij bouwen of het proces van een vergunning aanvragen.
De Wet versterking regie volkshuisvesting is op 1 juli 2026 in werking getreden. De concrete regels voor mantelzorg- en familiewoningen worden echter niet in de wet zelf geregeld, maar in het onderliggende Besluit versterking regie volkshuisvesting. Dat besluit moet naar verwachting per 1 januari 2027 ingaan.
- Nu moet in sommige gevallen nog een formele verklaring worden afgegeven waaruit de zorgrelatie blijkt. Zodra het Besluit versterking regie volkshuisvesting ingaat, is dat niet meer verplicht. Dit moet de administratieve drempel verlagen voor mensen die een naaste dichtbij willen hebben, ook als de zorgvraag nog niet is vastgelegd.
- Dit is de grootste verruiming. Naast mantelzorgwoningen worden straks ook woningen voor eerstegraads familieleden zoals ouders en kinderen (ook adoptie- en pleegkinderen) vergunningsvrij op het eigen achtererf, zonder dat er sprake hoeft te zijn van zorg. Een zorgindicatie of mantelzorgrelatie is niet vereist. De familieband volstaat. In de praktijk verandert de daadwerkelijke bouwregelgeving nauwelijks. De familiewoning valt onder dezelfde regels als een mantelzorgwoning. Let op!
- Op dit moment bepaalt elke gemeente grotendeels welke regels gelden voor mantelzorg- en familiewoningen. De gemeentelijke vrijheid was jarenlang een bron van frustratie. Identieke situaties konden in aangrenzende gemeenten tot volledig verschillende uitkomsten leiden. Het Besluit versterking regie volkshuisvesting moet hier een einde aan maken met een eenduidige nationale regeling.
In een mantelzorgwoning op eigen erf mag volgens de bestaande regels alleen iemand wonen die zorg of begeleiding nodig heeft van jouw als bewoner van de hoofdwoning. Voor de familiewoning gaat het dan om eerstegraads familieleden: ouders, kinderen, en adoptie- of pleegkinderen. De precieze kring van familieleden staat nog niet definitief vast. Mogelijk komt ook tweedegraads familie (zoals broers en zussen) in aanmerking. De nieuwe Wet versterking regie volkshuisvesting maakt wel duidelijk dat de woning bewoond moet worden door een familielid. De toegestane oppervlakte hangt af van de eigen ruimte op het perceel. Binnen de bebouwde kom geldt dat het bebouwingspercentage van het achtererf bepalend is. Hoeveel er al staat, bepaalt hoeveel er bij mag volgens het Bbl. Buiten de bebouwde kom geldt een maximum van 100 m² voor een verplaatsbare mantelzorgvoorziening. Twijfel je of jouw perceel voldoende ruimte biedt? Het IPLO-stappenplan (Informatiepunt Leefomgeving) geeft een eerste indicatie.
Een woning op eigen erf hoeft niet per se vrijstaand in de tuin te staan. Een aanbouw aan de bestaande woning die als aparte woonruimte functioneert (met een eigen keuken en badkamer) valt onder dezelfde regels en kan ook als mantelzorgwoning of familiewoning dienen. Dit hangt in de eerste plaats af van de grondslag waarop de woning vergunningsvrij is geplaatst. Als de woning vergunningsvrij is omdat deze binnen de toegestane oppervlakte en hoogte van bijbehorende bouwwerken valt (los van het gebruik, dus), mag deze inclusief keuken en badkamer blijven staan. Ongeacht of er nog sprake is van een zorgsituatie. Is de woning vergunningsvrij geplaatst op basis van een specifieke toestemming voor mantelzorggebruik (via het omgevingsplan of een gemeentelijke regeling)? Dan is het zelfstandige gebruik als woonruimte gekoppeld aan de zorgsituatie. Zodra deze eindigt, is bewoning als zelfstandige woonruimte niet langer toegestaan zonder aanvullende vergunning.
Herbestemmen als bijgebouw: Het verwijderen van de keuken en badkamer is bewijs dat de ruimte niet meer als zelfstandige woning functioneert. Omgevingsvergunning aanvragen: Als je de woning wilt blijven gebruiken als zelfstandige woonruimte (voor een ander familielid of als gastenverblijf), kan alsnog een omgevingsvergunning worden aangevraagd. De unit verwijderen: De unit kan worden afgevoerd of doorverkocht. Zodra de nieuwe regels voor familiewoningen ingaan (vermoedelijk in 2027), verandert deze situatie. Zolang een familielid in de woning woont, blijft de juridische grondslag intact. Er is dus geen verwijderplicht op het moment dat de zorgsituatie verandert of wegvalt. Dat maakt de familiewoning als concept ook op de lange termijn robuuster.
