Wat is potdekselen?
De interpretatie van wat precies onder potdekselen wordt verstaan, kan aanzienlijk variëren. Historici hechten vaak waarde aan de oorspronkelijke betekenis van de term. Anderen vinden het acceptabel als het begrip (enigszins) wordt opgerekt, waardoor ook verwante methoden onder het begrip potdekselen vallen. In de kern betreft het het gedeeltelijk aan één zijde over elkaar heen leggen van planken.
Verschillende toepassingen en overwegingen
1. Plint van metselwerk
Om te voorkomen dat de onderste planken van een gepotdekselde gevel vuil worden en sneller gaan rotten door opspattend hemelwater, wordt dit onderste deel van de gevel soms uitgevoerd in metselwerk. Dit betekent dat het potdekselen pas begint op een hoogte van ongeveer 40-50 cm boven het maaiveld. Een dergelijke plint, ook wel borstwering of trasraam genoemd, kan de gevel ook een stabielere indruk geven.
Bij de toepassing van een metselwerk plint zijn echter enkele aandachtspunten:
- De fundering moet mogelijk zwaarder uitgevoerd worden, bijvoorbeeld op een betonplaat, wat tevens een geschikte vloer kan vormen.
- De isolatie van een dergelijke ruimte wordt gecompliceerder. Bij een borstwering is het raadzaam een binnenspouwblad te realiseren. Dit is zinvol bij woningen of schuren die verwarmd worden, maar minder praktisch voor een onverwarmd schuurtje.
Als de gehele gevel gepotdekseld is, zonder metselwerk plint, kan het isolatiemateriaal tussen de staanders worden geplaatst waarop de planken zijn bevestigd.
2. Vergelijking met andere profielen
Zweeds rabat vertoont veel gelijkenis met potdekselen, hoewel het niet altijd zo wordt benoemd. Bij Zweeds rabat neemt elke plank in dikte naar boven af en de overlap van de planken heeft bij de bovenliggende plank een inkeping of sponning. Hierin past het dunnere deel van de onderliggende plank, wat het geheel minder log maakt. Een voordeel van Zweeds rabat is dat de planken door de sponning goed in elkaar passen, waardoor er geen opening ontstaat tussen de plank en de stijl, wat resulteert in een betere afdichting.
Soms lijkt een boeiboord gepotdekseld, maar is dit in werkelijkheid gefreesd. Halfhouts rabat mist de karakteristieke schuinte van de overlappende planken die kenmerkend is voor potdekselen.
3. Doel en materiaalkeuze
Het primaire doel van potdekselen, met name bij horizontale planken, is het minimaliseren van waterindringing. Om deze reden moet de hartkant van de plank naar buiten gericht zijn. Dit voorkomt kieren tussen de planken bij het kromtrekken van het hout en de hartkant is bovendien duurzamer.
Potdekselen kan worden toegepast met diverse materialen:
- Hout: Dit is de meest traditionele keuze. Houten potdekselplanken zijn ideaal voor het bekleden van buitenwanden van schuren, tuinhuizen, overkappingen of bijgebouwen. Ze zorgen voor een robuuste, landelijke uitstraling en duurzame afwerking. Douglas hout is een populaire keuze, verkrijgbaar in blanke (vergrijst vanzelf) of zwarte (geïmpregneerd) varianten.
- Beton: Er bestaat een betonnen variant van houten potdekseldelen, die goed weerbestendig is na een eenmalige behandeling met betonverf. Vaak vormen meerdere delen samen één betonnen plaat, waardoor het op afstand soms lastig te onderscheiden is van hout.
- Kunststof: Materialen zoals Keralit en Werzalit bieden de uitstraling van hout met de voordelen van kunststof.
- Staalplaten: Deze worden ook wel rabat profielplaten genoemd en vallen onder de categorie wandplaten. Ze bieden een authentieke landelijke look, zijn licht in gewicht, makkelijk te monteren en onderhoudsarm. Ze behouden hun kleur en zijn verkrijgbaar in diverse kleuren, vaak met een woodgrain coating.
- Rockpanel: Een ander materiaal dat geschikt is voor potdekselgevels.
Bevestiging en installatie
Bevestiging van houten potdekseldelen
Bij het bevestigen van houten potdekseldelen is het belangrijk om de onderste plank circa 20-30 mm te laten overlappen met de plank eronder. De spijker of schroef dient vervolgens 10-20 mm daarboven te worden ingeslagen, waarbij de kop bij voorkeur niet volledig verzinkt om beschadiging van het hout te vermijden.
Voor zwart gepotdekseld hout zijn er speciale nagels en schroeven met een zwarte kop beschikbaar.
