Behang is een decoratieve muurbekleding op een licht soort canvas of sterk papier. In het verleden werd behangmateriaal vaak gedrenkt in was en olie, tegenwoordig wordt het veelal met een kunststof toplaag afgewerkt. Bij het aanbrengen van behang wordt gebruikgemaakt van een speciale lijmsoort, behangplaksel. Interieurs van gebouwen, stands op beurzen, etalages, podia, maar ook het interieur van houten kisten en lades of kartonnen dozen kunnen worden behangen.
De Oorsprong van Behang
De oorsprong van behang gaat terug naar het oude China, waar het gebruik van rijstpapier op muren werd uitgevonden. Eerst met als doel om muren te isoleren en later als decoratieve muurbekleding. Het waren de Chinezen die het geheim van het papier maken ontdekten, en zo ontstond het allereerste behang. Het allereerste behang verscheen in China rond 200 v.Chr. De Chinezen begonnen met het kleuren van rijstpapier en het aanbrengen aan hun muren. Deze praktijk verspreidde zich langzaam over Azië en bereikte uiteindelijk Europa via handelsroutes zoals de Zijderoute.
Behang in Europa: Van Middeleeuwen tot de Gouden Eeuw
In de middeleeuwen begon men in Europa de muren met wandtapijten te behangen. Het gebruik van tapijten langs de muren werd door de Arabieren of kruisvaarders in Europa geïntroduceerd. In de Renaissance werd behang populair in Europa. In deze tijd werd behang met de hand bedrukt met houtsnedes, vergelijkbaar met stempels, een techniek die eerst voor textiel werd gebruikt.
Eind 17e eeuw werden de wanden bekleed met tapijten, kostbare stoffen, met voorstellingen beschilderd linnen, goudleer of houten betimmeringen. Eind 16e eeuw kwam het in de mode om goudleerbehang te gebruiken, bedrukt met een houtsnede.
De Gouden Eeuw in Nederland was niet alleen een bloeiperiode voor kunst en handel, maar ook voor behang. Ambachtslieden perfectioneerden de technieken van behangproductie, waardoor deze kunstvorm toegankelijker werd voor een breder publiek. Lokale ateliers floreren, waardoor unieke ontwerpen ontstonden die de Hollandse esthetiek weerspiegelden. In deze tijd werden bloemmotieven en Delfts Blauw vaak gebruikt in behangontwerpen. De rijke kleuren en gedetailleerde patronen weerspiegelden de welvaart en creativiteit van de Nederlandse samenleving.
In het midden van de 18e eeuw werd de behangselfabricage een hele industrie. Aanvankelijk werden de allerduurste soorten op bestelling met de hand beschilderd, soms met blokken bedrukt en aan elkaar geplakt door de arbeiders. De traditionele manier om behang te vervaardigen was dus via blokdruk. Een motievenpatroon werd handmatig met een blokpers op een voorgeverfde rol gedrukt met behulp van een in hout uitgesneden stempel.
In de 18e eeuw werden de mogelijkheden aanzienlijk vergroot door de opkomst van twee nieuwe producten: de zeildoek-behangsels en de papierenbehangels. De productie van papierbehang ving in de tweede helft van de 18e eeuw aan. In het midden van de 18e eeuw werd behang populair in Frankrijk en Engeland, waar het een populair alternatief werd voor dure wandtapijten.
Innovatie en Industrialisatie
Om de Franse zijde-industrie te beschermen, verbood Lodewijk XIV het bedrukken van stoffen, maar het bedrukken van papier was geen probleem. De uitvinding van de behangpers in 1785 door Christophe-Philippe Oberkampf maakte het mogelijk om sneller en met meer detail te produceren.
De Industriële Revolutie was een keerpunt voor behang. Door machines kon behang massaal en betaalbaar geproduceerd worden, waardoor het binnen het bereik van de middenklasse kwam. Machines namen het handmatige werk over, wat behang goedkoper maakte. William Morris was een ontwerper die prachtige, natuurlijke ontwerpen maakte die nu nog steeds geliefd zijn.
Jean-Baptiste Réveillon was een van de succesvolsten die zich bezighield met het produceren van behang. In 1756 startte hij een fabriek op die dertig jaar later aan 300 man een inkomen bood. Hij trok beroemde kunstenaars aan om behang te beschilderen. Al gauw kreeg hij concurrentie. Zelfs Casanova richtte in Parijs een behangselfabriek op.
