Het houten MIX-paviljoen ligt op het scharnierpunt van de Veluwe en de stad. Deze bijzondere locatie grenst aan de getransformeerde, historische kazernegebouwen en de nieuwe gebiedsontwikkeling World Food Center. Ontwerpen vanuit de plek Om de nieuwbouw op een logische manier op de gebogen Parklaan te laten reageren is het volume opgedeeld in twee verspringende beuken. Door de verspringing ontstaan ook plekken met een eigen functie en beleving: de open, toegankelijke entreezone aan de wegzijde en een beschutte picknickplek in het bos voor ontspanning en ontmoeting. De verschoven beuken hebben gesloten kopgevels.
Geïnspireerd door het verleden vertaald naar het heden Het heldere gebaar van de verspringende delen past naadloos op de locatie en is eveneens een knipoog naar de verschijningsvorm van het oude PMT-gebouw. Het terrein loopt van de bosrand glooiend af richting de Parklaan. Het gebouw nestelt zich met de onderste verdieping in de hoger gelegen bosrand. Een maximaal duurzaam gebouw ... MIX heeft de nieuwe huisvesting zo duurzaam mogelijk ontworpen. Omdat biobased, hernieuwbare bouwmaterialen beter zijn voor mens en wereld, is het ontwerp bijna volledig in hout. Al het hout is FSC- of PFSC-gecertificeerd. De materiaalkeuze heeft grote invloed op de beperking van de materiaalgebonden CO2-uitstoot. Het kantoor heeft een MPG-score van 0,359 (Milieu Prestatie Gebouwen). De embodied carbon-waarde per vierkante meter BVO ligt ruim onder de door DGBC voor dit moment gestelde grenswaarde voor nieuwbouwkantoren. Niet alleen voor het casco zijn hernieuwbare materialen gekozen. De akoestische isolatie bestaat uit gerecyclede spijkerbroeken en in de spouw wordt dampopen vlasvezelisolatie toegepast. Het gebouw wekt meer energie op dan het verbruikt. Om dit te bereiken voorziet het ontwerp onder meer in 180 pv-panelen met optimale zonoriëntatie, een bodemwarmtepomp, gebalanceerde ventilatie, triple glas en ledverlichting.
... in een natuurinclusieve bostuin De natuurlijke bostuin rond het paviljoen is als integraal onderdeel van het geheel ontworpen met landschapsarchitect MAAK space. Het gebouw staat rondom met de voeten in het groen. De auto blijft in het plan op afstand; via informele paden kom je te voet of met de fiets bij de entree. De bostuin zorgt voor een geleidelijke overgang tussen het bos en de stad. Biodiversiteit, natuurinclusiviteit en klimaatadaptiviteit krijgen extra aandacht. Zo is er bijvoorbeeld volop schuilgelegenheid voor vogels, vleermuizen en insecten. Bestaande bomen worden zoveel mogelijk behouden en nieuwe beplanting is inheems. Wadi’s vangen water op en geven dat vertraagd af aan de bodem. Het wandelpad rond het MIX-paviljoen is waterdoorlatend. De gesloten kopgevels van het paviljoen zijn aan de buitenzijde bekleed met zwart, thermisch gemodificeerd vurenhout. Op en in deze gevels zijn nestkasten voor vogels en vleermuizen geplaatst. Een aantal mini-MIX’ers timmerde de onderkomens voor de vogels. De vogelhuisjes zijn in het zicht op de voorgevel gemonteerd.
Circulair casco De begane grond en de verdieping zijn opgebouwd uit een circulair houtbouwframe. Dit casco bestaat uit gelamineerde kolommen en liggers en CLT-wanden en -vloeren. De liggers zijn in de lengterichting geplaatst. Dit benadrukt de ‘schone’ plafonds en de lengterichting van het gebouw. Waar het gebouw in de grond ligt, is er een grondkerende getrapte betonnen fundering. Het kantoor is flexibel ontworpen: drager en inbouw zijn geheel van elkaar gescheiden. De LI-score (losmaakbaarheidsindex) is 0,64 en alle materialen zijn vastgelegd in het Madaster.
