De bouwsector staat voor een enorme uitdaging: er is een grote behoefte aan woningen, die snel en betaalbaar gebouwd moeten worden, maar tegelijkertijd een veel kleinere ecologische voetafdruk moeten hebben. De helft van de CO₂-uitstoot over de gehele levensduur van een woning vindt plaats in de bouwfase. Circulair bouwen, biobased bouwen en modulair bouwen bieden hier concrete oplossingen voor.
De uitdaging van de bouwsector
De bouwsector is mondiaal verantwoordelijk voor 38% van de totale CO₂-uitstoot. Roelof Vossebeld van StroBOX benadrukt dat de bouwers opgeleid zijn om met traditionele materialen zoals stenen en beton te bouwen en te isoleren met oliehoudende en minerale materialen. De bouw zit nog in het “stenen tijdperk” en moet hieruit evolueren. Als we blijven bouwen én tegelijkertijd minder broeikasgassen willen uitstoten, is de logische route om oplossingen te zoeken in de bouwfase zelf. Het gebruik van andere materialen kan hierin een belangrijk deel van de oplossing zijn, wat betekent dat we afscheid kunnen nemen van beton, bakstenen en steenwol ten gunste van hout, stro en vlas - oftewel biobased en circulaire materialen.
Biobased materialen: de natuur als bouwsteen
Biobased materialen zijn natuurlijke bouwmaterialen die afkomstig zijn uit gewassen en organismen die opnieuw kunnen aangroeien, zoals hout, vlas, hennep, stro of mycelium. In tegenstelling tot traditionele materialen zoals beton en staal, veroorzaken biobased materialen tijdens de productie nauwelijks CO₂-uitstoot. Sterker nog, ze slaan juist CO₂ op tijdens de groei. Deze materialen dragen bovendien bij aan een gezonder binnenklimaat, omdat ze vocht reguleren, ademen en geen schadelijke stoffen uitstoten. Ze bieden daarnaast oplossingen voor grote klimaat- en milieuproblemen, zoals CO₂-reductie, verzakkende veengronden en bodemuitputting.
Er zijn steeds meer biobased grondstoffen beschikbaar voor de bouw. Hout is het bekendste en meest toegepaste materiaal: veelzijdig, sterk en geschikt voor skeletbouw, isolatie en prefab elementen. Ook reststromen worden volop ingezet. Stro of de stengels van tomaten- en paprikaplanten kunnen worden gebruikt om isolerende platen en wanden te maken. Een innovatief materiaal is mycelium, het netwerk van schimmeldraden dat reststromen aan elkaar bindt tot sterke, lichte en volledig composteerbare bouwproducten.
Roelof Vossebeld legt uit: “StroBOX maakt slim gebruik van biobased materialen. De wanden zijn gevuld met samengeperst stro, een restproduct uit de landbouw. Stro is lokaal beschikbaar, hernieuwbaar en volledig natuurlijk, en heeft uitstekend isolerende eigenschappen. Als restproduct van het graan voor ons brood kan stro onbehandeld van het land in het huis. Dit is de kortst denkbare keten en geeft ook waarde voor de boer.”
De StroBOX: een voorbeeld van biobased en circulair bouwen
De StroBOX is een innovatief bouwsysteem van hout en stro: een houtskelet gevuld met geperst stro, gemaakt van hernieuwbare en lokale grondstoffen; van fundament tot dak biobased en circulair. Met StroBOX kun je betaalbaar en CO₂-negatief bouwen - van tiny house tot ruime gezinswoning.
Circulair bouwen: sluit de kringloop
Bij circulair bouwen draait alles om het sluiten van de kringloop. Materialen worden niet alleen gebruikt, maar zo ontworpen en toegepast dat ze zo lang mogelijk meegaan, herbruikbaar zijn en aan het einde van hun levensduur weer kunnen worden losgemaakt voor een nieuw leven. Circulair bouwen betekent dat materialen niet eindigen als afval, maar worden gezien als grondstoffen voor nieuwe gebouwen. In plaats van slopen - waarbij waardevolle stoffen verloren gaan - worden onderdelen zorgvuldig geoogst, gesorteerd en opnieuw ingezet. Denk aan hout uit oude panden, bakstenen die dankzij kalkmortel opnieuw losgemaakt kunnen worden of kozijnen en balken die nog tientallen jaren meekunnen.
Deze manier van bouwen vraagt een andere manier van ontwerpen: architect en aannemer moeten creatief omgaan met wat beschikbaar is. Het Bouwbesluit is nog niet volledig geënt op een circulaire bouweconomie, maar er wordt steeds meer gepionierd om vooruit te bewegen richting een circulaire bouweconomie. Met de juiste verbindingselementen kan prefab beton ook circulair worden toegepast, iets dat voorheen niet mogelijk was omdat alle componenten aan elkaar werden gegoten.