In Hoorn ontstond rond 1777 op initiatief van de Vaderlandsche Maatschappij, een behangselfabriek, opgezet door de doopsgezinde predikant Cornelis Ris. Het Westfries Museum bezit een belangrijke collectie behangsels uit deze half-filantropische en half-commerciële onderneming, gesteund door de bewindhebbers van de Sociëteit van Suriname.
Johannes van Dreght en zijn leerling Jurriaan Andriessen waren eveneens veel gevraagde behangschilders. Rond 1800 waren er wel twintig behangselschilders aan het werk in Nederland. De schilders werkten aan huis, zodat ze rekening konden houden met de lichtinval.
Collecties en Herontdekking van Historisch Behang
Onze omvangrijke, en nog steeds groeiende, verzameling bevat circa 4.000 behangfragmenten uit de 18e, 19e en 20e eeuw, waaronder papier, flock, goudleer en beschilderde en bedrukte doekbehangsels. Naast fraaie voorbeelden van goudleer en geschilderde en bedrukte linnen behangsels, bestaat de collectie grotendeels uit papieren behangsels. Meestal gaat het om gebruikte behangsels waarvan de herkomst bekend is.
In de jaren '70 van de vorige eeuw werd er in de Utrechtse binnenstad veel gesloopt. Bioloog Bert Maes besefte dat hiermee veel historisch materiaal verloren ging. Dit was voor hem reden om zoveel mogelijk behangfragmenten uit oude huizen te verzamelen. In 1992 is de stichting Historische Behangsels en Wanddecoraties (SHBW) opgericht om deze indrukwekkende particuliere collectie te beheren en te ontsluiten. De verzameling is ondergebracht bij de erfgoedafdeling van gemeente Utrecht.
Behang is binnen bouwhistorisch onderzoek in Nederland altijd een beetje onderbelicht gebleven. Daarom zijn vrijwilligers Adri, Anne en Anneke samen met bouwhistorica Bianca Eikhoudt gestart met onderzoek naar de flinke collectie historisch behang bij Erfgoed ’s-Hertogenbosch. Vanaf 1980 verzamelen, beschrijven en registreren Bossche bouwhistorici behang dat bij onderzoek in de stad gevonden is. Het resultaat is een flinke verzameling behang en mappen vol aantekeningen. Deze liggen netjes in het depot opgeslagen.
Het oudste behang dat gevonden is in ’s-Hertogenbosch, komt uit de Brede Haven en is rond 1765 te dateren. Met de kennis die de onderzoekers verkrijgen over kenmerken kan het behang verbonden worden aan een bepaalde bouwfase in een gebouw. Ieder kenmerk hoort namelijk bij een bepaalde periode.
Hoe is het gemaakt? Blokdruk William Morris Behang | V&A
Voorbeelden van Historische Behangontwerpen
Little Greene Collecties
Little Greene staat bekend om zijn traditie oude ontwerpen nieuw leven in te blazen. De nieuwste collectie, London Wallpapers IV, is een glorieuze verzameling van authentieke motieven, die afkomstig zijn uit de regio Londen. De collectie bestaat uit 12 ontwerpen met in totaal 58 behangen in een aantrekkelijk palet van klassieke en eigentijdse kleurstellingen, aangevuld met subtiel gedrukte structuren.
De nieuwe behangcollectie omvat zeven nieuwe patronen in een verscheidenheid aan prachtige tinten. De originele patronen zijn afkomstig uit drie eeuwen Brits ontwerp en gaan terug naar de periode tussen 1760 en 1950. De meesten werden in Londen geproduceerd en sierden chique stadspanden en landhuizen.
Albemarle Street
Dit behangpapier, dat doet denken aan Spitalfields zijde, werd gevonden in Albemarle Street, in Piccadilly. Het behang heeft een enorm patroon, dat om de 1.80 meter herhaald wordt. Bijzonder is, dat dit krachtige en dure behang ontdekt werd in een lage slaapkamer op de eerste verdieping. Dit type behang zou men eerder verwachten op een, meer in het oog springende, plaats. Bijvoorbeeld op de begane grond in een ontvangstkamer, waar veel gasten verbleven.
Bayham Abbey
Hoewel het oorspronkelijke fragment ontdekt werd in Bayham Abbey, op de grens van Sussex en Kent, werd dit behang vermoedelijk in Londen gefabriceerd. Het originele papier werd gemaakt van cellulose houtpulp, had een rode achtergrond, die aan de Gotische stijl doet denken, en werd machinaal gedrukt.
