De Sixtijnse Kapel, gelegen in het Apostolisch Paleis in het hart van Vaticaanstad, is een van de meest iconische en artistiek significante gebouwen ter wereld. Oorspronkelijk gebouwd als de huiskapel van Paus Sixtus IV, heeft het door de eeuwen heen gediend als de locatie voor plechtige ceremonies en, meest beroemd, als de plek waar kardinalen samenkomen om een nieuwe paus te kiezen tijdens het conclaaf.
Architectuur en Vroege Decoratie
De kapel, gebouwd door architect Giovanni dei Dolci in opdracht van Paus Sixtus IV in 1473, is een rechthoekig gebouw van 41 bij 13 meter, met een onaanzienlijk uiterlijk aan de buitenkant en een tonvormig dakgewelf. De oorspronkelijke decoratie van de wanden vond plaats tussen 1481 en 1483, nog tijdens het pontificaat van Sixtus IV. Een groep vijftiende-eeuwse schilders, waaronder Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio, Pietro Perugino, Cosimo Rosselli en Luca Signorelli, decoreerden de wanden met fresco's die scènes uit het leven van Mozes en Jezus uitbeeldden. Dit werd gedaan om de overgang van de wetten van Mozes naar de leer van Jezus te symboliseren, en daarmee de continuïteit van het oude en nieuwe verbond aan te geven. Elk van de twee lange zijwanden is voorzien van zes grote boogramen. Het gedeelte voor het altaar, bestemd voor de geestelijken, is gescheiden van het deel voor de gewone gelovigen door een marmeren hekwerk, de transenna.
De afmetingen van de kapel zijn afgeleid van de Tempel van Salomo in Jeruzalem, met een lengte van 40,23 meter, een hoogte van 20,70 meter en een breedte van 13,41 meter. De verhouding van de hoogte tot de breedte (ongeveer 1,61) benadert de gulden snede, wat als esthetisch optimaal wordt beschouwd.
De Meesterwerken van Michelangelo
Het meest vermaarde deel van de Sixtijnse Kapel zijn de muur- en plafondschilderingen, die wereldwijd worden beschouwd als het hoogtepunt van de Renaissance. De transformatie van het plafond en de achterwand door Michelangelo wordt alom geprezen.
Het Plafond: Genesis en Profetieën
In 1508 huurde Paus Julius II (1503-1513), de neef van Sixtus IV, de Florentijnse meester Michelangelo in om het plafond en de lunetten boven de ramen te beschilderen. Hoewel Michelangelo zichzelf primair als beeldhouwer zag en weinig ervaring had met fresco's, accepteerde hij de opdracht onder druk van de paus. De oorspronkelijke opdracht van Julius II was om de twaalf apostelen te schilderen, een idee dat Michelangelo "armoedig" vond. Hij kreeg echter volledige artistieke vrijheid en verwierp het oorspronkelijke ontwerp van de paus.
Het werk aan het plafond, dat duurde van 1508 tot 1512, was een immense fysieke en mentale uitdaging voor Michelangelo. Hij ontwikkelde een uniek steigeringssysteem om het gewelf te kunnen bereiken zonder de activiteiten in de kapel te hinderen. Het plafond is een complex iconografisch programma dat in totaal meer dan 300 figuren omvat.
Het middendeel van het plafond toont negen taferelen uit het Bijbelboek Genesis, in drie groepen:
- De Schepping van het Universum: De scheiding van licht en duisternis, de schepping van de zon, de maan en de planten, en de scheiding van land en water.
- De Val en de Wedergeboorte van de Mens: De verhalen van Noach, inclusief zijn offer, de zondvloed en zijn dronkenschap.
- De Schepping van de Mens en de Erfzonde: De schepping van Adam en Eva, en de val van de mens en de verdrijving uit het paradijs.
Aan weerszijden van deze centrale taferelen worden de vier belangrijkste profeten (Jesaja, Daniël, Jona, Jeremia, Ezechiël, Joël en Zacharia) afgewisseld met vijf sibillen (profetessen uit de klassieke oudheid die de komst van Jezus voorspelden). Deze figuren fungeren als boodschappers die de komst van een redder aankondigen, wat de continuïteit tussen het Oude en Nieuwe Testament benadrukt.
In de lunetten boven de ramen en de driehoekige ruimtes daarboven worden de voorvaderen van Jezus afgebeeld, zoals Josia, Ezechias, Asa, Jesse, Salmon, Roboam, Uzzia en Zerubbabel. Deze voorstellingen, vaak met meerdere figuren, worden geïnterpreteerd als een verwijzing naar de Heilige Familie.
In de vier hoeken van het plafond zijn vier oudtestamentische verhalen over de redding van de Israëlieten afgebeeld: Judith en Holofernes, de koperen slang, de straf van Haman en het verhaal van David en Goliath. Deze scènes, evenals de medaillons naast de kleinere fresco's, zijn geïnspireerd door illustraties uit de Malermi-bijbel.