Peikko: droge verbindingselementen voor circulaire prefab betonbouw
Peikko, een Finse onderneming, is gespecialiseerd in de productie van DELTABEAM® staal-betonliggers en constructieve, droge verbindingen voor prefab betonelementen. Deze verbindingen, oorspronkelijk ontworpen om snel en veilig te monteren, zijn in principe losmaakbaar. Het circulaire gedachtegoed zit dus al vanaf het begin in het DNA van Peikko verbindingen. Nu de circulaire bouweconomie steeds actueler wordt, neemt de vraag naar deze elementen toe. Hiermee kan de waarde van prefab elementen behouden blijven en kunnen componenten aan het einde van de gebouwlevensduur gedemonteerd en een tweede leven gegeven worden.
Recent is met Peikko verbindingen een appartementencomplex op de Buiksloterham in Amsterdam volledig circulair ontworpen. Ook bij een nieuwe vrachtloods op Schiphol worden deze elementen toegepast. Hoewel de verbindingselementen zelf nog niet volledig circulair geproduceerd worden, werkt Peikko aan ontwikkelingen in die richting, onder andere door gebruik te maken van gerecycled staal en de DELTABEAM® Green, geproduceerd uit meer dan 90% gerecyclede content en met een lagere CO₂-footprint.
Someren: een demowoning als voorbeeld van circulair bouwen
In Someren is een demowoning gerealiseerd die qua ruwbouwconstructie is opgebouwd met een staalframe van beSteel. Deze woning laat zien wat circulariteit, flexibiliteit van indeling, levensbestendigheid, demontabel bouwen en hergebruik inhouden. De gemeente Someren heeft duurzaamheid hoog in het vaandel staan en daagt kopers uit om circulaire materialen toe te passen, met zelfs een statiegeldregeling van 15.000 euro bij het voldoen aan deze eisen. De demowoning is compleet duurzaam gebouwd, met uitgangspunten dat de gebruikte bouwmaterialen circulair zijn en/of kunnen worden gedemonteerd en hergebruikt.
De woning is gebouwd met een staalframe, dat niet alleen snel op te bouwen is, maar ook makkelijk anders in te delen is en een brede variëteit aan gevelafwerking toelaat. Alles is te demonteren, zo ook de profielen van beSteel, die bij de montage aan elkaar worden geschroefd. beSteel zoekt continu naar oplossingen om een duurzaam product aan te bieden en wil met haar producten toewerken naar een volledig circulaire economie. De demowoning is verder voorzien van een lucht/water warmtepomp, vloerverwarming en moderne regeltechniek voor zoneverwarming, wat zorgt voor comfort en kostenbesparing.
Modulair bouwen: flexibiliteit en efficiëntie
Modulair bouwen is een bouwmethode waarbij een woning wordt samengesteld uit vooraf geproduceerde onderdelen, ook wel modules genoemd. Deze modules worden in de fabriek gebouwd, volledig voorbereid en daarna op locatie als bouwstenen in elkaar gezet. Het lijkt op bouwen met blokken: elke module is een zelfstandig onderdeel dat samen een complete woning vormt. Het grote voordeel hiervan is flexibiliteit. Je kunt klein beginnen en later uitbreiden, onderdelen verplaatsen of de indeling aanpassen wanneer je woonwensen veranderen. Omdat een modulair gebouw zich kan ontwikkelen in de tijd, hoef je niet opnieuw te bouwen of te slopen om een nieuwe fase van je leven mogelijk te maken.
Roelof Vossebeld van StroBOX benadrukt: “Bij ons worden de wandmodules ook volledig in de fabriek geproduceerd, waardoor de kwaliteit constant en goed controleerbaar is. Dit verkort niet alleen de bouwtijd, maar vermindert ook het aantal transportbewegingen en de overlast op de bouwplaats. Doordat we alles prefab maken, kunnen we op locatie in korte tijd een woning casco en wind- en waterdicht opleveren en dat binnen 2 tot 4 weken.”
Het echte verschil zit dus niet alleen in biobased, circulair en modulair bouwen, maar in de combinatie ervan. Deze gecombineerde aanpak biedt een toekomstbestendige en duurzame oplossing voor de woningbouw.
Prefab vs. Modulair bouwen
Hoewel de termen modulair bouwen en prefab bouwen regelmatig door elkaar worden gebruikt, zijn er duidelijke verschillen. Prefab bouwen (kort voor ‘prefabricatie’) is een bouwtechniek waarbij losse onderdelen van een gebouw (zoals muren, vloeren of daken) vooraf in een fabriek worden geproduceerd. Toch blijft prefab bouwen sterk afhankelijk van werkzaamheden op de bouwplaats.