Lichte en gezonde werkplek Het interieur van het MIX-paviljoen heeft een open ateliersfeer. Alle ruimten liggen rond het centrale, lichte hart én hebben een rechtstreeks verbinding met de omgeving. Het interieur kenmerkt zich door een puur en eerlijk karakter: het beton van de fundering, de houten kolommen en CLT-vloeren blijven zichtbaar en geven een heldere, zichtbare ritmiek. Voor een comfortabele akoestiek zijn zorgvuldig ontworpen details toegevoegd, zoals een verfijnd lattenplafond met geïntegreerde verlichting en wandbekleding van gerecyclede petflessen. Functie en vorm zijn daarmee duidelijk met elkaar verbonden. De inrichting sluit met natuurlijke materialen en kleuren aan bij de bosrijke omgeving.
Paviljoens zijn van alle tijden, maar het lijkt alsof er de laatste decennia steeds meer aandacht aan de vormgeving wordt besteed. De zelf geknutselde bloemenkiosken, patat- en loempiakramen in oude caravans of bouwketen verdwijnen steeds meer uit het straatbeeld om plaats te maken voor architectonisch verantwoorde bouwwerken. Een leuke klus voor jonge ontwerpers, maar ook gerenommeerde architecten wagen zich eraan. Ogenschijnlijk zijn het meestal eenvoudige gebouwtjes maar omdat ze vaak meerdere functies hebben zijn het toch vaak complexe opgaven. Zoals het parkgebouw in het Amsterdamse Beatrixpark naar ontwerp van Marc Prosman Architecten.
Multifunctioneel Een zelfde soort verhaal gaat op voor het Paviljoen de Waag op een binnenterrein met speeltuin aan de Amsterdamse Oude Schans. Het omvat een berging voor spelmateriaal en een toilet, die rechtstreeks van buitenaf bereikbaar zijn en een multifunctionele zaal aan de zuidzijde van het gebouw. Deze ruimte doet onder andere dienst als speeltuingebouw, buurtontmoetingscentrum, naschoolse opvang en er is een ruimte voor de speeltuinbeheerder met zicht op de speeltuin. Architectenbureau Marlies Rohmer heeft gekozen voor een ovale, sculpturale vorm die het gebouw een eigen identiteit geeft. Het paviljoen is als een bouwpakket ontworpen met geprefabriceerde dragende segmenten bestaande uit een houtskeletbouwschil en een roestbruin gecoate aluminium huid. Deze segmenten zijn in één dag ter plekke gemonteerd. Een holle stalen kolom centraal in het gebouw is het enige andere steunpunt naast de gevels, waardoor veel indelingen mogelijk zijn en het paviljoen in de toekomst aangepast kan worden aan nieuwe omstandigheden. De dragende segmenten hebben een overstek van een meter en aan de voet zijn er bankjes in opgenomen zodat bezoekers enigszins beschut kunnen zitten. Prettig voor de omwonenden is dat het paviljoen een grasdak heeft, zodat ze vanuit huis uitkijken op een stukje groen in de Amsterdamse binnenstad.
Horeca in Het Oog Naast multifunctionele paviljoens zijn er ook die slechts één functie hebben, in veel gevallen betreft het dan horeca. Zo is op het Nieuwe Waterlandplein in Amsterdam-Noord eind vorig jaar een opvallend houten paviljoen opgeleverd, Het Oog. Emiel Lamers Architectures maakte het ontwerp voor dit paviljoen in 2007, maar dat is een tijdlang in de ijskast gezet. Pas begin 2013 werd gestart met de bouw, nog steeds volgens het oorspronkelijke winnende prijsvraagontwerp. Het is gebouwd in opdracht van woningbouwvereniging Ymere in samenwerking met gebiedsontwikkelaar AM. Samen met DRO Amsterdam waren zij verantwoordelijk voor de herontwikkeling van het winkelcentrum en woningen op en rondom het Nieuwe Waterlandplein. Op de grens van dit rechthoekige plein en een toekomstige groenzone staat nu een vrijstaand houten paviljoen in de vorm van een oog. Voor de gebogen glazen gevels is een vier meter hoge pergola met houten lamellen aangebracht. Op zonnige dagen ontstaat hierdoor een fraai schaduwpatroon op het ruime terras, dat in combinatie met de slanke houten kolommen een zuidelijke uitstraling aan het plein geeft. Het paviljoen is in twee apart functionerende horecagelegenheden opgedeeld. De zuidoostzijde is georiënteerd op het plein en is hierdoor het meest geschikt voor daghoreca, terwijl de noordwestzijde met één punt in het toekomstige park steekt en nu een brasserie/ restaurant herbergt. Het paviljoen bestaat uit ronde inlands lariks houten kolommen, een betonnen kern en stalen liggers. Hiertussen liggen houten balken passend bij de western red cedar houten lamellen van de luifel. Veel aandacht is besteed aan de afwerking van het dakvlak, aangezien deze door de bewoners van de nieuwe hoogbouw rondom het plein wordt gezien. Zo is er speciaal voor alle noodzakelijke apparatuur (ventilatoren, koelunits etc.) een houten dakopbouw gemaakt. Het resterende dakvlak is afgewerkt met een mos-sedum begroeiing.
