Vloertegels kunnen van natuursteen zijn als het gaat om rijk uitgevoerde gebouwen, maar doorgaans kiest men keramische tegels voor gangen, keukens en sanitaire ruimten. De oudste vloertegels zijn plavuizen die in hun eenvoudigste vorm roodbakkend of blauwgrijs gesmoord zijn. Ze kunnen zijn voorzien van een glazuur en heten dan estrikken. Meestal hebben ze een formaat van 20 x 20 cm. Handgevormd en zacht gebakken werden ze vooral vanaf de jaren zeventig toegepast als ‘rustieke’ vloerafwerking. Als imitatie hierop werden ze ook gemaakt in de vorm van hardgebakken gevlamde vloerplavuizen.
Vanaf 1840 werd nagenoeg droge poederklei de basis voor alle machinaal geperste tegels. Drooggeperste vloertegels bleken makkelijk te maken en hadden weinig droogtijd nodig. Met tegelpersen konden ook reliëftegels worden gemaakt. In één handeling verkreeg een tegel een decoratief reliëf aan de voorzijde en een profiel voor een betere hechting aan de achterzijde. Tegels van een groter formaat werden vanwege de geringere kans op kromtrekken veelal uitgevoerd als splijtstenen. Deze werden gemaakt met een strengpers waaruit een lange platte streng klei uitkwam met in het midden een reeks gaatjes. De streng werd op tegelmaat afgesneden en de stukken gebakken. Na het bakken konden de stukken ter plaatse van de rij gaatjes met een hamertik gespleten worden tot een splijttegel met een gladde bovenzijde en een ruwe onderzijde. Met een strengpers werden ook de goedkopere grestegels vervaardigd. Deze werden gemaakt van Limburgse klei vermengd met chamotte en vooral toegepast voor bedrijfsvloeren.
In plaats van poederklei gebruikte men voor het maken van cementtegels ook cementpoeder, vaak voorzien van veelkleurige decoratieve patronen. Deze ongebakken en goedkope imitatie van keramische tegels was vooral vóór de oorlog populair. De firma Villeroy & Boch in Mettlach an der Saar (Duitsland) werd hierom bekend, maar ze maakte ook keramische tegels. Behalve van geperste, hardgebakken vloertegels is er ook sprake van dubbelhard gebakken tegels. Die werden onder een hogere druk geperst (dubbel geperst) en vervolgens met een hoge temperatuur gebakken en daardoor goed bestand tegen chemische inwerking. De tegels konden egaal gekleurd of gevlamd zijn en voor een vloertegel was een ruw of licht geprofileerd oppervlak gewenst. Een mooi voorbeeld is de vloer van het binnenzwembad van de S.S. Rotterdam. Voor dit in 1956-1958 gebouwde lijnschip leverde de firma De Lint reliëftegels van De Porceleyne Fles. Tegels zijn vierkant en hebben als formaten 10 x 10 cm, 15 x 15 cm en 20 x 20 cm.
Vanaf 1960 leverden Villeroy & Boch en Cérabati U.J. uit Wasserbillig-Jurbise mozaïek vloertegels van 5 x 5 cm. Met name in de jaren zeventig kwamen er afwijkende vormen op de markt, waaronder rechthoekig, langgerekt zeskantig, hexagon (zeskantig) en octagon (achtkantig met vierkante passtukken) en visschub- en arabeskvormig (ook ‘lantaarn’ genoemd). Dit soort tegels werd zowel op de vloer als aan de wand toegepast. Vanaf 1976 bracht de Duitse firma Buchtal grotere formaten vloertegels tot 60 x 60 cm met een dikte van acht millimeter op de markt onder de naam KarAion. De meeste vloertegels kwamen van buitenlandse fabrikanten. Rond 1970 waren dat onder meer de in het Duitse Westerwald gelegen fabrieken van Ransbach (1893-1984) en Steuler (sinds 1917). Afgezien van de Tegelfabriek Schiedam die van 1914 tot 1960 bestond, is de belangrijkste Nederlandse fabriek de in 1883 gestichte porseleinfabriek Mosa te Maastricht waar men in 1888 met de productie van muurtegels begon. In 1957 stichtte Mosa een vloertegelfabriek. Zeven jaar later verwierf het bedrijf ook in Maastricht de ReMa fabriek van Alfred Regout. Mosa, inmiddels omgedoopt tot Mosa façades, produceert nog steeds tegels en inmiddels ook keramische gevelsystemen.
