Paleis Huis ten Bosch is het woonpaleis van de Koning en zijn gezin. Naast woonfunctie heeft het paleis ook een representatieve functie, zo wordt het onder meer gebruikt voor audiënties en ontvangsten. In het hoofdgebouw van het paleis zijn de representatieve ruimtes, waarvan de Oranjezaal het middelpunt vormt. Het gezin van de Koning woont in de Wassenaarse vleugel. Paleis Huis ten Bosch is eigendom van de staat en bij wet aan de Koning ter beschikking gesteld. Het paleis is gevestigd in het Haagse Bos in Den Haag.
Historie en bouw van het paleis
Bouw begon in 1645 en Paleis Huis ten Bosch werd gebouwd als zomerverblijf in opdracht van prins Frederik Hendrik van Oranje en zijn vrouw Amalia van Solms. Het buitenverblijf kreeg de vorm van een vierkante centraalbouw zonder gangen. Het oorspronkelijke hoofdgebouw is nog grotendeels intact. De voorgevel werd geleed met vier Ionische pilasters. De belangrijkste ruimte, een koepelzaal, bevindt zich centraal in het midden en kreeg een hoogte tot 23 meter. De lage begane grond bestaat uit een zuilenzaal. De stenen vloer daarvan bevat Naamse steen, Eulandsteen en meerdere soorten marmer. Via een monumentale trap komt men aan de voorkant in de erboven liggende bel-etage terecht. Het eerste dat men hier nog steeds betreedt is de vestibule, die in de 18e eeuw vergroot werd. In het verlengde daarvan is de hoofdingang naar de Oranjezaal.
Ten westen en oosten van deze zaal zijn op de bel-etage kleinere vertrekken gesitueerd, die in de tijd dat Amalia er verbleef twee appartementen vormden. Elk appartement bestond uit een voorkamer met daarachter de slaapkamer, waar ook de gasten werden ontvangen, en daarachter een groot kabinet met ernaast een kleiner kabinet en een kamer voor de garderobe. Vanuit die laatste ruimte leidt een trap naar beneden en in die aan de oostkant ook een naar een hogere verdieping. De indeling op de hogere verdieping was in de tijd van Amalia hetzelfde als op de bel-etage, maar de hogere verdieping was wel lager: twaalf tegenover zestien voet. Bij het voorhuis ontbrak oorspronkelijk een bovenverdieping. Daarboven bevond zich toen een terras. Boven het terras staken drie vensters van de Oranjezaal uit. Toen deze zaal behangen werd met schilderijen, werden de vensterluiken gedicht. Dit hoofdgebouw bestaat voornamelijk uit baksteen, slechts kleine onderdelen waren oorspronkelijk van natuursteen. Zo was de poort die als hoofdingang diende van natuursteen. Voor de vloeren werden, behalve voor die in de zuilenzaal, grenenhouten planken gebruikt. De houten vloerdelen waren dik, vier centimeter of meer was niet uitzonderlijk, en breed (soms meer dan veertig centimeter). Vermoed wordt dat het hout gehaald werd uit de omgeving van Berlijn. Erg zeldzaam in de Noordelijke Nederlanden was dat het pand geen keukens had.
Toen Frederik Hendrik in maart 1647 overleed, maakte Amalia van Solms van de zomerresidentie een monument ter nagedachtenis aan haar man. De bouw van het buitenverblijf kwam niet eerder gereed dan in de zomer van 1647. Vervolgens werd begonnen met de afwerking van het interieur. De centrale koepelzaal (de Oranjezaal), een ontwerp van Jacob van Campen, werd geheel gedecoreerd met schilderingen die het leven en glorie van Frederik Hendrik afbeelden. Met de oplevering van de Oranjezaal in april 1652 was het gebouw gereed voor gebruik. Testamentair liet ze vastleggen dat het pand na haar overlijden eigendom werd van haar dan nog levende dochters. Bij haar overlijden in 1675 waren er dat nog drie. Albertine Agnes van Nassau kreeg het vruchtgebruik. Ze verkocht het vruchtgebruik in 1686 voor 10.000 carolusgulden aan haar neef prins Willem III van Oranje.