Marshalsea Gevangenis
Het pand, waaruit dit ontwerp afkomstig is, werd halverwege de 19e eeuw gebouwd op de locatie van de beruchte Marshalsea gevangenis, die gedurende 500 jaar bekend stond als de plek waar de schuldenaren van Londen werden opgesloten, waaronder de vader van Charles Dickens in 1824.
Gotisch Rasterpatroon met Moorse Invloeden
Het Gotische rasterpatroon met Moorse invloeden was het eerste behang, dat de wanden van één van de panden sierden, die in de late jaren van 1870 gebouwd werden. Stilistisch gezien is dit behang onmiskenbaar Frans, maar het archiefstuk, waaraan weinig veranderd hoefde te worden, komt van een prestigieus adres in de buurt van de Thames. De decoratieve streep aan beide zijden van de bloemenkolom werd behouden, maar minder zwaar aangezet om het patroon evenwichtiger te maken bij herhaling van banen.
Cranford, Middlesex
Dit behang, uit het midden van de 18e eeuw, werd gevonden in Cranford, Middlesex, en heeft een geel, s-vormig bloemmotief dat gedrukt is op dik, handgemaakt lompenpapier. Het is bijzonder, want geel was weliswaar een populaire kleur, maar ook kostbaar en verschoot snel. Het papier leek duurder dan het in werkelijkheid was, door een schaduweffect toe te passen. Dit effect werd op een goedkope manier verkregen door hetzelfde blok te gebruiken om twee verschillende kleuren te drukken.
Great Ormond Street
Een kleurrijk papegaaimotief, dat bijna geheel gebaseerd is op één van de behanglagen, die verwijderd werden van de achterzijde van een kast op de begane grond van een 18e eeuws rijtjeshuis, dat tegenover het Great Ormond Street Children’s Hospital lag. Het ontwerp werd aan het einde van de 19e eeuw machinaal gedrukt op cellulosepapier. Elk afzonderlijk paneel binnen dit behangontwerp bevatte oorspronkelijk een overdadige voorstelling; een weerspiegeling van de vindplaats in Bloomsbury, een rijk gebied met een sprekende geschiedenis. Het behang kan op traditionele wijze worden aangebracht op alle wanden van een ruimte of - voor een tijdlozer en strakker effect - op een enkele wand in een moderner interieur.
Damastontwerp
Een typisch historisch damast, waarvan de ontwerpbron oorspronkelijk een geweven zijde was uit de 19e eeuw. Net als bij het ontwerp ‘High Street’ uit de collectie London Wallpapers III, zijn er van dit patroon drie voorbeelden bekend, afkomstig van meerdere locaties. Dit maakt het aannemelijk dat het op vrij aanzienlijke schaal geproduceerd werd vanaf de 18e tot het einde van de 19e eeuw. Dit komt overeen met de productiemogelijkheden van de behangindustrie in die periode. Dit behangpapier wordt met een enkele kleur gedrukt en is daarmee het jongere zusje van het Marlborough-ontwerp, met dezelfde kwetsbare elegantie. Verbazingwekkend is dat beide patronen gevonden zijn in hetzelfde pand, Marlborough House, dat uitkijkt over St James’ Park. Het ontwerp zelf heeft neoklassieke trekjes, die eerder behoren tot de interieurarchitectuur, wat in de vroege 19e eeuw in de mode was.
Arts & Crafts Behang
Het stukje behang dat gered kon worden, is niet afkomstig van de wanden van een chic herenhuis in Richmond, maar uit een container, die voor dit huis stond, toen het in 1989 verbouwd werd. Little Greene drukte het in twee authentieke Arts & Crafts kleuren, drie klassieke kleuren en een moderne metallic tint.
Kniphofia (Fakkellelie)
In dit behangontwerp worden felgekleurde kniphofia bloemen gebruikt. De bekendere Nederlandse naam is fakkellelie of vuurpijl (deze komen oorspronkelijk uit Afrika, maar werden genoemd naar de Duitse horticultuurdeskundige Johan Hieronymous Kniphof). Als natuurlijke achtergrond voor de fakkellelies paste Little Greene het Stag Toile motief aan. Het behang wordt geleverd in een standaardrol van 10 meter, bestaande uit drie banen van elk 3,25m hoog. De fakkellelies worden in elke baan herhaald, maar voor de volledige achtergrond moeten de drie banen naast elkaar worden aangebracht.
Behang met Kunstwerken van Meesters
In Nederland mogen we trots zijn op het werk van onze Oude Meesters. Hoe mooi zou het zijn als je een paar van die meesterwerken aan je muur zou hebben hangen?
