Dankzij Open Building of open bouwen, kan een gebouw na verloop van tijd altijd nog op eenvoudige wijze een andere indeling of bestemming krijgen. Woongebouw New West bevindt zich in de wijk Overtoomse Veld in Amsterdam-West. Behalve appartementen omvat het ook collectieve en openbare faciliteiten, waarbij de principes van open building zijn toegepast om het pand toekomstbestendig en circulair te houden. Een opvallend ‘stadsvenster’ biedt voorbijgangers een kijkje in het collectieve gedeelte, terwijl de bewoners zelf kunnen uitkijken op het stadsleven. In de plint zit de Openbare Bibliotheek en kunstinstelling Bureau Postjesweg. Er is een collectieve binnentuin waar zich de galerijen met entrees naar de appartementen bevinden. De balkons op deze galerijen worden gedeeld door twee voordeuren en vormen daarmee een gezamenlijke plek.
In het ontwerp van Olaf Gipser Architects en VURB architects is veel ruimte gegeven aan water, vergroening en de huisvesting van organismen. De tuin is klimaatadaptief en energiezuinig, met verschillende plantensoorten die karakteristieke insecten aantrekken zoals waterjuffers en libellen. De buitenterrassen aan de achtergevel hebben bloemrijk sedum rondom de zonnepanelen voor bijen en zweefvliegen. Verder zijn er veel groene binnenterrassen, waaronder gezamenlijke moestuinen. De multifunctionele woontoren Stories is een coöperatief zelfbouwproject en het resultaat van de nauwe samenwerking tussen toekomstige bewoners, Olaf Gipser Architects, aannemer en adviseurs. Van de 35 units in totaal zijn er 29 als woning ingericht en in de plint van elf meter hoog die uit een conventionele prefab betonconstructie bestaat, bevinden zich zes (commerciële) ruimtes en nog een parkeergarage. Bovenop deze plint zijn de collectieve ruimten te vinden: een moestuin, sauna en een multifunctionele ruimte met keuken. De plint vormt meteen de basis voor een toren van 45 meter hoog gemaakt van cross-laminated timber (CLT). De wanden van de woningen zijn bekleed met brandwerende en geluiddempende gipskartonplaten. Ook de vloeren zijn van CLT gemaakt, wat duidelijk te zien is aan de houten plafonds van de woningen eronder. Een staalconstructie omhult de woontoren en deze biedt plaats aan buitenruimtes zoals privébalkons en wintertuinen. Die doen meteen ook dienst als schaduwelementen en privacy-schermen tussen de verschillende woningen en ze vormen een gemeenschappelijk dak voor stadslandbouw.
De Cube in Utrecht, gebouwd door Machiels Building Solutions, bevat 639 studentenwoningen en het gebouw bestaat uit twee getrapte, in elkaar grijpende woontorens van elk zestien verdiepingen hoog. Daarmee is dit het hoogste gebouw van de wijk Overvecht in Utrecht. De gevel is opgetrokken uit duurzame prefab elementen in houtskeletbouw. Deze worden volledig compleet opgeleverd inclusief steenstrips, buitenschrijnwerk, gevelbekleding en een Frans balkon. Er zijn collectieve daktuinen die via trappen met elkaar zijn verbonden en zo twee doorlopende routes vormen die op de begane grond beginnen, duidelijk zichtbaar als een met hout afgewerkte uitsnede in de buitengevel. Aan deze getrapte looproute liggen meteen allerlei collectieve studentenvoorzieningen, zoals woon- en studeerkamers en wasruimtes. Elke verdieping heeft een eigen daktuin en centraal in het gebouw is er een gemeenschappelijke binnenplaats met onder meer een bootcamp-track en een fitnessruimte. Elke studentenunit heeft een eigen badkamer, kitchenette en een Frans balkon. Omdat het om studentenflats gaat, is er handig gebruik gemaakt van het repetitieve karakter in de woontorens.