Financiële en bouwkundige overwegingen
Let op! Als je woning overwaarde heeft, kan deze in veel gevallen worden benut door de hypotheek te verhogen. Je betaalt de investering dan terug in maandelijkse termijnen tegen hypotheekrente. Wie de hypotheek niet wil of kan verhogen, kiest vaak voor een persoonlijke lening of verbouwingskrediet. Een slimme investering combineert de te plaatsen woning met verduurzamingsmaatregelen, zoals extra isolatie of energiezuinige beglazing. Dit is vooral makkelijk bij een zorgunit als aanbouw. De snelste manier is een prefab woning of zorgunit die volledig in de fabriek wordt voorbereid en binnen 5 werkdagen wordt geplaatst. Traditionele bouw vereist minstens een paar weken tot een paar maanden aan voorbereiding, fundering en afbouw. De Prefabriek levert zowel vrijstaande zorgunits als aanbouwen die als mantelzorgwoning of familiewoning functioneren.
Direct met iemand spreken? Mijn man en ik huren al jaren een huis van een woningcorporatie. Daarin wonen ook mijn inmiddels volwassen kinderen van 23 en 28 jaar. Nu vroeg ik mij af of zij in ons huis kunnen blijven als wij bijvoorbeeld omkomen bij een vliegtuigongeluk. Dat kan toch gebeuren. Als de verhuurder er in dit zeer treurige scenario aan zou willen meewerken om met één of beide kinderen een nieuwe huurovereenkomst te sluiten voor dezelfde woning, is dat toegestaan en kunnen zij in het huis blijven wonen. Bij een huwelijk of geregistreerd partnerschap is de partner van de huurder van rechtswege (mede)huurder van de woning. Kinderen staan niet op het huurcontract en zijn ook geen medehuurders, maar ‘samenwoners’. Dit betekent dat zij de huurovereenkomst, als de huurders er niet meer zijn, niet als medehuurder(s) voortzetten. Dat zou alleen kunnen als zij door de verhuurder schriftelijk als medehuurder van de woning erkend zijn. Als huurder kun je -gezamenlijk met één of beide kinderen- een schriftelijk verzoek doen aan de verhuurder om één van hen of beiden als medehuurder te erkennen. Als de verhuurder daaraan niet meewerkt, is dit in principe bij de rechter af te dwingen. Voorwaarde is dat je kunt aantonen dat sprake is van een duurzame gemeenschappelijke huishouding die al minstens twee jaar duurt. Uit jurisprudentie blijkt dat rechters zo’n verzoek niet snel toewijzen als kinderen jonger zijn dan circa dertig tot vijfendertig jaar. Op jongere leeftijd is samenwoning met de ouder(s) doorgaans niet duurzaam.
Zijn de kind(eren) geen medehuurder(s) en kan er na het overlijden van de huurder(s) geen duurzame gemeenschappelijke huishouding worden aangetoond? Komt er iemand bij u wonen zoals een familielid, huisgenoot of iemand anders die bij u intrekt? Dan moet u hiervoor vooraf schriftelijk toestemming vragen. U vraagt inwoning aan met het formulier Aanvraagformulier Inwoning. Voor samenwonen en eigen kinderen is geen toestemming nodig. Verhuist uw kind samen met een partner en/of (klein)kinderen naar uw woning? Let op: inwonende kinderen of andere inwonende personen kunnen geen medehuurder worden. Zij worden niet bijgeschreven op het huurcontract. Na goedkeuring van uw aanvraag mogen zij bij u wonen als medebewoner. Zij hebben dan niet dezelfde rechten en plichten als de hoofdhuurder.
Vanaf zes maanden na de start van uw huurcontract kunt u tijdelijk een kamer verhuren. Dit mag alleen met onze schriftelijke toestemming. Gaat u tijdelijk ergens anders wonen, bijvoorbeeld voor studie, werk of een reis? Dan kunt u iemand anders op uw woning laten passen. Let op: dit topic is meer dan drie jaar geleden geplaatst, maar de feiten blijven relevant voor huidige regelgeving.
Woon- en juridische aspecten bij familie- en mantelzorgwoningen
Een familiewoning is een aparte woning op hetzelfde erf van een al bestaande woning. Het doel is het dichtbij huisvesten van familieleden. Tegenwoordig zijn er steeds meer mogelijkheden bij het realiseren van een familiewoning in de tuin, en gaat het niet meer enkel om mantelzorg. Een familiewoning is een aparte woonruimte op hetzelfde perceel als de hoofdwoning. Het verschil met een mantelzorgwoning is dat een familiewoning breder inzetbaar is. Mantelzorgwoningen zijn bedoeld om zorgvragers dicht bij de mantelzorgers te laten wonen, zodat hulp en gezelschap altijd dichtbij is. Het doel van een familiewoning is het dicht bij elkaar blijven wonen. Dit kan verschillende redenen hebben, zoals gezelschap, woningtekort en kostenbesparing.
