Regels en vergunningen voor verbouwen van een (rijks)monument: een uitgebreide handleiding

Voor veranderingen of onderhoud aan een monument hebt u vaak een vergunning nodig. U moet zich dan houden aan strenge regels. Normaal onderhoud kunt u doen zonder dat u een vergunning hebt. Of u een vergunning moet aanvragen en bij wie, hangt af van het soort monument. Meestal moet u een omgevingsvergunning aanvragen. Voor u een vergunning aanvraagt, is het verstandig te overleggen met de afdeling Ruimte. U kunt bij deze afdeling extra informatie inwinnen. De aanvraagprocedure voor een bouw- of sloopvergunning voor rijks- en gemeentelijke monumenten is gelijk.

Wat is een monument en wanneer hebt u een vergunning nodig?

Gebouwde monumenten zijn gebouwen, parken of standbeelden die als monument aangewezen zijn door Rijk, provincie of gemeente. Wilt u werkzaamheden uitvoeren aan een archeologisch rijksmonument? Dan hebt u een archeologische monumentenvergunning nodig. Wilt u werkzaamheden uitvoeren aan rijksmonumenten (gebouwd) en gemeentelijke of provinciale monumenten (gebouwd en archeologisch)? Dan hebt u een omgevingsvergunning nodig voor de volgende werkzaamheden: slopen, verstoren, verplaatsen of wijzigen van (een deel) van het monument; herstellen of (laten) gebruiken van het monument waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht. Geen vergunning nodig: normaal onderhoud aan de buitenkant van rijksmonumenten. Het gaat dan om werkzaamheden die ervoor zorgen te behouden wat er is. Het veranderen van de monumentale waarde moet vaak voorkomen. Bijvoorbeeld bij opschuren en schilderen in dezelfde kleur, het vervangen van kapotte ruiten, het opstoppen van rieten daken of vervangen van dakpannen. Dit geldt voor rijksmonumenten en provinciale of gemeentelijke monumenten.

Vooroverleg en advies: voorafgaande stappen

Vooroverleg: Neem vóórdat u de vergunning aanvraagt contact op met de gemeente. In een vooroverleg kunt u uitleggen wat u wilt doen. De gemeente kan dan meteen zeggen of dit mogelijk is. Zo voorkomt u dat u een aanvraag indient die later wordt afgewezen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) kan hierbij aanschuiven, eventueel via het provinciale steunpunt monumentenzorg.

Aanvragen omgevingsvergunning: stap-voor-stap

1. Via Omgevingsloket online kunt u nagaan of u een vergunning moet aanvragen en kunt u de aanvraag meteen digitaal indienen met DigiD. Bedrijven kunnen de aanvraag alleen digitaal doen via eHerkenning.
2. Aanvragen omgevingsvergunning gemeentelijk of provinciaal monument: Vul het aanvraagformulier volledig in, stuur het met gevraagde documenten naar de gemeente, ontvang een ontvangstbevestiging en vervolgens bericht of u de vergunning krijgt.
3. Aanvragen omgevingsvergunning rijksmonument: Vul het formulier volledig in, stuur het met documenten naar de gemeente, ontvang een ontvangstbevestiging en een ontwerpbesluit waarbij ieders zienswijze binnen 6 weken kan indienen. Bij instemming volgt bericht; bij niet eens met het besluit kunt u beroep indienen na ingediende zienswijze.
4. Aanvragen archeologische monumentenvergunning: De gemeente behandelt de aanvraag; de RCE maakt een ontwerpbesluit en biedt binnen 6 weken zienswijze mogelijk. Beroep is mogelijk na zienswijze en besluit.

Inhoud van een omgevingsvergunning en aanvraagvereisten

Een complete aanvraag geeft een duidelijk beeld van de huidige en toekomstige situatie én van de gevolgen voor de monumentale waarden. Wat vaak nodig is: situatietekening (schaal 1:1000), plattegrond van elke bouwlaag met maten (schaal 1:100), gevelaanzichten en doorsneden (schaal 1:100), en een werkbeschrijving van de bestaande en nieuwe situatie. Daarnaast kan een bouwhistorisch onderzoek vereist zijn; voor interieurwerkzaamheden zijn interieurfoto’s nodig. De gemeente kan aanvullende informatie vragen afhankelijk van aard en omvang van de werkzaamheden en het soort monument.

