DADA. EEN GESCHIEDIS is de eerste monografie in het Nederlands die deze internationale kunstbeweging in al haar vertakkingen en verschijningsvormen in beeld brengt. DADA. DADA. EEN GESCHIEDNIS rekent af met clichés en legendevorming rond dada als antibeweging. HUBERT VAN DEN BERG is hoogleraar literatuurwetenschap bij de vakgroep neerlandistiek van de Palacký-Universiteit in Olomouc. Voor Vantilt redigeerde hij samen met Gillis Dorleijn Avantgarde! Voorhoede? Vernieuwingsbewegingen in Noord en Zuid opnieuw beschouwd (2002) en met Geert Buelens Dan dada doe uw werk!
Kennismaken met DADA. In deze DADA ontdek je hoe street art de stad verandert, waarom Banksy anoniem blijft en hoe zijn werk tegelijk grappig, kritisch en verrassend poëtisch kan zijn. Een nummer over kunst die zomaar op straat verschijnt - en je anders naar de wereld laat kijken. In dit nummer reizen we door de tijd, en naar andere landen. We beginnen bij het begin: de prehistorische grotschilderingen in Lascaux, Frankrijk. We maken een tussenstop in het oude Egypte, bij de kunst van de farao’s om te eindigen aan de andere kant van de wereld: bij de Aboriginals in Australië.
Dit nummer van DADA gaat over de farao's van het oude Egypte 🇪🇬. Nog steeds fascinerend. Over de Steen van Rosetta, het nieuwe Grand Egyptian Museum in Caïro en het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden want dat heeft een van de tien belangrijkste Egyptische verzamelingen in de wereld. In dit nummer reizen we naar de andere kant van de wereld. 🦘🦘 Naar Australië, om precies te zijn. De Aboriginals zijn de oorspronkelijke bewoners. Al meer dan 30.000 jaar geven ze hun kennis en cultuur van generatie op generatie door. Beeldende kunst, dans, songlines: alles gaat over de verhalen van de voorouders. Kennismaken met DADA.
Met deze set van 6 nummers kun je voordelig kennismaken met DADA. Een nummer over een van de beroemdste archeologische vindplaatsen van de wereld. In deze grot schilderden mensen zo’n 17.000 jaar geleden paarden, bizons en herten op de wanden. Wie waren deze prehistorische kunstenaars? Hoe maakten zij hun verf en waarom schilderden zij diep onder de grond deze indrukwekkende beelden? Een fascinerende reis naar het allereerste begin van de kunst. Dit nummer van DADA gaat over de farao's van het oude Egypte 🇪🇬. Nog steeds fascinerend.
In de komende rubrieken lezen we over kunst en geschiedenis in verschillende contexten, waaronder het kubisme en de opkomst van abstractie. Het kubisme wordt vaak gezien als een stroming die alleen op zoek was naar de vorm, maar de vraag is of dat klopt. Zo zei Picasso: "Als een stukje krant een fles kan worden, geeft dat ons iets om over na te denken, zowel bij kranten als bij flessen." Na de Eerste Wereldoorlog waren er 8.225.171 mensen dood. Krankzinnig en bijna niet te bevatten. Bijna alle grote vernieuwingen van alle belangrijke kunststromingen uit de negentiende en twintigste eeuw zijn terug te zien op stillevens. Een stilleven hoeft niet te lijken en geeft de kunstenaar veel vrijheid om te doen wat hij wil.
In deze DADA ontdekken we ook de rol van vrouwen in de kunstwereld. In 2019 werd de positie van vrouwelijke kunstenaars in de Nederlandse kunstwereld in kaart gebracht. Slechts 13 procent van de kunst in museumzalen is gemaakt door een vrouw. De kunst van vrouwen is maar 2 procent van de omzet van de kunstmarkt. En 10 procent van de internationale galeries vertegenwoordigt geen enkele vrouwelijke kunstenaar. Tijd voor verandering! In deze DADA laten we zien hoe vrouwen in de kunstwereld eeuwenlang buitengesloten werden. Toch zijn er altijd vrouwelijke kunstenaars geweest die het er niet bij lieten zitten. Ze trotseerden de moeilijkheden, baanden de weg en voegden iets wezenlijks toe aan de kunstwereld waarin veel te lang veel te veel door mannen werd bepaald. Artemisia Gentileschi wordt als een van de eerste vrouwelijke kunstenaars genoemd die internationaal succes boekte en zelfstandig werkte - en dat was heel bijzonder in haar tijd.
Haar schilderijen vallen op door hun dramatische stijl, krachtige vrouwenfiguren en sterke emotionele lading. Artemisia veroverde een plek als kunstenaar in een mannenwereld. In het begin van de 17e eeuw moest je eigenlijk man zijn om kunstenaar te kunnen worden. Alleen mannen werden toegelaten op kunstacademies, alleen mannen kregen opdrachten van de Kerk, maar Artemisia was een wonderkind. Ze kreeg les van haar vader, en al snel bleek ze zo goed was dat hij haar niets meer kon leren. Ze werd toegelaten tot de kunstacademie in Florence, kreeg belangrijke opdrachten, runde haar eigen atelier en huurde assistenten in, net als de grote meesters van haar tijd. Na haar dood raakte haar werk, net als dat van andere vrouwelijke kunstenaars uit die tijd, in de vergetelheid. Haar schilderijen verdwenen uit beeld of werden aan andere kunstenaars toegeschreven. Pas bijna driehonderd jaar later werd het werk van Artemisia herontdekt. In de jaren zeventig van de vorige eeuw omarmden feministische activisten haar als een icoon. Sindsdien komen we steeds meer te weten over deze bijzondere vrouw. Door nieuwe ontdekkingen en diepgaand onderzoek kunnen schilderijen weer aan haar worden toegeschreven. Haar werk staat opnieuw in de belangstelling.