Bij nieuwbouw of renovatieprojecten lijkt de keuze voor open of gesloten houten gevelbekleding in eerste instantie een stijlkwestie. In de praktijk blijkt het een technisch en strategisch vraagstuk met directe gevolgen voor brandveiligheid, onderhoud en levensduur. Twijfel je tussen open en gesloten gevelbekleding? Onze specialisten denken graag met je mee. In een persoonlijk gesprek bespreken we de specifieke eisen van jouw project en laten we alle houtsoorten en profielen in het echt zien. De keuze tussen open en gesloten houten gevelbekleding beïnvloedt niet alleen de uitstraling van een gebouw. Het bepaalt ook de technische uitvoering, de brandklassificatie en het onderhoudsregime voor de komende decennia. Er bestaat geen universeel beste optie.
Open gevelbekleding kenmerkt zich door de tussenruimte tussen de houten delen. De planken of latten worden met een afstand van 7 tot 10 millimeter ten opzichte van elkaar gemonteerd, zowel horizontaal als verticaal. Ventilatiespouw: Achter de gevelbekleding is een spouw van minimaal 15 millimeter vereist voor optimale ventilatie. Dampdoorlatende folie: Verplicht is het aanbrengen van een UV-bestendige, dampdoorlatende en waterkerende folie achter het regelwerk. Dubbel regelwerk: Bij verticale open gevelbekleding wordt vaak een dubbel regelwerk toegepast. Het meest concrete verschil tussen gesloten en open houten gevelbekleding zit in de brandklasse: Gesloten gevelbekleding kan onder specifieke voorwaarden brandklasse D krijgen zonder verplichte brandtest. De brandklasse wordt vastgesteld via een SBI-test voor het complete systeem (gevelbekleding, regelwerk, folie en isolatie). Bij gesloten gevelbekleding worden de houten delen overlappend of tegen elkaar aangebracht, zonder zichtbare tussenruimte. Dit levert een meer gesloten, egaal gevelbeeld op. Vochtbeheersing: Door de gesloten structuur is extra aandacht nodig voor ventilatie achter de constructie. Expansieruimte: Tussen de delen moet 3 tot 4 millimeter speling worden aangehouden om zwelling en krimp op te vangen. Regelwerk: Bij gesloten horizontale gevelbekleding volstaat meestal enkel regelwerk. Open of gesloten gevelbekleding bepaalt het uiterlijk, de brandklassificatie, het onderhoudsregime en de lange termijn kosten van jouw project. Neem contact op voor vrijblijvend advies of plan een afspraak in onze showroom in Best.
Door de superieure ventilatie vergrijzen open gevelsystemen vaak gelijkmatiger. De kans op schimmelvorming is kleiner omdat er minder vocht blijft hangen. Regelmatige visuele inspectie blijft nodig, maar schoonmaakwerkzaamheden zijn relatief eenvoudig. Belangrijk is wel om jaarlijks de ventilatieopeningen te controleren en bladresten en organisch materiaal uit de voegen te verwijderen. Bij gesloten systemen zijn beschadigingen en vervuiling sneller zichtbaar op het gesloten vlak. Het onderhoud hangt sterk af van de gekozen afwerklaag. Niet-filmvormende beits vraagt om onderhoud elke 3 tot 7 jaar, afhankelijk van de klimatologische belasting. Bij filmvormende coating zijn langere intervallen mogelijk, vooral bij lichte kleuren. Sommige projecten vragen om specialistisch advies van een specialist in houten gevelbekleding. Op zoek naar technisch en toepasbaar advies? HIB Gevels denkt graag mee. Met uitgebreide kennis van brandveiligheidseisen, houtsoorten en gevelopbouw adviseren we over de best passende oplossing voor jouw project. Plan een afspraak voor een adviesgesprek en ontdek alle houtsoorten en profielen in het echt. Werk je aan een project met specifieke brandveiligheidseisen? Complexe detaillering? Of wil je gewoon zekerheid over de beste keuze?