Tijdens de Franse overheersing werd het paleis nationaal bezit en na de Tweede Wereldoorlog raakte het ernstig beschadigd. Na de bevrijding bleek het paleis onbewoonbaar. Tussen 1950 en 1981 werd het paleis twee keer gerestaureerd. Vanaf 1981 woonde Koningin Beatrix er met haar gezin. In 2014 verhuisde Prinses Beatrix naar Kasteel Drakensteyn in Lage Vuursche.
Renovatie in de moderne tijd
In 2016 ging de grootschalige renovatie van start. Met respect voor het historische karakter is het Paleis ‘bij de tijd gebracht’. De renovatieomvang omvat onder meer de representatieve ruimten en de Haagse vleugel en werd gefaseerd uitgevoerd om de bouwkundige staat te verbeteren. In 2019 sloot Prinses Ariane de basisschoolperiode af en stapte op de fiets naar school bij Sorghvliet. De renovatie heeft uiteindelijk geleid tot een publieke openstelling van de Oranjezaal in bepaalde periodes, terwijl het paleis als woon- en werkpaleis voor de Koning en zijn gezin fungeert.
De renovatie werd uitgevoerd door het Rijksvastgoedbedrijf in samenspraak met architect Hubert Jan Henket en restauratiearchitect Krijn van den Ende. De totale kosten bedragen circa 63 miljoen euro, met aandacht voor dak- en bordestrapvernieuwing, renovatie van historische stucplafonds en gevels, verwijdering van asbest en houtrot en vernieuwing van technische installaties. De Groene en Blauwe Salon zijn eveneens vernieuwd: in de Groene Salon symboliseert het DNA van de koning en koningin de wanden met 60.000 baksteentjes van Jacob van der Beugel. De Blauwe Salon toont een moderne interpretatie van voorwerpen uit het leven van het Oranjefamilie, inclusief een das van prins Claus en een kaarsje ter nagedachtenis aan prins Johan Friso.
Oranjezaal en koepel
De Oranjezaal blijft het centrale vertrek van het paleis en herbergt monumentale schilderijen uit de zeventiende eeuw. Tijdens renovaties werd houtrot in de koepel vastgesteld; daarom is de koepel geïsoleerd met extra materiaal en is de houten kapconstructie schoongemaakt en hersteld. De koepel werd voorzien van een nieuwe loden dakbedekking en een betere ventilatie. In de winter wordt de temperatuur in de Oranjezaal geleidelijk verlaagd naar 14 graden om vocht en condens te minimaliseren.
De Hanswerkende wanden en plafonds van de Blauwe en Groene Salon vormen samen een Gesamtkunstwerk. De wanden in de Blauwe Salon vertellen verhalen over Nederland, het paleis en het koningshuis, onder meer door objecten die belangrijk zijn voor de koninklijke familie. De Groene Salon toont het DNA van de bewoner via wandversiering en 60.000 baksteentjes. Een aantal objecten uit de kamer herinneren aan het koninklijke verleden en hedendaagse symboliek.
Openstelling, publieksactiviteiten en toekomst
De Oranjezaal is tijdelijk open voor publiek in periodes voorafgaand aan de renovatie en tijdens voorbereidingen voor grootschalig onderhoud. Rondleidingen in de Oranjezaal worden nog steeds aangeboden via de officiële kanalen, afhankelijk van de planning en het onderhoudsstadium. Er zijn rondleidingen met specifieke schema's en beperkte plaatsen, bedoeld om zoveel mogelijk bezoekers de zaal te laten bewonderen voordat de renovatie volledig wordt afgerond.
Drie paleizen door staatsgoed en Rijksvastgoedbedrijf: Paleis Huis ten Bosch is een van de drie paleizen die door de staat ter beschikking zijn gesteld aan het staatshoofd, naast het Koninklijk Paleis op de Dam en Paleis Noordeinde. Het project dient als woon- en representatief werkpaleis, met renovaties die onderhoud en modernisering combineren met behoud van historisch karakter. De renovatie biedt uiteindelijk een modern, functioneel en historisch verantwoord paleis dat geschikt is voor huidige en toekomstige koninklijke taken.
Een kijkje in de Oranjezaal op Paleis Huis ten Bosch
Op dit moment is het paleis niet publiekelijk geopend als woonpaleis; rondleidingen en tentoonstellingen zijn beperkt tot speciale openstellingen zoals de Oranjezaal.