Modulair bouwen gaat een stap verder. In plaats van losse onderdelen, worden bij modulair bouwen complete, kant-en-klare modules (ook wel ‘units’ genoemd) geproduceerd in een geconditioneerde fabriek. Deze modules worden vervolgens in hun geheel naar de bouwplaats getransporteerd, waar ze in korte tijd worden samengevoegd tot een gebouw. Modulair bouwen kan daardoor tot wel 50% sneller verlopen dan prefab bouwen en scoort hoger op het gebied van duurzaamheid doordat de modules grotendeels herbruikbaar zijn, het bouwproces circulair is en de CO₂-uitstoot aanzienlijk wordt verlaagd. Modulaire bouw biedt bovendien meer flexibiliteit: modules kunnen op een later moment worden verplaatst, aangepast of zelfs volledig worden heringericht.
Prefab bouwen: efficiëntie en duurzaamheid
Prefab bouwen wint aan populariteit omdat de meeste werkzaamheden verschuiven van de bouwplaats naar de fabriek. Dit is een geconditioneerde ruimte waar constant geproduceerd kan worden, onafhankelijk van de weersomstandigheden. Deze verschuiving naar de fabriek en het prefabriceren van woningen is gegroeid nu we ons meer bewust worden dat de CO₂-uitstoot verminderd moet worden.
In Nederland was betonbouw en metselen lange tijd de gewoonte, mede omdat dit de goedkoopste bouwmethode was. Tegenwoordig is prefab houtsysteembouw echter in veel gevallen goedkoper en milieuvriendelijker. Hout is een natuurproduct dat tijdens de groei juist CO₂ uit de lucht haalt, in tegenstelling tot beton dat wereldwijd verantwoordelijk is voor circa 5% van alle door menselijke activiteiten uitgestoten CO₂.
Voordelen van prefab bouwen binnen de circulaire economie
Prefab bouwen sluit uitstekend aan bij de principes van de circulaire economie. De werkwijze van bedrijven zoals BTF Prefab laat zien dat efficiënt en circulair bouwen perfect samengaan.
- Minder materiaalverspilling: Fabrieksmatige productie zorgt voor nauwkeurig maatwerk, waardoor restmateriaal optimaal wordt benut of direct gerecycled.
- Efficiënt transport en minder uitstoot: Prefab elementen zijn licht en compact te vervoeren, wat leidt tot minder ritten en lagere uitstoot.
- Constructies geschikt voor hergebruik: Prefab elementen worden vaak ontworpen volgens de principes van Industrieel, Flexibel en Demontabel bouwen (IFD), wat hergebruik mogelijk maakt.
- Gebruik van biobased materialen: Houtbouw is een van de meest circulaire bouwmethoden, waarbij hout CO₂ opslaat en een lage milieu-impact heeft.
- Betere voorbereiding betekent minder faalkosten: Slimme voorbereiding in de fabriek reduceert fouten op de bouwplaats en voorkomt onnodig materiaalgebruik.
Door prefab elementen losmaakbaar met elkaar te verbinden, zijn de materialen na gebruik weer te scheiden en te recyclen. Nog beter is remontabel bouwen, waarbij vrijkomende prefab onderdelen hergebruikt kunnen worden in een volgend gebouw. Hele modules of componenten kunnen door middel van droge verbindingen weer losgehaald worden en nogmaals ergens worden gebruikt.
Materialenpaspoort voor circulariteit
Het materialenpaspoort is een belangrijk instrument om circulair bouwen succesvol te maken. Met een materialenpaspoort kan inzichtelijk gemaakt worden welke materialen in een gebouw zijn verwerkt, van welke kwaliteit en op welke wijze, inclusief de economische restwaarde van herbruikbare of recyclebare materialen na de gebruiksduur.
Bedrijven zoals BTF Prefab maken circulair bouwen concreet door prefab elementen volledig in hun eigen werkplaats te produceren, te werken met duurzaam geproduceerd hout en elementen te leveren die geschikt zijn voor demontage en hergebruik.
De combinatie van prefab, circulair en modulair bouwen
De toekomst van de bouw ligt in de combinatie van prefab, circulair en modulair bouwen. Deze aanpak biedt snelheid, kwaliteit, een lage milieu-impact, flexibiliteit en toekomstbestendigheid. Voor particulieren is het een garantie voor een duurzame woning, voor aannemers een manier om efficiënt te bouwen, en voor architecten een kans om creativiteit te combineren met circulariteit.
De verwachting is dat prefab en circulair bouwen de komende jaren de norm worden. Overheden stimuleren emissieloos en circulair bouwen, en de markt vraagt om duurzame oplossingen die schaalbaar en betaalbaar zijn. Prefab bouwen past hier perfect bij en biedt een duurzame en efficiënte manier om aan de groeiende vraag naar flexibele huisvesting te voldoen.