Is open gevelbekleding altijd duurder dan gesloten? Nee, niet automatisch. Open gevels vereisen meer tijd in detaillering en een brandtest, maar kunnen sneller te plaatsen zijn door de eenvoudigere bevestiging. Het verschil zit vooral in de engineeringskosten en testkosten, niet zozeer in het materiaal zelf. Isoleren gesloten gevels beter dan Open gevels? Nee, de gevelbekleding zelf draagt nauwelijks bij aan de isolatiewaarde; de thermische prestatie wordt bepaald door de achterconstructie met isolatiemateriaal. Beide systemen kunnen dus dezelfde isolatiewaarde bereiken. Vragen open gevels meer onderhoud? Bij correcte uitvoering met goede ventilatie vergrijzen open gevels vaak juist gelijkmatiger en zijn ze minder onderhoudsintensief. Het ontbreken van horizontale vlakken waar water op kan blijven staan vermindert de kans op houtaantasting.
Waar vind ik de beste kwaliteit open- en gesloten houten gevelbekleding? Bij HIB Gevels vindt je de beste kwaliteit houten gevelbekleding. Alle houtsoorten uit het HIB Gevels assortiment zijn geschikt voor zowel open als gesloten gevelbekleding. De keuze hangt af van gewenste uitstraling, budget en onderhoudsvoorkeur. Circulair bouwen betekent ook circulariteit in ontwerp en detail. Alhoewel een detail vaak als ‘kleinigheid’ wordt gezien, is een bouwkundig (en circulair) detail bepalend voor de uiteindelijke kwaliteit. Maar wat is circulair detailleren? Een praktisch hulpmiddel. Het 10R-model is een verdieping van de misschien meer bekende Ladder van Lansink. In onderstaande figuur is het 10R-model toegespitst op detailleren. Iedere gebouwlaag heeft zijn eigen verwachte duurzaamheid. De lagen van een gebouw zijn onder te verdelen als de 6S’en, de shearing layers van Brand. Het interessante en complexe van het detail is dat op dat punt meerdere lagen bij elkaar komen en dus invloed op elkaar uitoefenen. In een detail komt dus van alles samen, niet alleen het verbinden van materialen, maar vooral ook het combineren van functies en de daarbij behorende eisen waar het detail (gebouw) aan moet voldoen.
Geveldetails zijn daarbij een van de meest uitdagende knooppunten. Met materiaalkeuze komen eigenschappen, met bijbehorende eisen, als: brandveiligheid, geluidsisolatie, lucht- en waterdichtheid. Maar door die eigenschappen in één knooppunt samen te laten komen, moet de aansluiting zelf, en niet alleen het product, aan de gestelde eisen voldoen. Een dichte schil in combinatie met demontabel bouwen vraagt een andere manier van detailleren dan gebruikelijk. En dus vooral in de manier waarop materialen op elkaar aansluiten. De bouwwereld is nog steeds gewend te kitten, lijmen en vol te schuimen. Daarmee worden verschillende materialen onlosmakelijk verbonden. Dit is niet nieuw; het wordt in diverse bronnen besproken. Losmaakbaar detailleren wil niet altijd zeggen dat dat moet met bouten, moeren en klikverbindingen. De eerste stap in circulair en energiezuinig bouwen moet altijd zijn: het voorkomen van materiaal- en energiegebruik. Maar daarnaast moet ook worden nagedacht over wat de functie van het gebouw is in relatie tot adaptiviteit en levensduur. Hoe circulair moet een gebouw dan zijn? Eeuwigheid neerzetten, dan is een demontabele draagconstructie weinig zinvol. Maar voor onderdelen die onderhoud nodig hebben (S - skin, services) of flexibel indeelbaar blijven (S - space plan) is het handig als die eenvoudig bereikbaar zijn, te vervangen of te verplaatsen zijn. Staat het gebouw tijdelijk op één locatie, of is het hele gebouw van tijdelijk aard? Daar moeten het materiaalgebruik en de wijze van verbinding van de verschillende onderdelen op afgestemd worden.