In de jaren tachtig verschenen op natuursteen lijkende composiet vloertegels op de markt met marmer, graniet of kwarts als componenten en polyesterhars als bindmiddel. A. Dorigo/Marijnen BV, Bouwmaterialen en tegels SF Betonstraatsteen, Thermosite spanbetonvloeren, Arnhem s.a. [ca. P. Tans, Een eeuw kwaliteit 1883-1983. M. Baeck et al., Industrial Tiles. Industrielle Fliesen. Industriële tegels. R. Dit is een bewerking van: Ronald Stenvert, 'Vloerbedekking - Tegels', in: Kees Somer en Ronald Stenvert (red.), Bouwmaterialen 1940-1990. Vernieuwing, constructie, toepassing, Rotterdam 2024, p.
Tegelfabrieken in Maastricht blijven centrale rollen spelen: Koninklijke Mosa produceert nog steeds tegels en keramische gevelsystemen. De tegels van Mosa kenmerken zich door Cradle to Cradle-certificering en via de Ultragres-technologie krijgen beide zijden van de tegel specifieke eigenschappen. De bovenkant wordt anders geperst dan de onderkant om esthetiek en functionaliteit te combineren. De basiscomponenten zijn zand en klei die met water tot slurrie worden gemengd, vervolgens drooggeperst en op hoge temperatuur gebakken. Tijdens het productieproces wordt de glazuur of kleurlaag aangebracht en daarna opnieuw gebakken. De wandtegels van Mosa zijn standaard voorzien van één geglazuurde zijkant en er is sprake van strenge kwaliteitscontroles. Vanuit Maastricht vinden jaarlijks miljoenen vierkante meters tegels hun weg naar vele landen op vier continenten.
Toen Mosa in 1883 werd opgericht door Hubert Gérard Louis Regout en later uitbreidde naar de ReMa-fabriek, begon de lange geschiedenis van Nederlands keramiekproductie die uiteindelijk leidde tot internationale erkenning. De geschiedenis van Sphinx en de binnenstad van Maastricht worden nu vereeuwigd in tentoonstellingen en publieke projecten zoals de Tegelgalerij met duizenden tableaus, waarmee het verhaal van het Nederlandse tegelverleden wordt verteld. De Franse en Britse concurrentie vervaagde in de loop der jaren, maar Mosa behield zijn positie door continuïteit in ontwerp en productie, en door te investeren in duurzaamheid en circulaire bedrijfsvoering. In 1888 begon men met keramische muurtegels, waarna in 1957 de vloertegelfabriek volgde en de onderneming uitgroeide tot een toonaangevende speler in keramische vloeren en wandtegels.
Productieproces volgens de moderne Mosa-benadering
De tegels worden wereldwijd toegepast en geproduceerd met een focus op duurzaamheid en Cradle to Cradle-certificering. De Ultragres-technologie zorgt ervoor dat de bovenzijde van een tegel andere eigenschappen heeft dan de onderzijde, wat de hechting en het uiterlijk ten goede komt. De slurrie-achtige grondstoffen worden uit zand en klei vervaardigd, gemengd met water tot een homogeen mengsel, vervolgens geperst onder hoge druk, en daarna gebakken in ovens bij 1150°C gevolgd door glazing en kleuren in 1100°C. Automatische inspectie garandeert kwaliteit en uniformiteit. Vanuit Maastricht verlaten jaarlijks ongeveer zes miljoen vierkante meter tegels de fabriek naar 30 landen op vier continenten.
Tegels geproduceerd volgens de cradle-to-cradle principes | Koninklijke Mosa
Historische context en hedendaagse toepassingen
Nederlandse tegelindustrie kende een hoogtepunt in Delft en de Nederlandse tegelindustrie bloeide dankzij het werk van Regout en Mosa. Het succes van Mosa is mede te danken aan langdurige familiestip, innovatie, en een sterke toewijding aan duurzaamheid. Mosa staat voor Nederlands design, gecombineerd met functionaliteit en tijdloze esthetiek. Het bedrijf blijft lokaal produceren met een wereldwijde aanwezigheid en een focus op service voor ontwerpers en architecten. De Cradle to Cradle-filosofie is integraal in hun bedrijfsvoering en productontwikkeling.
De geschiedenis van Sphinx en de Maas-figuren wordt via tentoonstellingen en openbare kunst belicht, terwijl Mosa continueert met de productie van wand- en vloertegels in Maastricht en wereldwijde export. De combinatie van vakmanschap, ontwerp en duurzaamheid blijft volgens Mosa centraal staan in elke tegel die zij fabriceren. Nederland heeft door de jaren heen een duidelijke rol gespeeld in keramische tegelproductie en Mosa is daarbij een moderne ambassadeur van dit erfgoed.
tags: #mosa #vloertegel #fabriek