Vincent van Gogh
Voor een Oude Meester is Van Gogh lang zo oud nog niet. Waar de meeste bekende Nederlandse schilders in de Gouden Eeuw leefden, was Vincent van Gogh pas in de 19e eeuw actief. Veel van de meest iconische werken van Vincent van Gogh waren ongetwijfeld zijn zelfportretten. In werkelijkheid is dit schilderij betrekkelijk klein, maar als behang kan het de hele muur vullen.
Rembrandt van Rijn
Rembrandt van Rijn’s invloed is lastig in woorden uit te drukken. Hij is wereldwijd een van de meest geroemde schilders ooit, laat staan in Nederland. Niet zo gek dus dat mensen vanuit alle windstreken naar Nederland trekken om de Rembrandt-collectie te zien. Als je Rembrandt zegt, zeg je De Nachtwacht. Het grote schilderij is zo bekend dat het bijna symbool staat voor de Nederlandse schilderkunst en de Gouden Eeuw. Als je deze Rembrandt als behang laat afdrukken kun je elke dag genieten van dit stukje Nederlandse geschiedenis.
Johannes Vermeer
Naast Rembrandt en Van Gogh is er natuurlijk nog een Oude Meester die we niet mogen vergeten: Johannes Vermeer. Met zijn levensechte schilderijen van mensen en alledaagse beelden uit de 17e eeuw behoort hij tot de absolute top van de Hollandse Meesters. Vermeer’s oog voor detail is in zijn bekendste werk, Het Melkmeisje, duidelijk zichtbaar. Van de kleine tegeltjes bij de vloer tot de spijkers in de muur, Vermeer heeft elk detail weten te vangen. De blauwe, gele, rode, en groene kleuren in het schilderij kun je prachtig laten terugkomen in je interieur.
Landhuis Oud-Amelisweerd: Een Museum van Behang
Landhuis Oud-Amelisweerd in Bunnik, voltooid in 1770, is gebouwd in opdracht van baron Gerard Godard Taets van Amerongen (1729-1804). Verschillende bewoners, waaronder koning Lodewijk Napoleon (1778-1846), hebben na deze bouwheer in meer of mindere mate hun stempel gedrukt op het pand; een geschiedenis die wordt weerspiegeld in het rijke en bijzondere interieur van Oud-Amelisweerd.
In het landgoed zijn maar liefst vier vertrekken bewaard gebleven met op doek geschilderde behangsels: drie op de begane grond en een op de eerste verdieping. De materialen en het vervaardigingsproces van deze behangsels, en de veranderingen die deze doeken in de loop der tijd hebben ondergaan worden momenteel in het project From Isolation to Coherence diepgaand onderzocht.
Antichambre op de Eerste Verdieping
In de antichambre in de zuidwesthoek van de eerste verdieping is het geschilderde behang diverse malen aangepast en overschilderd. Tegenwoordig is het zelfs helemaal wit geschilderd. Kleurtrappen en kijkvensters tonen diverse eerdere uitmonsteringen. De meeste hiervan zijn monochrome afwerkingen (grijs of groen), maar dit geldt niet voor de tweede afwerklaag: deze bestond uit sierlijke en kundig in trompe-l’oeil geschilderde reliëflijsten tegen een grijze achtergrond.
Oud-Hollandse Kamer
Op de begane grond bevindt zich in de Oud-Hollandse kamer een geschilderd landschapsbehang uit de bouwtijd. In een boomrijk landschap met een riviertje zijn rustende, spelende, zwemmende, varende en musicerende figuren weergegeven. Boven de deur symboliseren in grisaille geschilderde putti het thema Vrijheid. Dezelfde schilder vervaardigde ook de in grisaille geschilderde bovendeurstukken in het aansluitende vertrek, de Fazantenkamer, alwaar putti de thema's Vrede en Welvaart uitbeelden.
Chinese Salon
De belangrijkste kamer van het huis, de Chinese Salon, is naast de Fazantenkamer gesitueerd. Daar bevindt zich een spectaculair papieren panoramabehang met voorstellingen van een Chinese jachtpartij en drakenbootfestival, dat naar alle waarschijnlijkheid werd aangebracht door Paulus Wilhelmus Bosch van Drakestein (1771-1834), die het landhuis bewoonde van 1811 tot aan zijn dood.
