In de voorgaande jaren zijn de gangbare soorten parket industrieel gemaakt. Vanaf de zeventiende eeuw worden parketvloeren ook met de hand vervaardigd, omdat artistieke patronen en combinaties van houtsoorten hierom vragen. Een tussenvorm van industrie en handwerk is het panelenparket. De Nederlandse houten vloer Nederland kent geen echte parkettraditie. Terwijl in de ons omringende landen schitterende parketontwerpen werden vervaardigd, moesten wij het tot circa de achttiende eeuw hoofdzakelijk doen met simpele brede planken: de zogenaamde landhuisdelen. Er was dus geen sprake van parketpatronen. De houtsoorten waren wel van verandering onderhevig.
Het is niet eenvoudig om te achterhalen welke houtsoorten in de verschillende Europese landen in een bepaalde eeuw werden gebruikt. Ten eerste was er geen sprake van een standaardnaamgeving. Zo kon Bios de violet (paars hout) zowel palissander als amarant aanduiden en zijn er talloze verwarringen rond rozenhout, palissander en tulpenboomhout. Daarnaast kenden veel zeventiende- en achttiende-eeuwse houtbewerkers zelf niet de namen van de (exotische) houtsoorten waarmee ze werkten. Dit alles maakt het voor ons enkele eeuwen later niet eenvoudig. Toch valt er wel een inschatting te maken van de populairste houtsoorten in een eeuw.
In eerste instantie werden voornamelijk eiken planken gebruikt. Door de handelsbetrekkingen met de Afrikaanse en Aziatische landen kwamen vanaf de zestiende eeuw in toenemende mate exotische houtsoorten op de Nederlandse markt, zoals Afzelia, Merbau en Jatoba. In de tweede helft van de zeventiende eeuw werden in Holland ebbenhout en palissander het meest gebruikt. Dit hout was erg kostbaar. Daarom werd het meestal gebruikt als fineer voor intarsia en marqueterie (inleg op meubels). In de eerste helft van de achttiende eeuw is notenhout, zowel massief als in de vorm van een fineer populair. In de tweede helft van de eeuw wint mahoniehout terrein. In de negentiende eeuw leidt de omvangrijke ontginning van de tropische wouden tot een grote aanvoer van exotische houtsoorten.
Op dit punt is de beschrijving van Hoog Catharijne in dit verhaal verweven met de bredere geschiedenis van Utrecht.
Utrecht kent veel vergeten gebouwen: markante panden uit een ver of recent verleden waar iedereen zomaar aan voorbij loopt. Op duic.nl breng ik er elke maand een in beeld. Veel andere gebouwen zijn echter verdwenen: gesloopt, afgebrand of onherkenbaar verminkt. Bekende voorbeelden zijn verzekeringsgebouw De Utrecht en Kasteel Vredenburg. Misschien komen die hier nog eens langs, maar ik begin met een gebouw dat op dit moment wordt afgebroken. Op 24 september 1973 opende prinses Beatrix Hoog Catharijne door een fonteinsculptuur van kunstenaar Jan Mulder in gebruik te stellen aan de voet van de roltrappen in de Clarentuin. Buiten liepen actievoerders met spandoeken als 'Dag vogels, dag bloemen, dag Utrecht' terwijl anderen 'smeten met geld' (nepbankbiljetten). Hoog Catharijne was een omstreden project vanwege de omvang, de grootschalige sloop en de almacht van bouwbedrijf Bredero.
Hoog Catharijne is ontworpen door drie architecten onder leiding van een stedenbouwkundige. Dit team werkte bijna anoniem; men zag het als een rationeel proces. Functionalisme vormde het uitgangspunt en beton het basismateriaal. De winkels waren verdeeld over twee niveau's en er was eigenlijk geen begane grond. In dit naar binnen gerichte complex was de Clarentuin een open plek waar het goed toeven was. Wit en zwart marmer, waterpartijen, palmbomen en een terras gaven het binnenplein allure. Het was een soort binnentuin, wat met de ligging aan het Clarenburg de naam Clarentuin verklaart. Eén van de architecten, K.F.G. Spruit, benadrukte de ontmoetingsfunctie van het overdekte toegangsplein. Het moest de plek worden "waar de nieuwe stationswijk gaat leven."
We spreken af op het plein moet een vanzelfsprekendheid worden. Kinderen moeten er kunnen spelen, bejaarden op een bankje een soort woonkamer vinden. In de jaren 70 waren er nog nauwelijks daklozen en junks. Veranderende tijden zorgden voor een langzame aftakeling van Hoog Catharijne. In de Clarentuin begon de neergang begin jaren 80 met het dichtmaken van de waterpartijen waar teveel troep in kwam. In een poging de verloedering te keren kreeg het winkelcentrum in 1995 een opknapbeurt. Pasteltinten en ronde vormen die niet bij de oorspronkelijke architectuur pasten resulteerden in een allegaartje. De Clarentuin kreeg een grote glazen koepel en halfronde trappen. De marmeren zitelementen en het fonteinplastiek, ooit door Beatrix onthuld, sneuvelden. Van verblijfsplek was de Clarentuin rond 2000 puur een doorgangsruimte geworden. Het aantal passanten groeide tot zo'n 100.000 per dag. Alleen 's nachts werd er nog verbleven: er sliepen meestal zo'n 25 daklozen in de Clarentuin.