Passen Op de Plek Naast vaste paviljoens zijn er natuurlijk ook veel tijdelijke onderkomens. Zo staat er sinds januari van dit jaar midden op het Utrechtse Westplein, op een stukje niemandsland op de Kop van Lombok, het paviljoen pOp. Stichting Maanzaad, onder leiding van Marij Nielen en Marieke Mulder, is de initiatiefnemer en de bouwer van het paviljoen. Architect Doris Nielen van Edda Architectuur en Vormgeving heeft het paviljoen ontworpen in samenwerking met Önen architecten. Voor een periode van 5 jaar moet pOp in dit drukke transitiegebied een stepping-stone zijn voor bezoekers aan de wijk Lombok en omgeving. Omdat het om een tijdelijk bouwsel gaat - de planning is dat het vijf jaar blijft staan - heeft het de vorm van een tent gekregen. Een deel van de bouw is uitgevoerd door vrijwilligers. Onderdeel hiervan was het maken van de decoratieve dakbedekking. Deze bestaat uit handgemaakte dakpannen met een persoonlijke tekening. In het paviljoen worden activiteiten georganiseerd op het gebied van kunst, theater en muziek in de openbare ruimte, met als doel bewoners actief te betrekken bij buurtactiviteiten en vergeten of verwaarloosde stukjes urbaan niemandsland een nieuwe bestemming te geven. Ook is er catering, je kunt hier terecht voor handgezette filterkoffie met opgeklopte melk, een broodje pOp of soep, ook om mee te nemen.
De UitdagingIn het kader van het wijkontwikkelingsplan voor Leiden Noord wordt het park Tuin van Noord gerevitaliseerd zodat het als groen hart van de wijk beter toegankelijk wordt en een meer centrale functie krijgt. Onderdeel daarvan is het paviljoen De Uitdaging, een kleinschalig ontmoetingspunt met onder andere een theehuis, het buurtmuseum Leiden Noord en een speluitgiftepunt. Na de zomer zal de bouw starten. Centraal staat de ontmoeting tussen buurtbewoners, een zorgvuldige inpassing in de parkachtige omgeving en de ambities op het gebied van duurzaamheid zijn zeer hoog. Het paviljoen heeft de vorm van een driepoot, in het middelpunt van het gebouw bevindt zich het zitgedeelte van het theehuis. De overige programmaonderdelen zitten in de drie poten rondom. Het buurtmuseum in de kortste poot, keuken en speluitgifte en ingang, sanitair en kantoor in de twee langere poten. Het geheel wordt visueel verbonden door een uitkragend dak. Het ontwerp van GAAGA Architecten voldoet aan de beginselen van de Trias Energetica en Cradle to Cradle. De energiebehoefte wordt beperkt door bijvoorbeeld zeer goed te isoleren, passief gebruik te maken van zonne-energie in voor- en najaar en optimaal gebruik te maken van daglicht. Tevens zal zo efficiënt mogelijk gebruik worden gemaakt van energie door bijvoorbeeld een lage temperatuurverwarming toe te passen en energiezuinige apparatuur. Voor de benodigde energie wordt maximaal gebruik gemaakt van energie uit duurzame bronnen, bijvoorbeeld door zonnecollectoren en PV cellen op het dak te plaatsen.
