Al duizenden jaren lang maakt de mens voorwerpen uit klei. Dit aardewerk is poreus en niet geschikt om vloeistoffen in te bewaren. De ontdekking van glazuur - vele eeuwen geleden - was erg belangrijk. Aardewerk met glazuur bedekt, wordt voor de tweede maal verhit. Het glazuur smelt en verhardt tot een glasachtig doorschijnend laagje. In het Midden-Oosten werd ca 1000 - 600 jaar voor Christus tinglazuur toegepast, dat na het bakproces ondoorzichtig en witglanzend is. Op deze witte ondergrond komt de aangebrachte beschildering prachtig uit. De betegelde muren van het Alhambra (14de eeuw), het paleis van de Moorse (Islamitische) Koningen in Granada (Zuid-Spanje), zijn hiervan een schitterend voorbeeld. Spanje ontwikkelde een aardewerk- en tegelindustrie, die in de 15de eeuw tot grote bloei is gekomen. Vanuit Spanje is veel aardewerk naar Italië geëxporteerd. Antwerpen was in het begin van de 16de eeuw een welvarende havenstad en middelpunt van wetenschap en cultuur, waardoor velen naar deze stad trokken, ook Italiaanse pottenbakkers. Zij vervaardigden o.a. veelkleurige tegels met ornamentele patronen in de kleuren blauw, groen, paars, oranjebruin en heldergeel (afb. afb. 1).
Het veelkleurige patroon wordt gevormd door meer dan één tegel. Op iedere tegel werd een deel van het totale patroon afgebeeld (afb. 2). Het gehele patroon ontstaat wanneer 4 of 16 tegels in een vierkant worden gelegd, waardoor een fraaie decoratieve werking wordt verkregen (afb. afb. 2). Veelkleurige tegel met een deel van het patroon. afb. 3 Het gehele patroon wordt gevormd door 16 veelkleurige tegels.
Het is begrijpelijk dat de eerste in ons land gemaakte tegels gelijkenis vertonen met die welke in de Zuidelijke Nederlanden gemaakt zijn. Hoewel de tegels nog veelkleurig blijven, krijgen zij na enige tijd, ca 1600, een meer eigen Nederlands karakter. Het ornamentele patroon van de tegel verdwijnt langzamerhand naar de achtergrond. Iedere tegel krijgt een hoofdmotief, zoals een portret, een soldaat, een dier, in een cirkel of in een kwadraat. Naderhand zien we ook allerlei vruchten en bloemen op de tegels verschijnen. Zeer kenmerkend is ook dat de blauw-witte hoekversieringen van 4 tegels aanééngevoegd, samen een nieuw patroon vormen (afb. In het begin van de 17de eeuw ontstaan ook aardewerk- en tegelbakkerijen o.a. afb. 4 Veelkleurige tegel met één voorstelling als hoofdmotief. afb. 5 Veelkleurige tegels. De blauw-witte hoeken vormen samen een patroon.).
Vanaf 1620 worden behalve de veelkleurige, de bekende blauwe tegels gemaakt, d.w.z. de voorstelling wordt alleen in blauw op de ondoorzichtige ondergrond van tinglazuur geschilderd. Omstreeks 1602 kwam door de handel met China het eerste blauwe Chinese porselein naar Holland. Dit werd kraakporselein genoemd. Miljoenen stuks porseleinen kommen, kannen en schotels werden in de loop der jaren per Oost-Indiëvaarder naar Amsterdam verscheept (afb. afb. Eerste helft 17de eeuw). Van hieruit werd de kostbare lading door Europa verhandeld. Dit Chinese porselein was een begeerd en duur artikel. Van ca 1640 tot 1800 is het Chinese porselein op ongeëvenaarde wijze in Delft geïmiteerd.
De pottenbakkers noemden zich "porseleinbakkers". Dit was ten onrechte: wat zij vervaardigden was aardewerk. Het vervaardigen van porselein was in Europa toen nog niet bekend; het werd pas in 1709 voor het eerst gemaakt in Duitsland. In navolging van het geïmporteerde blauwe Chinese porselein, zijn ook de blauwe tegels ontstaan (afb. afb. 7 Blauwe tegel. Motief ontleend aan het Chinees geïmporteerd porselein). Het "Delfts blauw" is wereldberoemd geworden, zo beroemd, dat het een verzamelnaam is geworden voor aardewerk en tegels beschilderd in blauwe kleur, ook al is dit niet in Delft gemaakt.