Het werk aan het plafond was zo veeleisend dat Michelangelo er vier jaar van zijn leven aan wijdde en het een aanslag op zijn gezondheid was. Er wordt gesuggereerd dat hij, liggend op zijn rug, veel verf in zijn longen heeft ingeademd.
Het Laatste Oordeel: Een Donkerder Visie
Veel later, tussen 1536 en 1541, keerde Michelangelo terug naar de Sixtijnse Kapel op verzoek van Paus Paulus III (1534-1549). Hij kreeg de opdracht om op de muur achter het altaar een monumentaal fresco te maken met Het Laatste Oordeel. Dit werk, voltooid na vijf jaar schilderen en ingewijd in 1541, toont het moment waarop God oordeelt over de mensheid. De stijl van dit fresco is donkerder en meer gekweld dan het plafond, wat deels de impact van de plundering van Rome in 1527 weerspiegelt.
Het fresco werd aanvankelijk geprezen, maar ook bekritiseerd vanwege de vele naakte figuren. Het Concilie van Trente verordonneerde in 1564 dat de naakte figuren moesten worden bedekt. Daniele da Volterra, een leerling van Michelangelo, kreeg de taak om deze "kleding" aan te brengen, wat hem de bijnaam "Il Braghettone" (de broekenmaker) opleverde. Michelangelo had zelfs zijn ceremoniemeester, Biagio da Cesena, afgebeeld in de hel als straf voor zijn kritiek op de naaktheid.
De Wandkleden van Rafaël
Paus Leo X (1513-1521) gaf in 1515 Rafaël de opdracht om ontwerpen te maken voor een reeks wandkleden, om de onderste delen van de muren te bedekken. Deze wandkleden, geweven door het atelier van Pieter van Aelst in Brussel, tonen episodes uit de levens van Petrus en Paulus. De tien nog bestaande kleden bevinden zich in de Vaticaanse Musea en worden alleen bij bijzondere gelegenheden opgehangen. De kartons (ontwerpen) die Rafaël schilderde, waarvan er nog zeven bestaan, maken deel uit van de Britse koninklijke collectie.
De keuze voor de onderwerpen van de wandkleden zou bedoeld zijn om de continuïteit te benadrukken tussen de apostelen, de eerste paus Petrus, en zijn navolgers. De onderste delen van de wanden waren oorspronkelijk bedekt met fictieve tapijten in goud en zilver onder Sixtus IV, maar Leo X wilde echte wandkleden laten maken.
De Sixtijnse Kapel als Conclaafruimte
Sinds 1492 wordt de Sixtijnse Kapel gebruikt voor de verkiezing van de nieuwe paus, het conclaaf. Na het overlijden of aftreden van de huidige paus komen de kardinalen hier bijeen om in afzondering een opvolger te kiezen. Tijdens het conclaaf worden de deuren van de kapel van buitenaf gesloten om contact met de buitenwereld te voorkomen. Er worden geen elektrische apparaten toegelaten.
De procedure van het conclaaf is strikt gereguleerd. Kardinalen schrijven hun stem uit op een stempapier onder de zin "Eligo in Summum Ponteficem" ('Ik verkies als hoofd van de kerk'). Er zijn vier stemrondes per dag, twee in de ochtend en twee in de middag. Om gekozen te worden, heeft een kardinaal tweederde van de stemmen nodig.
Wanneer er een nieuwe paus is gekozen, wordt dit aan de buitenwereld kenbaar gemaakt door witte rook uit de schoorsteen op het dak van de kapel. Dit gebeurt door het verbranden van de stembriefjes, eventueel in combinatie met een chemisch middel. Sinds 2005 worden bij witte rook ook de klokken van de Sint-Pietersbasiliek geluid om verwarring te voorkomen. Na de verkiezing wordt de gekozen kardinaal gevraagd of hij de verkiezing aanvaardt, waarna hij naar de "Kamer der Tranen" wordt gebracht om zich voor te bereiden op zijn nieuwe rol.
De kardinalen overnachten sinds 2005 in het Domus Sanctae Marthae, in plaats van in karig ingerichte cellen nabij de kapel. Het langste conclaaf in de geschiedenis duurde ruim duizend dagen, terwijl het kortste slechts tien uur duurde.
Bezoekers en Restauraties
De Sixtijnse Kapel is dagelijks geopend voor publiek en trekt jaarlijks circa vijf miljoen bezoekers. Het is raadzaam om vooraf kaartjes te reserveren om lange wachtrijen te vermijden.
De muurschilderingen hebben door de eeuwen heen restauraties ondergaan. In 1993 werd bijvoorbeeld Het Laatste Oordeel gerestaureerd. Hoewel de originele naaktheid van Michelangelo's werk in Het Laatste Oordeel grotendeels is overgeschilderd, zijn er nog steeds exemplaren, zoals een kopie uit 1549 in het Museo di Capodimonte in Napels, die het oorspronkelijke werk tonen.