Niki de Saint Phalle (1930-2002) werd wereldberoemd met haar vrolijke Nana’s: kleurige vrouwenbeelden, die soms zo groot waren dat ze er in kon wonen. Ze was een van de meest bekende kunstenaars van de vorige eeuw. Een eigenzinnige kunstenaar die vastbesloten was haar eigen leven te leven. Ze realiseerde grote bouwprojecten die ze vaak ook zelf financierde met werk in oplage of haar eigen parfumlijn. Een vrouw die haar mannetje stond in het mannengezelschap dat de kunstwereld domineerde. Nana power, noemde ze dat zelf. In deze DADA vertellen we haar levensverhaal en laten we haar werk zien. Kennismaken met DADA.
Daarnaast behandelt DADA thema’s als street art, digitale kunst, en kunst in relatie tot politiek en geschiedenis. We zien pixel art terug in de grafische esthetiek van hedendaagse visuele cultuur en in architectuur en religieuze glas-in-loodramen, zoals in de Dom van Keulen. Computers, beeldschermen en de snelle ontwikkelingen in de digitale wereld lieten hun sporen na. In de samenleving, in de ruimtevaart en natuurlijk ook in de kunst. We zien het in street art, in architectuur en zelfs in de glas-in-loodramen in de beroemde Dom van Keulen in Duitsland. Hoe? Dat lees je in dit nummer van DADA over Pixel Art.
Kandinsky wordt gepresenteerd als een sleutelfiguur in de ontwikkeling van abstracte kunst. Het citaat “Een stukje krant kan een fles worden” zet aan tot nadenken over de onderwerpen die kunstenaars kiezen om weer te geven. Kandinsky zocht en bleef zijn hele leven experimenteren. Hij vond een nieuwe beeldtaal, waarmee hij alles kon zeggen wat hij wilde. In Duitsland kwamen de lijnen samen. Daar kantelde alles naar abstracte kunst, met alleen nog lijnen, driehoeken en cirkels, in heldere kleuren. Abstracte kunst bevrijd van alle verwijzingen naar de werkelijkheid. De vormen en kleuren bootsen de wereld niet meer na: de vormen en kleuren zíjn de wereld. De laatste tien jaar van zijn leven bracht hij in Parijs door, waar zijn werk steeds lichter en natuurlijker werd.
In dit nummer onderzoeken we ook de sociale veranderingen rond de kunstwereld eind negentiende en begin twintigste eeuw: urbanisatie, emancipatiebewegingen en vakmanschap. Voorzichtige stappen richting meer kiesrecht zorgen voor de opkomst van emancipatiebeweging. De industrialisering zorgt voor meer welvaart en voor het eerst kan niet alleen de elite genieten van luxe en vermaak. Het klinkt mooi, maar niet iedereen is blij. In de kunstwereld leidt de industrialisering tot een tegenreactie: (her)waardering van de natuur, het platteland en vakmanschap. De art nouveau bloeide uiteindelijk slechts enkele decennia, grofweg tussen 1884 en 1914. Toch liet de beweging een onuitwisbare indruk achter. De kunstwereld was en is een mannenbolwerk. Natuurlijk bestaan er wel beroemde vrouwelijke kunstenaars, maar ze zijn in de minderheid.
Enkele prominente voorbeelden van vrouwelijke kunstenaars die in dit DADA-werk aan bod komen: Gentileschi, Camille Claudel, Jenny Holzer, Marlene Dumas, Berthe Morisot, Sonia Delaunay, Frida Kahlo, Louise Bourgeois, Yayoi Kusama en Niki de Saint Phalle. Als lezer van DADA ken je deze kunstenaars natuurlijk wel. Het thema van vrouwelijk creatief ondernemerschap wordt verder belicht met historische context: vrouwen werden lange tijd belet in academies, tentoonstellingen en professionele netwerken. Je kunt je voorstellen dat pas recentere hervormingen een grotere ruimte hebben geopend voor vrouwen in de kunstwereld.
Tot slot: DADA als tijdschrift voor kinderen en iedereen die verder kijkt dan zijn neus lang is. DADA bestaat al sinds 1996 en wordt gemaakt voor kinderen van 6 tot 106: voor iedereen die verder kijkt dan zijn neus lang is en altijd nieuwsgierig blijft naar hoe het anders kan. Alle nummers zijn los te koop en een abonnement biedt korting. DADA is zonder advertenties en zonder subsidie. Het gaat om het plezier van het kijken en logische verbindingen leggen tussen kunst, geschiedenis en actuele thema’s. Kennismaken met DADA.
In 1922 kregen vrouwen in Nederland kiesrecht, en slechts in 1956 werd de Wet handelingsonbekwaamheid afgeschaft. Deze historische context helpt bij het begrijpen van de lange strijd voor gelijke toegang tot kunstonderwijs en tentoonstellingen. Dit artikel bevat een overzicht van hoe DADA deze thema’s verkent en belicht, evenals de bijzondere figuren zoals Artemisia Gentileschi en Niki de Saint Phalle die laten zien hoe vrouwen geschiedenis hebben geschreven in kunst en cultuur.
tags: #plint #dada #tijdschrift