Wilt u bouwen met zekerheid? Welke soort woning u ook wilt bouwen, het is een grote stap. Ja, dit kan steeds vaker vergunningsvrij. Vroeger kon er alleen vergunningsvrij gebouwd worden bij mantelzorgwoningen. Tegenwoordig is dit breder en kan het ook bij familieleden zonder zorgverklaring. De gemeente mag informatie over de plannen en bouw opeisen. Dit voorkomt misverstanden. Een familiewoning bouwen in uw eigen tuin is een mooie stap, maar het aanvragen van een vergunning kan soms ingewikkeld lijken. We controleren of uw familiewoning vergunningsvrij geplaatst mag worden via het Omgevingsloket. Is een vergunning nodig? Ouders die kleiner willen wonen, en om die reden een kleine, zelfstandige woning op hun erf laten bouwen. Zij gaan over op de kleinere woning, hun zoon en schoondochter in de hoofdwoning. Een dochter slaagt er niet in om een woning te kopen door de huidige woningnood en hoge prijzen. Raadpleeg bij iedere situatie uw gemeente of een deskundige.
De reden hiervoor is dat de familiewoning niet apart ingeschreven kan worden in de Basisregistratie Personen (BRP). Hierdoor blijft de woning onderdeel van de hoofdwoning. Wanneer gewenst wordt dat de woning wél als zelfstandige woning wordt aangemerkt, kan dit aangevraagd worden. Er moet dan bepaald worden of het als nieuw verblijfsobject geregistreerd kan worden in de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG). De familiewoning is wel een zelfstandige woning vanuit praktisch oogpunt. Door de bouw van extra woonruimte stijgt de WOZ-waarde vaak. Door een stijging van de WOZ-waarde ontstaat een hogere OZB. Het is ook mogelijk dat de waterschapslasten stijgen. Een gastenverblijf of tuinkantoor is over het algemeen kleiner. Een andere mogelijkheid is het bouwen van een recreatiewoning op eigen grond. Let hierbij wel op het bestemmingsplan.
Goed Verblijven levert maatwerk, passend bij de wensen van iedere individuele klant. Houtbouw is onze passie, we adviseren en helpen u graag bij de realisatie van uw droomwoning. Goed Verblijven heeft jarenlange ervaring met prefab maatwerkoplossingen. Wij hebben alles in eigen beheer, van ontwerp tot productie in eigen fabriek en plaatsing van de elementen. Hierbij hebben wij oog voor duurzaamheid. Kortom: zoekt u naar persoonlijk advies, volledige ontzorging en begeleiding, dan bent u bij Goed Verblijven aan het juiste adres! Wij helpen u graag bij de realisatie van uw familiewoning. Wilt u meer weten over wie wij zijn en hoe wij werken?
Bovendien kan het inwonen van ouders in huis financiële gevolgen hebben: toeslagen, AOW, bijstandsuitkeringen en belastingregels veranderen wanneer iemand bij u komt wonen. U vraagt mogelijk hulp aan vanuit PGB, en er moet veel geregeld worden. Het samenwonen met verschillende generaties is leerzaam, maar het is verstandig om ook voldoende privacy mogelijk te houden. Een traplift, douchestoel en andere aanpassingen kunnen nodig zijn voor een langere termijn verblijf van oudere ouders in huis.
Praktische stappen en tips
- Controleer de ruimte op uw perceel met het IPLO-stappenplan voor een eerste indicatie.
- Beschouw zowel mantelzorgwoning als familiewoning onder dezelfde basisregels wat vergunningen betreft.
- Vraag tijdig advies aan bij de gemeente of een juridisch loket bij ingewikkelde familie- of huurverhoudingen.
- Overweeg prefab zorgunits voor snelle plaatsing en minder bouwtijd in vergelijking met traditionele bouw.
- Let op de BRP/BAG-registratiekwesties als u een wél zelfstandige woning wilt registreren.
Belangrijke waarschuwingen en jurisprudentie
Wanneer een familiewoning wordt opgebouwd, blijft de woning vaak onderdeel van de hoofdwoning in BRP-registratie; registratie kan wijzigen als de woning als zelfstandige een officiële inschrijving krijgt in BAG. Rechters hechten belang aan de aanwezigheid van een “duurzame gemeenschappelijke huishouding” bij medehuurderschap en inwoning, wat vooral relevant is wanneer meerderjarige kinderen bij ouders inwonen na het overlijden van de hoofdhuurder. In Amsterdam en andere gemeenten geldt steeds meer transparantie en regelgeving; handhaving bij omzetting zonder vergunning kan consequences hebben. Raadpleeg altijd actuele lokale regels en vraag advies aan een deskundige als u twijfelt.