De laatste jaren kromp de Clarentuin steeds verder door schuttingen en tijdelijke winkels, totdat in september de sloop begon. Ik had graag gezien dat de Clarentuin was teruggebracht in de staat van de jaren 70, compleet met marmer, fontein, palmen en terras. Het nieuwe entreegebouw van Hoog Catharijne, dat rechts van de Clarentuin aan het Vredenburg verrijst, zal zeker een verbetering zijn voor de routing en doorstroming. Architectonisch krijgt het echter weinig karakter.
Calculator en werkvoorbereider Jan Tol leidt ons rond in de opgeleverde appartementen, waarvan de dakrand van de bovenste laag bijna 30 meter boven het maaiveld uittorent. ‘We hebben nu 48 appartementen en woningen opgeleverd, er volgen er nog 12. Volgens Jan is het project Hoog Catharijne er een uit het boekje, zonder technische hindernissen. ‘Het tegelwerk hier was voor ons niet zo spannend, de locatie is dat wel. Het zijn drie bouwlagen woningen die boven op de winkelpassage zijn gebouwd. We betegelen hier de badkamers, toiletten, keukens en enkele algemene ruimten. En naast het stuken van vijf etages in de parkeergarage tot 12 meter onder NAP, hebben we daar ook enkele delen betegeld.
Over die keuze voor Eurocol is directeur en mede-eigenaar Carlo Jonk van BGI Tegelwerken heel helder: ‘Forbo Eurocol biedt voor lijmen en voegen gewoon de beste combinatie. Je weet dat het technisch altijd goed zit en Eurocol-producten laten zich ook snel en prettig verwerken. Ook niet onbelangrijk: de prijs-kwaliteitsverhouding is dik in orde en zeker op een groot werk betaalt dat zich uit. Toen wij drie jaar geleden met tegelwerk begonnen, werd Eurocol voor ons direct een vaste waarde. Carlo beaamt dat het project Hoog Catharijne zonder hobbels is verlopen. ‘Of het moet die 'hobbel' zijn die aannemer BAM hier letterlijk aantrof, tijdens het uitgraven van de bouwput voor de parkeergarage. Die graafwerkzaamheden legden de resten bloot van de hoofdpoort van Kasteel Vredenburg uit de 16e eeuw.
De BAM was om begrijpelijke redenen niet zo blij met de bouwstagnatie door deze historische vondst, maar archeologen en stadshistorici hebben hier hun hart opgehaald. Jan vertelt tijdens de rondleiding over de fraaie skyline van de Utrechtse binnenstad, die op deze sombere decemberdag helaas letterlijk in nevelen gehuld gaat. ‘Zul je altijd zien, nét als je foto’s komt maken’, lacht hij. ‘Bij helder weer kun je hiervandaan kilometers ver kijken, met alle bekende gebouwen prachtig in beeld. We geloven Jan op zijn woord. Net als zijn enthousiaste verhalen over andere projecten die BGI momenteel onder handen heeft. Zoals een project voor Holland Casino in Rotterdam. ‘Een fraaie blikvanger daar wordt de entree, vervolgt hij. ‘Hier betegelen we vloeren met marmercomposiet- en Kerlite-tegels van 1 bij 1 meter. Op de wanden verlijmen we Kerlite-platen van 1 bij 3 meter, tot 9 meter hoog.
Een ander interessant project is de renovatie van Novotel in Amsterdam, met maar liefst 600 badkamers! We zitten nu in de eerste fase van 232 kamers en hebben intussen zicht op de tweede fase van 160 stuks.
Geschiedenis van Hoog Catharijne: verzet, zwervers en drugs
Begin jaren ’60 stond het historisch centrum van Utrecht onder druk. Er was te weinig ruimte voor uitbreiding en winkels en bewoners trokken weg. Daarom besloot de gemeente dat er een nieuw winkelcentrum moest komen met kantoren, woningen en parkeergarages. Dit zou de bereikbaarheid verbeteren en een spectaculaire modernisering van Utrecht als winkelstad worden. Het plan kwam bekend te staan als Hoog Catharijne, een verwijzing naar het Catharijneveld, de middeleeuwse naam van het Vredenburgplein. In 1971: stationsplein, de bouw van Hoog Catharijne is in volle gang! Vernieuwend: hoog gelegen winkelpassage. Het winkelcentrum moest aan de rand van de historische binnenstad komen. Er kwam een 5,5 meter hoog gelegen winkelpassage die het station met de binnenstad zou verbinden.