Beoordeling en belangenafweging

De gemeente als bevoegd gezag bepaalt of een vergunning nodig is en of deze wordt verleend. Bij rijksmonumentenactiviteit geldt: de omgevingsvergunning wordt verleend “als het belang van de monumentenzorg zich daar niet tegen verzet” (artikel 8.80 BLO). Belangenafwegingen spelen een sleutelrol: behoud van monumentale waarden versus gebruiksmogelijkheden voor eigenaar of gebruiker en de belangen van derden (omwonenden, historische verenigingen, OCW, etc.). Als monumentale waarden nog niet bekend zijn, dienen cultuurhistorisch en bouwhistorisch onderzoek te worden uitgevoerd. De voorgeschreven regels moeten samenhangend worden toegepast; voorschriften worden verbonden aan de vergunning om de monumentale waarden te beschermen.

Uitvoeringsvoorbeelden en beperkingen

Het kan voorkomen dat een onlosmakelijke activiteit zoals het verbouwen van een rijksmonument tegelijk een bouwactiviteit en een rijksmonumentenactiviteit is. In zulke gevallen kunnen beide omgevingsvergunningen vereist zijn; de aanvraag kan gezamenlijk worden beoordeeld voor coherente uitvoering. Ook kan een voorgenomen verplaatsing van een gebouwd monument leiden tot specifieke voorschriften over demonteren, transport en herbouw op een geschikte locatie, conform het Granada-verdrag.

Adviezen en adviescommissies

Tijdens de procedure kunnen adviezen gevraagd worden aan de gemeentelijke adviescommissie, RCE en provincie. De gemeentelijke adviescommissie adviseert aan het college van burgemeester en wethouders (B&W). De RCE en de provincie leveren indien nodig advies over ruimtelijke kwaliteit en monumentenzorg. Adviezen zijn bindend als het bevoegd gezag dit besluit, maar het college kan uiteindelijk besluiten af te wijken als zwaarwegende belangen aanwezig zijn. Vooroverleg kan helpen de procedure te versnellen en teleurstellingen te voorkomen. De adviestermijn van de RCE is maximaal 6 weken; GS hebben eveneens adviesrechten bij specifieke gevallen zoals rijksmonumenten buiten de bebouwde kom.

Specifieke regels per soort monument

Beschermde stads- en dorpsgezichten hebben aparte regels in het bestemmingsplan en Wabo. Binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht gelden vaak vergunningsvrije bouwenregels anders dan voor monumenten. Een gemeentelijk monument is een gebouw of object dat door de gemeente als monument is benoemd om cultuurhistorische waarde te beschermen; verandering of sloop vereist meestal een omgevingsvergunning en kan leiden tot boete bij zonder vergunning handelen. Gemeentelijke monumentenverordening legt gedetailleerde regels en uitzonderingen vast, waaronder kleine ingrepen zonder vergunning die geen invloed hebben op de cultuurhistorische waarde. Voorverkoop van informatie en professionele ondersteuning, bijvoorbeeld door Klement Rentmeesters, kan helpen bij het proces.

Verduurzaming van monumenten

Verduurzamen van monumenten kan belangrijk zijn voor behoud en betaalbaarheid op de lange termijn. Ook hiervoor kan een omgevingsvergunning nodig zijn. Advies over verduurzaming vindt u terug via Omgevingsloket en de bijbehorende documenten. Het provinciale Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland biedt ondersteuning bij ruimtelijke opgaven en erfgoed in de Omgevingswet.

Over de procedure en termen

Reguliere versus uitgebreide voorbereidingsprocedure: reguliere procedure levert doorgaans binnen 8 weken een besluit op, uitgebreide procedure bij ingrijpende activiteiten kan tot 26 weken duren. Bij overschrijding van de beslistermijn kan een dwangsom volgen. De uitgebreide procedure wordt vaker toegepast bij ingrijpende restauraties of verplaatsingen. De omgevingsvergunning moet voorkomen dat monumentale waarden aangetast worden; bij onvoldoende rekening met monumentale waarden kan de vergunning geweigerd worden of kunnen aanvullende voorschriften vereist zijn.

tags: #provinciaal #monument #verbouwen