Het verwijderen van asbest en het wonen en werken in een gebouw met asbest blijkt in veel gevallen minder risicovol dan voorheen gedacht. Uit een samenwerking tussen TNO, Universiteit Utrecht, Radboud Universiteit en Crisislab komt naar voren dat beschermingsmiddelen in veel scenario’s niet altijd nodig zijn en dat kosten-baten evenwichtigere maatregelen mogelijk zijn. Het doel van het onderzoek was om voor diverse werkzaamheden met asbest te bepalen welke bescherming passend en proportioneel is, op basis van feitelijke blootstellingsrisico’s.
Samenvatting van de belangrijkste bevindingen
In het onderzoek worden meerdere scenario's rondom asbest beschreven, waaronder het verwijderen van asbestdaken en het wonen of werken in gebouwen met asbest. De belangrijkste conclusies luiden:
- In diverse scenario’s zijn de risico’s lager dan toelaatbaar, zelfs nihil. Dit geldt met name voor gevallen zoals brand waarbij asbest vrijkomt of bij wonen/werken in een gebouw met asbest.
- Bij het verwijderen van asbestcementdaken is het gezondheidsrisico heel klein, wat suggereert dat vergaande beschermingsmaatregelen in zulke situaties vaak niet nodig zijn.
- Bij een enkele scenario is sprake van een zeer hoog risico op kanker: wanneer werknemers dagelijks zonder persoonlijke bescherming asbest-plafondplaten slopen. Voor deze situatie blijft het huidige Nederlandse beschermingsbeleid gerechtvaardigd streng.
- Er zijn duidelijke aanwijzingen voor een risico-gestuurde aanpak: waar mogelijk kunnen beschermingsmaatregelen worden teruggebracht zonder afbreuk te doen aan veiligheid, gebaseerd op feitelijke blootstelling en risico’s.
De maanpaas en de behoefte aan proportionele maatregelen
De onderzoekers pleiten voor een publiek debat over de redelijkheid van het Nederlandse asbestbeleid en voor proportionele beschermingsmaatregelen. Professor Ira Helsloot benadrukt dat bij verwijdering van asbestdaken het risico zo klein is dat beschermingsmaatregelen vaak overbodig zijn, terwijl bij het dagelijks slopen van een asbestplafond de behoefte aan strenge maatregelen juist wél aanwezig is.
Kosten en economische overwegingen
De asbestsector verdient volgens de onderzoekers aanzienlijke bedragen met de huidige strenge veiligheidsvoorschriften. Er wordt betoogd dat de sector mogelijk onterecht angst aanjaagt en dat het beleid mogelijk economische gevolgen heeft die niet in verhouding staan tot het werkelijke risico. Woningcorporaties zien ruimte voor besparingen als de veiligheidsregels minder streng worden, zonder afbreuk te doen aan de veiligheid.
Reacties vanuit de sector en certificering
De Branchevereniging VAVB en sommige bedrijven pleiten voor blijvende strenge bescherming, aangezien asbest dodelijk kan zijn en werknemers vaak niet hoog opgeleid zijn om gevaren goed te beoordelen. Daartegenover staan de Stichting Ascert en andere voorstanders van een risico-gestuurde aanpak, waarbij per situatie wordt gekeken welke maatregelen noodzakelijk zijn.
Onderzoeksopzet en scope
Het onderzoek richtte zich op de huidige verwering van asbestdaken en de verspreidingsroutes van vrijkomende asbestvezels, met aandacht voor bewoners en omwonenden, evenals de leefomgeving. Daarbij werd gekeken naar de drie meest toegepaste soorten asbest in Nederland en naar verschillende dakmaterialen (asbestcement en asbest-lei) en typen asbest (chrysotiel en crocidoliet). Uitkomsten tonen aan dat de hoeveelheid vrijkomende vezels door verwering gemiddeld 1,2 g/m2/jaar bedraagt en dat er nog ongeveer 74 miljoen m2 aan asbestdaken in Nederland liggen.
De verspreiding door regenwater speelt een belangrijke rol: asbestvezels betrappen via dakgoot en afvoer naar bodem, oppervlaktewater of rioolwaterzuivering. De luchtverspreiding is beperkt, ook bij sterk verweerde daken. Belangrijk bij de aanpak is dat bij ontbrekende of slecht functionerende dakgoten asbestvezels toch in de directe omgeving terecht kunnen komen. De bevindingen onderstrepen dat niet alle asbestwerkzaamheden evenveel risico opleveren en dat een risicogestuurd beleid mogelijk is.
JOOST -- de risico's van asbest voor werknemers
Implicaties voor beleid en praktijk
Op basis van de bevindingen wordt gepleit voor een differentiatie in het risiconiveau van saneringen. Het Tweede Kamer-debat van maart 2024 bevestigde de wens om waar mogelijk de risicoklasse voor verwijdering van asbest te verlagen, mits voldoende wetenschappelijke onderbouwing aanwezig is. Het beleid moet ruimte bieden voor innovatieve verwijderingsmethoden die kostenbesparend zijn en die nu nog geen kans maken onder de strengere normen.
Het onderzoeksrapport benadrukt dat de huidige normen, complexe werkwijzen en kosten in veel gevallen niet in verhouding staan tot het werkelijke risico. Corporaties pleiten daarom voor een risicogestuurde benadering op basis van feitelijke blootstelling en risico’s. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) ontving het onderzoek en ziet potentieel voor een realistischer asbestbeleid dat de veiligheid voor bewoners en medewerkers waarborgt terwijl kosten worden gedrukt waar mogelijk.
Gedrags- en veiligheidsaspecten
Veiligheid blijft essentieel voor situaties met hoog risico, zoals het dagelijks slopen van asbestplafondplaten. In die gevallen is het dragen van passende persoonlijke beschermingsmiddelen noodzakelijk. Voor andere scenario’s, waarin risico’s verwaarloosbaar zijn, kunnen maatregelen worden aangepast zonder afbreuk te doen aan veiligheid. Het doel is een realistische balans tussen bescherming en kosten.
Ondersteunende data en feiten
Belangrijke cijfers uit het onderzoek:
- Ongeveer 74 miljoen m2 aan asbestdaken aanwezig in Nederland; jaarlijks komt er circa 90 miljoen gram asbestvezels vrij door verwering.
- De meeste vezels worden via regenwater verspreid, met beperkte luchtverspreiding.
- Bij verouderde daken kan verspreiding via dakgoten leiden tot lokale blootstelling aan asbestvezels in de directe omgeving.
- In de meeste onderzochte scenario’s zijn blootstellingsrisico’s verwaarloosbaar; alleen bij dagelijkse, ongecodeerde sloop van plafonds is het risico aanzienlijk hoger.
Praktische aanbevelingen voor bewoners en ondernemers
- Beoordeel per project het werkelijke blootstellingsrisico voordat je kiest voor uitgebreide beschermingsmaatregelen.
- Bij verwijdering van asbestdaken kunnen minder ingrijpende maatregelen mogelijk zijn, mits degelijk uitgevoerd en gecontroleerd.
- Blijf alert op voortschrijdende wetenschap en pas beleid aan op basis van nieuw bewijs en onafhankelijke beoordelingen.
- Zorg voor heldere communicatie tussen woningcorporaties, werknemers en regelgeving om misverstanden en onnodige angst te voorkomen.