Vroeger werden vaak verzinkte of RVS nagels met een platte kop gebruikt. Tegenwoordig is een RVS torx schroef met een enigszins bolle kop populairder. Een schroef houdt planken en onderhout steviger tegen elkaar. Indien toch voor een spijker wordt gekozen, is een ringnagel aan te bevelen.
Montage van Zweeds rabat
Bij het monteren van Zweeds rabat is correctheid cruciaal om problemen met vocht en kromtrekking te voorkomen. Er zijn specifieke schroeven voor Zweeds rabat, zoals RVS materialen of speciale potdekselschroeven. Deze potdekselschroeven hebben een voorsnijpunt en een duurzame coating, waardoor voorboren overbodig is. Ze zakken direct uit het zicht en de coating beschermt tegen weersinvloeden. Het gebruik van speciale schroeven voorkomt ook dat het hout scheurt of barst.
Het wordt aanbevolen om de rabatdelen alleen aan de dikke kant te schroeven. De dunne kant wordt opgevangen door de overlap van het volgende rabatdeel, waardoor deze planken vrij in de breedte kunnen werken. Het niet correct volgen van deze methode kan leiden tot scheurvorming ter hoogte van de schroefverbinding.
Bevestig het Zweeds rabat per steunpunt met één schroef of ringnagel met bolle kop of schroef (lenskop of bolkop). Houd hierbij een afstand van 45 mm uit de onderzijde aan. Op de kopse kant bedraagt de afstand 50 mm om kopscheuren te minimaliseren. Laat bovendien 3-4 mm speelruimte tussen de delen voor houtwerking.
Regelwerk en ventilatie bij Zweeds rabat
Zorg voor een stevig regelwerk, bij voorkeur met geïmpregneerde vurenhouten regels van minimaal 28x45 mm. De hart-op-hart afstand tussen de regels dient tussen de 40 en 60 cm te liggen, afhankelijk van de blootstelling aan de zon (maximaal 40 cm aan de zon-zuidzijde).
Voldoende ventilatie achter het hout is essentieel. Laat een ruimte van 28 mm achter het hout vrij en houd minimaal 25 mm open aan de onder- en bovenzijde voor verticale luchtcirculatie. Bij montage op de gevel is het plaatsen van een dampdoorlatende folie aan te raden (Multivap UV+ voor open gevels, Multivap 300 XS voor gesloten gevels).
Werking van zwart Zweeds rabat
Zwart gekleurd hout absorbeert meer warmte, waardoor het meer kan werken dan lichtgekleurd hout. In dit geval wordt het gebruik van Ringnagels BK RVS Zwart of Ringnagels BK RVS geadviseerd. De lengte van de nagels dient ongeveer 2,5 keer de dikte van het te bevestigen hout te zijn.
Blind monteren van Zweeds rabat
Zweeds rabat kan ook blind worden gemonteerd. Hierbij worden de schroeven geplaatst op het smallere gedeelte van de plank, waarna de rand van de volgende potdekselplank over de schroef valt en deze aan het oog onttrekt. Schroeven in het dikkere deel biedt echter meer stevigheid.
Instructies: montage montage houten gevelbekleding
Historische context
De Zaanse "getrapte weeg"
Historisch gezien, zoals beschreven in "Houten pakhuizen en schuren in de Zaanstreek 1600-1940", werden de wanden van pakhuizen aan de buitenzijden bekleed met zogenaamde 'getrapte weeg'. Dit waren grenen delen van circa 2,5-3 cm dik en 30 cm breed, aangebracht met een overlap van 5 cm tegen de muurstijlen. Op de langsnaden werden ze luchtdicht op elkaar aangesloten door een speciale vernageling. Dit was noodzakelijk om te voorkomen dat fijne materialen zoals koolzaad door de naden naar buiten vielen. Een geteerde hennepdraad werd tussen de naad gelegd, waarna van binnenuit een taaie nagel (gesmede spijker) door de overlapping werd geslagen. Deze werd aan de buitenzijde omgeslagen, als een vishaak, om weer in het hout te dringen.
Voorbeelden van deze methode zijn te zien bij het potdekselen in de Zaanstreek en het Tsaar Peterhuisje.
Potdekselprofielplaten
Potdekselprofielplaten, ook wel rabat profielplaten genoemd, bieden een landelijke uitstraling met de voordelen van staal. Ze zijn licht in gewicht, makkelijk te monteren en onderhoudsarm. Het overlappende profiel imiteert het traditionele houten potdekselwerk. Deze platen worden op een achterconstructie van verticale regels (hout of staal) gemonteerd. Het werk wordt van onder naar boven uitgevoerd, waarbij elke plank op de onderconstructie wordt afgetekend om een rechte plaatsing te garanderen.