Het is duidelijk, de tijd van oude caravans of bouwketen als paviljoen is definitief voorbij. Hoewel, zo hier en daar is er nog wel een te vinden. Nog drie recente voorbeelden zijn het geheel opgeknapte Pomm’s aan de Rotterdamse Coolsingel, het milieuinformatie en -educatiepaviljoen Stadspoort Landbouw in Eindhoven door KAW/e en twee horecapaviljoens onder de overkapping van het Haarlemse station door Powerhouse Company. Stampleem is hét duurzame alternatief voor beton met dezelfde tektonisch eigenschappen die bij veel architecten geliefd zijn. De voorbeelden staan niet voor niks in Parijs. Burgemeester Anne Hidalgo zet vol in op duurzame architectuur in de stad maar ook op een groene inrichting van de openbare ruimte en op duurzame mobiliteit. In openbare tenders vraagt ze expliciet naar duurzame en innovatieve ontwerpen. ‘De strenge milieueisen zijn geweldig’, zegt Philibert Déchelette, architect en samen met zijn zus Emanuelle oprichter van het jonge Déchelette Architecture. Ze ontwierpen een appartementenblok met een gevel met prefab leemblokken en een CLT-constructie. De leemblokken met een dikte van 50 centimeter zijn met een kraan geplaatst en op locatie afgestreken in minder dan drie weken. ‘Leem is een sociaal materiaal, iedereen kent het en iedereen snapt het’, zegt Régis Roudil. Hij runt ruim tien jaar zijn eigen architectenbureau in Aix-en-Provence en groeide op met de traditie van stampleem die in de regio Dauphiné tussen Grenoble en Lyon springlevend is. In de binnentuin van het Palais de l’Alma in het centrum van Parijs ontwierp hij voor een crèche met een stamplemen gevel en een houtskelet constructie. Als laatste bezocht in het Paviljoen Le Vau, net binnen de periferie van Parijs. Voor een openbare school ontwierp L'Atelier Senzu een rond gebouw met een opvallend kegelvormig dak. MIX architectuur wil duurzame, klimaatadaptieve woonomgevingen creëren, die een positieve invloed hebben op het welzijn van mens en natuur. Het bureau hanteert daarbij steeds een integrale benadering. Toen MIX op een ontwikkelingslocatie in Ede een eigen kantoor ging realiseren, werd dat uiteraard zo duurzaam mogelijk ontworpen. Het gebouw bestaat bijvoorbeeld nagenoeg geheel uit hout, naast andere biobased of gerecyclede materialen, is demontabel, dampopen en energieneutraal, is te openen met grote schuifpuien. Het landschap rondom is een integraal onderdeel van het ontwerp. Architectenweb bezocht het kantoor van MIX en sprak met de oprichters en eigenaars van het bureau, Reinier Ubels en Jorrit Blom. Het is de uitgelezen locatie voor het nieuwe eigen kantoor van MIX architectuur. Het houten paviljoen ligt ingebed in het hellende landschap, op de grens van bos en stad, op loopafstand van het station Ede-Wageningen en naast de nieuwe gebiedsontwikkeling World Food Center, dat een aantal projecten van het architectenbureau omvat. Tot voor kort was het bureau gevestigd op een bedrijventerrein in de Gelderse Vallei, maar de locatie “begon te knellen”, vertelt Reinier Ubels, architect en mede-eigenaar van MIX. Het bureau groeide, maar het ontbreken van openbaar vervoer in de buurt hielp niet bij het aantrekken van nieuwe medewerkers. Zo’n twintig jaar geleden startte de herontwikkeling van de kazerneterreinen in Ede, waarbij MIX een aantal tenders voor woningbouw won. Het bureau kende dan ook de locatie van het voormalige Protestants Militair Tehuis; in overleg met de gemeente heeft het architectenbureau hier het eigen kantoor kunnen realiseren. Het oorspronkelijke bakstenen gebouw was echter te vervallen voor hergebruik; MIX besloot een nieuw, bijzonder duurzaam kantoorpand te bouwen. “Daar zaten nog wel wat restricties aan”, zegt Blom. De heldere structuur van het oorspronkelijke PMT-gebouw beviel de architecten en is overgenomen in het ontwerp van de nieuwbouw. Het geheel is opgedeeld in twee langwerpige volumes, die ten opzichte van elkaar zijn verschoven. Hiermee volgt het gebouw fraai de gebogen Generaal Hackettlaan, waarlangs de kavel is gesitueerd. Door de verspringing van de volumes ontstaan twee plekken met een eigen beleving: aan de wegzijde een open entreezone en aan de kant van het bos een beschutte buitenruimte, waar bijvoorbeeld buiten geluncht kan worden. Terwijl bij het oorspronkelijke PMT-gebouw de verschuiving puur esthetisch was, heeft MIX die in de nieuwbouw ook functioneel gemaakt. Het bureau verplaatste de entree naar de glazen ‘knip’ tussen de twee gebouwdelen. Doordat het terrein vanaf de bosrand glooiend afloopt richting de Parklaan, schuift het