Er kan bijvoorbeeld een volledig demontabele draagstructuur (S - structure) worden neergezet die vervolgens afgewerkt is met materialen die na een aantal jaar op natuurlijke wijze zonder energiegebruik en vervuiling kunnen vergaan. Op de levensduur van elke layer moet ook de onderhoudsbehoefte worden afgestemd. Staat een gebouw er langer, maak dan geveldetails waarbij kwetsbaardere producten en materialen worden beschermd door bijvoorbeeld overstekken en diepe neggen. Ook deze maatregel was al opgenomen in het Nationaal Pakket Duurzaam Bouwen. Of breng bijvoorbeeld sensoren aan in de kozijnen die aangeven wanneer een onderdeel onderhoud nodig heeft. Hierdoor wordt alleen onderhoud gepleegd als het nodig is. Vaak gaan projecten, waarbij circulair bouwen een voorwaarde is, gepaard met hoge ambities ten aanzien van beperking van energieverbruik (R9 - reduce: niet alleen vermindering van bouw- materiaal, maar vermindering gedurende gebruik van het gebouw). Dit betekent eigenlijk automatisch een schil met een lage luchtdoorlatend-heid. ongebruikelijk. Dat is mooi, want dat is ook een voorwaarde voor een robuuste schil en een comfortabel gebouw. Een goede luchtdichtheid van de schil is namelijk niet alleen belangrijk voor de beperking van energieverlies, maar zorgt ook voor verminderd risico op tochtklachten en is een voorwaarde voor een waterdichte gevel en een goede geluidwering. Al deze eigenschappen stellen hoge eisen aan de detaillering van de gevel. De luchtdichting aan de binnenzijde moet wel volledig gesloten zijn. Dit is bij standaarddetailleringen al een uitdaging, maar zeker als bouwelementen ook nog circulair en losmaakbaar moeten zijn. Zelfklevende luchtdichtingen met omkeerbare lijm zijn nog in de experimentele fase. Hierdoor blijft eigenlijk alleen luchtdichting met comprimeerbare banden over. Mits het juiste formaat band met voldoende compressie wordt toegepast, kan hier overigens een uitstekende luchtdichting worden behaald. Kies voor een systeem waarbij nastellen tot een minimum is beperkt en de luchtdichting zichzelf bewezen heeft. Ontwerp (Rethink) vanuit de mogelijkheid tot hergebruik (Re-use). Doe dit van element tot product en later grondstofniveau (Recycle). In de hoogste R (7 - re-use) zijn de toegepaste producten losmaakbaar toegepast en dus één-op-één herbruikbaar voor een volgende cyclus, maar door in dat product al gerecyclede materialen (R2) toe te passen, haal je een hogere ambitie van circulariteit: R9 - je voorkomt voor een deel gebruik van primaire grondstoffen. Om tot een circulair gebouw te komen dat in sommige gevallen ook demontabel moet zijn, is het nodig om veel aandacht aan een kwalitatief hoogwaardige detaillering met slimme toepassing van materialen te besteden.
Dit vraagt in ontwerp, materiaalgebruik en vormgeving net even een stapje verder denken dan in het geval van een standaarddetail. Ook, soms: geventileerd gevelsysteem. Een open gevelsysteem is een bouwmethode voor een gevelbekleding waarbij de uiterste gevelbedekking veel openingen heeft waarmee de ruimte achter deze bekleding goed geventileerd wordt. De buitenste gevelbekleding is vaak metaal (zink of rvs), hout (hardhout, verduurzaamd hout), kunststof/composiet (trespa e.d.). De buitenste bekleding in de vorm van "planken" kan zowel verticaal als horizontaal worden toegepast. Bij horizontale toepassing is het aan te raden de houten bouwelementen enigszins naar buiten af te laten lopen om een goede afwatering te geven. Gelaagdheid in de beleving van een gevel, dat is wat een open houten gevelbekleding teweegbrengt. Bij een transparante of open gevel resulteert dit in een soort ‘sluier’, waarbij een dieptebeleving ervaren wordt. Je kijkt immers tussen de gevelbekleding naar het achterliggende materiaal. Een open gevel kan voorzien zijn van achterliggende gevelkozijnen, waarbij je door de houten gevelbekleding naar buiten kunt kijken. Een (half)open gevel of gesloten gevel wordt voorzien van duidelijke gevelopeningen. Een open gevel heeft als bijzonder kenmerk dat ‘s avonds, wanneer het buiten donker is, de verlichte binnenruimte zichtbaar wordt.