Een zeer opmerkelijke vondst werd gedaan toen ten behoeve van de recent uitgevoerde restauratie, het Chinese behang van de muur werd gehaald. Er bleek echter nog meer aan de hand. Toen dit behangsel met strijklicht werd bestudeerd werd duidelijk dat zich onder het groene egale verfoppervlak nóg een geschilderde voorstelling bevindt. Met behulp van röntgenfotografie, infraroodreflectografie en verfdwarsdoorsneden kon deze rijke voorstelling grotendeels zichtbaar worden gemaakt. Naast deze ontdekking leverde het materiaaltechnisch onderzoek nog een bijzondere vondst op. Het bleek dat de architectonische kaders van de eerste decoratieve schildering ooit ingrijpend van vorm waren veranderd. Dit betekent dat dit op doek geschilderde behangsel maar liefst drie verschillende verschijningsvormen heeft gehad tussen 1770 (de bouwtijd van het pand), en 1808, toen koning Napoleon het groene op doek geschilderde behangsel liet bedekken met een blauw empire papierbehang, dat op zijn beurt weer enige jaren later werd vervangen door het genoemde Chinese behang. De meervoudige overschildering van het behang op doek laat zien hoe frequent een enkele opdrachtgever soms decoraties in zijn huis kon aanpassen onder invloed van de veranderende mode en/of de functie van het vertrek.
De Ontwikkeling van Behang in de 20e en 21e Eeuw
Aan het einde van de 19e eeuw daalde de papierprijs. Ook de motieven werden armzaliger. In de tweede helft van de 20e eeuw werd motiefbehang steeds zeldzamer, om tegen het einde bijna verdwenen te zijn.
In het begin van de vorige eeuw overheersden de decoratieve expressionistische ontwerpen, met felle kleuren en fantastische patronen. In de jaren '30 deed het functionalisme zijn intrede in de Nederlandse binnenhuis architectuur. Het interieur werd ruimtelijker ontworpen en soberder ingericht. Wanddecoratie werd sumier toegepast.
In 1943 stopten de Nederlandse behangfabrikanten met productie als gevolg van gebrek aan grondstoffen. De productie werd in 1946 hervat. Naast behang met traditionele ontwerpen werden modetrends gevolgd.
Vanaf 1960 werden binnenshuis meer natuurlijke producten toegepast. Halverwege de jaren '70 kreeg het lichte, ruimtelijke en functionele interieur weer opgang. De jaren '80 kenmerken zich door design, nieuwe materialen, eigentijdse vormen en kleuren. Halverwege de jaren '80 stagneerden de ontwikkelingen. Sinds 1989 doet de gedecoreerde wand weer mee in het scheppen van sfeer in huis.
De 20e eeuw bracht een revolutie teweeg in behangontwerpen, ook in de kinderkamer. Wat begon met klassieke teddyberen en schattige bloemetjes, evolueerde al snel naar ruimtereizen, sprookjesachtige landschappen en kleurrijke dieren.
Vinylbehang: Dit duurzamere type behang kwam op en was makkelijker te onderhouden dan het traditionele papieren behang.
Vandaag de dag zien we behang in allerlei stijlen en materialen, van retro-prints uit de jaren '70 tot strakke en moderne digitale ontwerpen.
Huidige Trends en Toekomst
In de 21e eeuw staat behang niet alleen bekend om zijn esthetische waarde, maar ook om duurzaamheid en veiligheid. Milieuvriendelijke materialen en kindvriendelijke inkten zorgen ervoor dat ouders met een gerust hart de kinderkamer kunnen decoreren. Er is een groeiende vraag naar behang gemaakt van duurzame materialen.
Digitale prints: Hiermee kunnen mensen zelf ontwerpen of aanpassingen maken voor hun eigen unieke behang.
3D-texturen: Behang dat niet alleen mooi is om naar te kijken, maar ook interessant om aan te raken.
De voorgefabriceerde bouw en de ruwere afbouw van het interieur vragen om afwerking van de muren, om wandbekleding. Technisch gezien kan haast alles worden gemaakt, denk bijvoorbeeld aan behang met aan de achterkant een rubberlaag voor akoestische effecten of juist een isolerende laag. Er zijn al testen gedaan met behang waarin een zwakstroomnetwerk is opgenomen, zodat verlichting op iedere plek geplaatst kan worden. Kunststof behang voor buiten, zodat huis en tuin of patio met elkaar visueel worden verbonden. Allemaal ontwikkelingen die straks gaan komen.
Witte muren houden het langste stand omdat deze niet of nauwelijks aan mode zijn onderhevig. Daarnaast zal er een groot aanbod zijn van vormen en kleur en materiaal.