tweelaagse gebouw als het ware in de helling. In het interieur beleef je het landschap daardoor op verschillende manieren. “Op de begane grond zie je het maaiveld oplopen”, zegt Ubels. “Op de ene plek kijk je erover, op een andere ben je met je ogen op maaiveldniveau en vervolgens ben je eronder.” De verdieping verheft zich aan de ene zijde boven het maaiveld, terwijl je aan de andere zijde vanuit het kantoor zo op de picknick-plek kunt stappen. MIX heeft zijn huisvesting zo duurzaam mogelijk ontworpen. “Practice what you preach”, zegt Blom. “Heel duurzame plannen sneuvelen in de praktijk regelmatig, zeker nu de prijzen stijgen. We wilden laten zien dat duurzaam bouwen wel degelijk kan.” Het kantoorgebouw is bijna volledig in hout gerealiseerd. De begane grond en de verdieping hebben een casco van gelamineerde kolommen en liggers, en CLT-wanden en -vloeren. De liggers zijn in de lengterichting geplaatst, wat de ‘schone’ plafonds en lengte van het gebouw benadrukt. “Het casco stond in een week. De kolommen zijn ingekeept en daar hangen de balken in, geborgd met een schroef”, vertelt Blom. “De kozijnen zijn ertegenaan geplaatst en eveneens vastgeschroefd. Het gebouw is dan ook grotendeels demontabel.” Drager en inbouw zijn volledig gescheiden. “Het glas kan uiteraard direct in de constructie worden geplaatst, maar we wilden de gevel met grote schuifpuien kunnen openen”, vult Ubels aan. De toegepaste materialen zijn zoveel mogelijk biobased of gerecycled. Hout is, naast het casco en de kozijnen, ook gekozen voor de gevelbekleding, de plafonds en het interieur. De akoestische isolatie is gemaakt van gerecyclede spijkerbroeken, er zijn wanden bekleed met gerecycled PET-vilt en de vloerbekleding bestaat uit linoleum waarin cacaodoppen zijn verwerkt. In de spouw is dampopen vlasvezelisolatie toegepast. De materiaalkeuze is van grote invloed op de CO2-uitstoot. Het kantoor heeft een MPG-score van 0,423 en de zogenoemde ‘embodied carbon’-waarde per vierkante meter BVO ligt ruim onder de grenswaarde die DGBC op dit moment voor nieuwbouwkantoren stelt. Op energetisch vlak voldoet het kantoor zelfs al aan Paris Proof 2050. Het gebouw wekt meer energie op dan het verbruikt; de BENG 2-score is -20,56 kWh/m2. Daartoe is het dak voorzien van meer dan 180 pv-panelen, en is het gebouw uitgerust met een bodemwarmtepomp, gebalanceerde ventilatie en drievoudig glas. De lange westgevel is voorzien van extra, verticaal geplaatste houten lamellen, die het zonlicht temperen. De gesloten kopgevels zijn bekleed met zwart, thermisch gemodificeerd vurenhout. In en tegen deze gevels zijn nestkasten voor vogels en vleermuizen geplaatst. De kinderen van MIX-medewerkers hebben de verschillende nestkasten in elkaar gezet en kunnen de ‘eigen’ nestkast aan de gevel aanwijzen. In het interieur is het middendeel min of meer het collectieve gebied. Achter de entree ligt hier een ruime vide en bovenaan de trap de ‘huiskamer’ met keuken. Alle werk- en vergaderplekken liggen langs de transparante gevels, zodat de medewerkers overal de verbinding met het landschap voelen. Het interieur kenmerkt zich door zijn pure karakter. Het beton van de fundering en het hout van de constructie en de vloeren is zichtbaar gehouden. Met het oog op een prettige akoestiek zijn de ruimten voorzien van lattenplafonds, waarachter gerecyclede jeans als geluidsisolatie is aangebracht. Deze isolatie zit ook achter de latten rondom de vide. In de lattenplafonds is tevens verlichting geïntegreerd. “Ze geven een extra detail en verfijning”, zegt Ubels. “Zonder dat het meteen een design-kantoor wordt. We willen raffinement, maar low profile.” De latten met akoestisch materiaal erachter zijn ook op de wanden gebruikt, evenals geluiddempend PET-vilt. Opvallend in het gebouw is ook het aangename binnenklimaat. Volgens Ubels en Blom is dat voor een belangrijk deel het resultaat van de dampopen constructie. “Het klimaat wordt niet snel benauwd. Er zijn geen dampremmende folies gebruikt. Integraal onderdeel van het ontwerp is de bostuin rond het gebouw, waartoe MIX heeft samengewerkt met landschapsarchitect MAAK space. Aan de boszijde zorgt een getrapt landschap voor een vertraagde bodeminfiltratie van regenwater. Op het nu nog lege voorterrein van het pand komen bomen, zodat het bos zicht straks als het ware om het gebouw heen vouwt. De bostuin zorgt dan voor een geleidelijke overgang tussen het bos en de stad. De nieuwe beplanting wordt inheems. De parkeerplaatsen die MIX pacht, liggen in het bos, een eindje verwijderd van het pand.