Onderstaande afbeeldingen geven een indruk van een meer traditionele geveluitvoering. Een gesloten gevel, met duidelijk contrasterende raamopeningen. De gevel rechtsboven is uitgevoerd in Cederhout waarvan het oppervlak is gebrand. Dit resulteert in een diepbruin-zwarte kleur, die zwarter en grover van structuur wordt naarmate de inbranding dieper gaat. Een diepere inbranding biedt in principe een langere bescherming tegen weersinvloeden, maar maakt de gevel ook gevoeliger voor beschadigingen. Op bovenstaande afbeelding is een oppervlakkige inbranding gerealiseerd, met een diepbruine kleur. De donkere gevel contrasteert op fraaie wijze met de witte gevelkozijnen. Het verkoolde houtoppervlak beschermd het onderliggende hout voor vele jaren (>50 jaar!). Bij toepassing van een open gevel is het daarnaast mogelijk om dynamische gevelfragmenten op te nemen. Deze dienen bijvoorbeeld als extra zonwering.
Gevels worden al sinds jaar en dag in de wereld toegepast als ‘sluier’. In de islamitische cultuur, evenals in de oosterse cultuur zien we dit terug. Deze korte uiteenzetting geeft inzicht in het onderscheid tussen een open of gesloten houten gevelstructuur. Doordat de gevel een extra transparante dimensie krijgt, ontstaat een zekere gelaagdheid in de verschijningsvorm. Bij toepassing van een glazen pui achter een lamellen-/weefselstructuur ontstaat een zekere ‘sluier’-werking. Door de hoge lichtintensiteit buiten, kun je moeilijk naar binnen kijken.
In de binnenstad van Eindhoven hebben we, voor de locatie van de Schellensfabriek, een ontwerp gemaakt voor een werelds badhuis. In dit badhuis komen de verschillende badculturen samen. Buitenwanden die zijn afgewerkt met een houten gevelbekleding. In mijn projecten ben ik er steeds vaker mee bezig. Om goede oplossingen voor de houten projecten te bedenken kijk ik veel rond om te zien hoe anderen dat hebben gedaan en wat ik daar van kan leren. Voordat ik die drie punten onder de loep neem, wil ik de algemene term geveldelen uitleggen. Er bestaan vele soorten houten profielen in allerlei afmetingen, waarbij ieder profiel weer zijn eigen naam heeft. In onderstaande tekening zie je de verschillende profielen. Een schaaldeel is niet getekend, dat is een plank waar de schors van de boom nog aan zit. Een blokprofiel is niet te verwarren met een blokhutprofiel.
- Geveldelen worden op houten latten bevestigd. Links: regelwerk van verticale latten bij horizontale gevelbekleding. De latten van het regelwerk moeten voldoende dik en breed zijn, en lang meegaan. De dikte van de latten bepaalt de diepte van de spouw tussen de achterconstructie en de geveldelen. Vocht achter de geveldelen moet via de spouw goed afgevoerd kunnen worden. Ophoping van vocht kan tot verrotten van het hout leiden. De latten zitten heel dicht op elkaar, waarschijnlijk om beide latten aan de smalle regel erachter te kunnen bevestigen. Het gebruik van regelwerk op de hoeken is ook aan te raden. De latten op de foto zijn met nagels aan elkaar bevestigd.
- Voor het bevestigen van houten geveldelen moeten roestvaststalen ringnagels of schroeven worden gebruikt. Hier zijn nieten gebruikt zonder dat die roestvast zijn, waardoor er zwarte strepen op de gevel zijn ontstaan. De kop van de linker nagel ligt mooi op het hout, de rechter nagel is te diep in het hout geslagen. Het gebruik van nieten of T-nagels is zeker af te raden. Die bieden onvoldoende grip en stevigheid. Bij het aanbrengen van de nagels of schroeven moeten de koppen op het houtoppervlak blijven liggen.
- Hout werkt, dat wil zeggen dat het onder invloed van vocht kan zwellen, en door zonnewarmte kan krimpen. Het hout moet voldoende ruimte hebben om te kunnen zwellen en krimpen. Daarom moet er tussen de geveldelen 7 - 10 mm ruimte worden gehouden. Aan de onderzijde van de gevel moet er ruimte worden gehouden tussen de grond en de onderkant van de houten delen. Het is raadzaam om een afstand van minimaal 30 cm aan te houden. Het hout blijft dan vrij van opspattend vocht.