Door de grotere algemene welvaart kwam er veel vraag naar tegels. Zij werden veelvuldig in de woningen toegepast o.a. in de schouwen, gangen, trapportalen, keukens en als plinttegels. De tegels werden beschilderd met voorstellingen uit het dagelijkse leven, zoals ruiters, soldaten, schepen, spelende kinderen, dieren, bloemen, landschappen, mannen en vrouwen die een beroep uitoefenen. Ook gebeurtenissen uit de bijbel werden veel op tegels afgebeeld (afb. afb. 8 Uil. afb. 9 Dame met molenkraag. afb. 10 Koopvaardijschip. afb. 11 Kinderspel. afb. 12 Bijbeltegel. De vlucht naar Egypte.).
De tegelschilder gebruikte prenten van bekende kunstenaars als voorbeeld. De gravures van Pieter Schut hebben tot voorbeeld gediend voor de Bijbelse voorstellingen op tegels. Duizenden tegels en vele tegeltableaus zijn op bestelling gemaakt voor paleizen, kerken en kloosters in Portugal, Spanje, De Azoren, Brazilië, Frankrijk, Duitsland, Engeland, Polen, Scandinavië en zelfs Rusland. Beroemd zijn de grote tegeltableaus met haven- en riviergezichten, geschilderd door Cornelis Bouwmeester in de tegelfabriek "De Bloempot" te Rotterdam.
Vanaf de 17e eeuw ontstonden grote verzamelingen en tentoonstellingen van antieke tegels. De grootste tegeltableaus ooit in Nederland vervaardigd bevinden zich in de kloosterkerk Madre de Deus te Lissabon. Er is zelfs een tableau uit 931 tegels. In de grote zaal van kasteel Beauregard werd een vloer met 7000 blauwe soldatentegels toegepast (ca. 1627). Deze tegels hebben door oorlogsperioden veel geleden. Vanaf 1740 komen in Friesland schepentableaus in de mode. Soms werden tegeltableaus op maat gemaakt met namen van schepen en schippers.
In Friesland werden ook ornamenttegels gebruikt die de invloed van de Lodewijk-stijlen vertonen. De tweede helft van de 18e eeuw kende weer meer ornamenttegels. In Zeeland, Friesland en Overijssel werden woonkamers en keukens volledig betegeld. De Zaanstreek en West-Friesland kennen een speciale tegelschouw die volledig betegeld is. Vanaf 1900 nam de industriële productie toe; Jugendstil-tegels verschijnen in portieken en bogen boven ramen (afb. 16). De 20e eeuw bracht verdere verschuivingen: kunstglazuren en betegelingen in verschillende stijlen inclusief art-deco. De mechanisatie van de tegelindustrie groeide; de standaardmaten veranderden en wand- en vloertegels werden wereldwijd geïmporteerd en geproduceerd.
Het gebruik van geglazuurd aardewerk gaat terug tot de middeleeuwen. De Delftsblauwe traditie bleef domineren tot het einde van de 19e eeuw, terwijl antieke tegels wereldwijd geliefd bleven voor schilderingen, motieven en vakmanschap. De term faience werd aanvankelijk gebruikt voor tinglazuurtegels en later ook voor tegels vervaardigd met droge-press-techniek. De tegels uit de periode 1890-1930 tonen sierlijke jugendstil- en art-nouveau-motieven, gevolgd door art-deco. De hedendaagse belangstelling voor antieke tegels blijft groeien door circulair bouwen en hergebruik van erfgoedmaterialen.
De verschillen tussen plavuizen en estrikken, en tussen keramiek en natuursteen, worden hieronder samengevat:
- Plavuizen zijn meestal ongeglazuurd of geglazuurd en verwijzen naar handgemaakt vakmanschap; estrikken zijn specifiek geglazuurd en vaak dikker.
- Geglazuurde tegels houden vocht tegen en zijn gemakkelijker schoon te maken; ongeglazuurde plavuizen vereisen speciale behandeling bij vochtgevoelige omgevingen.
- Franse en Nederlandse terracotta en aardewerkplavuizen tonen regionale kenmerken in kleur en formaat.
- Beschikbare formaten variëren: traditioneel circa 13 x 13 cm voor tinglazuurtegels; machinaal geperste tegels circa 15 x 15 cm; halfformaat 15 x 7,5 cm; kwartformaat 7,5 x 7,5 cm; kleinere formaten zoals 10,4 x 10,4 cm bij gekristalliseerde tegels.
Om antieke tegels correct te kiezen en te installeren, is het essentieel een specialist te raadplegen. Antieke tegels dragen een uniek historisch karakter, bieden circulaire en duurzame opties, en hebben vaak een tijdloze esthetiek die zowel interieurs als exterieurs kan verrijken. Plavuizen en tegels variëren in dikte, maateenheden en slijtagepatronen; elk stuk vertelt zijn eigen verhaal en vraagt om zorgvuldige bemonstering, sortering en onderhoud. De juiste combinatie van materialiteit, esthetiek en uitvoering zorgt voor een tijdloos kunstwerk in elk historisch interieur.
tags: #oude #geglazuurde #vloertegels