Niet alleen bij het eigen kantoor, ook bij andere projecten werkt MIX steevast met een landschapsarchitect. “Ons bureau heeft zich in zijn visie sterk ontwikkeld van het gebouw naar de gebouwde omgeving”, zegt Ubels. “Ik ben min of meer opgegroeid in de Vinex-periode, waarin alles - van stedenbouwkundig en beeldkwaliteitsplan tot casco en beukmaat - al vast lag. Daar heeft MIX zich stap voor stap van losgemaakt. Zo is het project Elix, in de wijk Kerckebosch in Zeist integraal ontworpen als een duurzame buurtschap met veertien woningen in CLT en een collectief groen landschap, in samenwerking met landschapsarchitecten MAAK space en LoosvanVliet. Naast hun eigen kantoor liggen de projecten de Gelderse Stadstuin en de Veluwse proeftuin, die het landschap haast letterlijk omarmen en naar binnen trekken. “We zijn door het hele land met bijzondere woonmilieus bezig; steeds duurzamer, steeds groener”, gaat hij verder. “Bij projectmatige woningbouw ontkom je er niet aan om gebruik te maken van standaardisatie, maar als je het in een bredere context bekijkt en de juiste keuzes maakt, kun je echt het verschil maken.” Dat geldt tevens voor het woningbouwproject Rivierduinen in Silvolde, dat op 18 september officieel is geopend door demissionair minister Hugo de Jonge. Silvolde noemt Ubels een voorbeeld van een woningbouwproject met een interessante combinatie van ontwerp en techniek. Het betreft woningen uit gestapelde modules, waarbij de balkons als loggia’s inpandig zijn gemaakt. Het belang van slimme keuzes in het bouwproces om een meerwaarde te creëren, ziet hij ook bij sociale woningbouw. “Zeker bij sociale woningbouw moet je heel dicht op het bouwproces zitten. “Wij doen nooit alleen een voorlopig ontwerp”, zegt Ubels. “Dat vinden we een heel slechte ontwikkeling in ons vak. We beginnen met dromen en bedenken, en daarna gaan we zoeken hoe we dat ook zo kunnen realiseren. We zien ons vak ook echt als een ambacht. Als je dan zegt dat je alles wil doen, moet je het wel goed kunnen. Wij investeren heel fors in BIM, zodat we elke variant van een model kunnen aanleveren. Wat de aannemer maar wil. Dat het architectenbureau veel woningbouwprojecten in zijn portefeuille heeft, ervaart MIX nog niet als lastig in de huidige markt. “We merken wel dat er weer steeds meer in tenderverband wordt gevraagd”, zegt Blom. “Wij werken al vanaf het begin van MIX via tenders en worden vaak gevraagd door een projectontwikkelaar of een aannemer om mee te doen. De afgelopen jaren kijken we wel wat kritischer naar welke opdrachten ons het beste passen, naar waar onze kennis en visie invloed kan hebben op de uitslag. Als bij een tender de grondbieding erg zwaar weegt in de selectie kunnen wij als architect niet het verschil maken”, vindt Blom. Met een weloverwogen keuze voor deelname aan tenders stijgen de kansen op winst. Het project en ontwerp van MVRDV maakt de tongen los.