Houten gevelbekleding wordt steeds populairder onder architecten die op zoek zijn naar een natuurlijke en stijlvolle afwerking van een gebouw. De keuze tussen open en gesloten gevelbekleding hangt af van verschillende factoren, zoals het gewenste uiterlijk en de specifieke functionele eisen van het gebouw. Open houten gevelbekleding betekent dat er een kleine ruimte tussen de planken blijft, waardoor er lucht achter de gevel kan circuleren. Dit geeft een unieke, moderne uitstraling en helpt bij het voorkomen van vochtproblemen. Daarnaast kan houten gevelbekleding zowel verticaal als horizontaal worden gemonteerd. Esthetiek: welke stijl past bij het project? Open bekleding biedt een moderne uitstraling, terwijl gesloten bekleding klassiek en strak is. Isolatie: is extra isolatie nodig? Verplichte brandtest: bij een open gevel is altijd een aanvullende brandtest nodig om de brandklasse te bepalen. Geen verplichte brandtest: een gesloten houten gevelbekleding valt in brandklasse D als er een onbehandelde houtsoort met bepaald gewicht is toegepast.
Open gevelbekleding van aluminium is populair vanwege het lichte gewicht en de corrosiebestendigheid. Thermische uitzetting van metaal vraagt om flexibele bevestigingsmethoden die spanningen voorkomen. De openheid of transparantie wordt bepaald door meerdere criteria. Technisch gezien is de stabiliteit in panelen een aandachtspunt. Metadecor levert open gevelsystemen en ondersteunt ontwerp- en bouwteams vanaf ontwerp tot montage. Open gevelbekleding van Metadecor wordt uitgevoerd met productfamilies zoals MD Strekmetaal, MD Lamel, MD Designperforatie en MD Formatura. Als alternatief levert Metadecor ook gesloten gevelsystemen, zoals vlakke gevels, die extra isolatie en bescherming bieden.
Dit artikel gaat over de manier waarop in de naoorlogse architectuur gevels zijn geconstrueerd en bevestigd. Van oudsher was de gevel onderdeel van de draagconstructie van het gebouw. Met de komst van het betonskelet werd het gewicht van de constructie geheel via de kolommen afgedragen. Dat ontlastte de gevels en zorgde tevens voor een vrij indeelbare plattegrond: la façade libre en le plan libre waren twee van vijf in 1926 door Le Corbusier opgestelde basisprincipes voor een nieuwe architectuur. De dragende en de omhullende functies werden gescheiden waardoor in de gevel onbelemmerd openingen voor brede ramen en deuren konden worden aangebracht. Uiteindelijk werden zelfs volledige glasgevels gerealiseerd: de vliesgevel, gordijngevel of curtain wall.
Vervolgens ontstond het idee van gedifferentieerde buitenwand: een gevelconstructie met meerdere lagen die elk één of meerdere functies vervulde. Dergelijke samengestelde gevelconstructies presteerden beter dan traditionele gevels. Een secundaire draagconstructie kon zorgen voor de onderdelen van de gevel zelf te dragen, wat stick construction werd genoemd. Een andere methode was modulair systeem of panel construction met geïntegreerde sandwichpanelen. In de jaren zeventig kregen verdiepingshoge sandwichpanelen van prefab- en schokbeton gevels weer een dragende functie en de vloeren rustten op de gevels. Dit type gevel werd toegepast in diverse gebouwen waaronder het hoofdkantoor van de Nationale Nederlanden in Rotterdam.
Dit overzicht illustreert hoe gevelsystemen zich hebben ontwikkeld van traditionele draagconstructies naar flexibele en circulaire oplossingen. Moderne projecten vragen om geïntegreerde benaderingen van detail, materiaalkeuze, brandveiligheid en onderhoud, met aandacht voor demontabele bouw en levensduur. Neem bij twijfels over open versus gesloten gevelbekleding contact op met gespecialiseerde adviseurs en laat houtsoorten en profielen in het echt zien.