Steeds meer verzet: het enthousiasme voor het plan werd de jaren na 1963 steeds minder. Voor het nieuwe winkelcentrum moest het Centraal Station en de hele stationswijk, de negentiende-eeuwse wijk tussen de Catharijnesingel en het station, gesloopt worden. Dit riep steeds meer weerstand op bij de Utrechters. Actiecomités en krakers kwamen in opstand en konden zo een deel van Achter Clarenburg behouden. Helaas gingen meerdere panden, waaronder middeleeuwse, toch plat. Bijvoorbeeld het prachtige gebouw van de levensverzekeringsmaatschappij De Utrecht, een van de belangrijkste jugendstil-panden van Nederland.
Officiële opening door Beatrix. Prinses Beatrix opende Hoog Catharijne officieel op 24 september 1973, het modernste overdekte winkelcentrum van Europa. Duizenden inwoners protesteerden die dag op straat. Ondanks het negatieve imago dat Hoog-Catharijne inmiddels bij velen had, bleek het winkelcentrum commercieel erg succesvol. Bij de opening was de architectuur van Hoog Catharijne erg modern en volgens sommigen zelfs tijdloos. Maar het jaren 70 uiterlijk werd al snel lelijk gevonden en grootschalige renovatie bleek nodig.
Daarnaast gingen veel daklozen en drugsverslaafden het verwarmde, overdekte winkelcentrum gebruiken als onderdak. Veel mensen durfden er daarom na winkelsluiting niet meer te komen. Ze vonden het gebied rondom Hoog Catharijne onprettig en onveilig. De tunnel die onder Hoog Catharijne doorliep, bekend als de ‘junkentunnel’, trok eind jaren ’90 veel drugsverslaafden aan. Rond de eeuwwisseling werd er steeds strenger gecontroleerd en uiteindelijk is de complete straat afgesloten met hekken. Nieuw Hoog Catharijne begon na de vernieuwing in 2006, met grootschalige renovaties tussen 2012 en 2019.
De vernieuwingen maakten Hoog Catharijne lichter en ruimer, met betere verbindingen naar de binnenstad en het station. De kapel en het Stiltecentrum vormen een bijzonder architectonisch onderdeel binnen Hoog Catharijne. De kapel is gebouwd in een structuralistische stijl en heeft een stervormige plattegrond met een octagonaal centrum. Het interieur kenmerkt zich door hoge betonnen balken, metselwerk in grijze stenen en een wenteltrap. Het beschermt rust en bezinning te midden van een druk winkelgebied.
De kapel heeft een bijzondere geschiedenis: de Zusters van de Eucharistie bezaten een klooster aan de Catharijnesingel en solden hun grond op voorwaarde dat er een klooster met openbare kapel zou komen in Hoog Catharijne. Na 1986 vestigde Pax haar kantoren in het klooster en sinds 2018 dienen de ruimten als ontmoetings- en werkplekken van Seats2Meet. De kapel en ontmoetingsruimte blijven als openbaar toegankelijke plekken bestaan.
De omgeving van de kapel ondergaat momenteel een herindeling. Het Godebaldkwartier is het laatste deel van winkelcentrum Hoog Catharijne dat op de schop gaat. De verbouwing levert het Stiltecentrum veel overlast op. Alleen op enkele plekken zijn nog vlakken betonsteen zichtbaar. Ook aan de buitenzijde blijft de karakteristieke opzet deels behouden met betonsteen en zichtbare muizentanden langs hoekige muren.
Typische voorbeelden en data uit de bouwgeschiedenis
In 1973 opende Prinses Beatrix Hoog Catharijne officieel. Het winkelcentrum werd gezien als het modernste overdekte centrum van Europa, maar de uitvoering werd later als “grauw en saai” bestempeld door kritische stemmen. De bouwkeuzes waren gericht op functionaliteit en de verbinding tussen station en binnenstad, met een focus op een binnenruimte die als woonkamer fungeerde. De kapel is een zeldzaam voorbeeld van structurale aandacht voor menselijke maat in een omvangrijke stadsvernieuwing, en duidelijk vooruitstrevend ten opzichte van latere ontwerpen zoals het Muziekcentrum Vredenburg.
| Jaar | Gebeurtenis | Opmerking |
|---|---|---|
| 1973 | Openingsceremonie Hoog Catharijne | Beatrix opent; protesten buiten |
| 1980s | Kortdurende neergang Clarentuin | Waterpartijen dicht |
| 1995 | Opknapbeurt Clarentuin | Glazen koepel, gewijzigde stijl |
| 2006-2019 | Grote vernieuwing stationsomgeving | Installatie modernisering en herontwerp |
Indrukwekkende feiten over de vloer en ruimten
De vloertegels in Hoog Catharijne bevatten meer geschiedenis dan de gemiddelde Utrechter weet. Amateurs geologen vonden al belangstelling voor tegels met fossielen uit Duitsland; het gesteente is vaak 160 miljoen jaar oud met ammonieten en inktvisjes. De kapel zelf toont een bijzondere combinatie van geometrische vormen en een lichtinval die de gewijde ruimte markeert. Het stiltecpeel-ruimtegebied is nog steeds openbaar toegankelijk als plek voor stilte en bezinning, ondanks de latere vernieuwingen.
tags: #parketen #boog #catharijne