De blootstelling van de bevolking aan elektromagnetische velden hangt af van waar mensen zich bevinden en wat zij doen. Het is daardoor niet eenvoudig om een uitspraak te doen over de sterkte van de velden waaraan een individu wordt blootgesteld. Er zijn wel allerlei (inter)nationale onderzoeken gedaan, waarin voor bepaalde type locaties (ook wel micro-omgevingen) en voor dagelijkse activiteiten de sterkte van velden is gemeten of berekend. Op basis van de tijd die mensen aan een activiteit besteden of zich in een micro-omgeving bevinden, kan een gemiddelde blootstelling worden bepaald. Uit de metingen blijkt dat de hoogste blootstelling aan laagfrequente magnetische velden met een frequentie van 50 hertz optreedt bij bovengrondse hoogspanningslijnen en dichtbij sommige apparatuur met elektromotoren, zoals scheerapparaten en opladers voor laptop of telefoon. Voor radiofrequente elektromagnetische velden levert zelf bellen de grootste bijdrage aan de blootstelling, gevolgd door de bijdrage van mensen die mobiel bellen in de omgeving, draadloze telefoons en basisstations voor mobiele telecommunicatie. De hoogste blootstelling ontstaat daar waar veel mensen bij elkaar zijn, zoals in het openbaar vervoer, op treinstations, in winkelcentra en in cafés.
Het is bekend dat er gezondheidseffecten op de korte termijn kunnen optreden. Laagfrequente velden kunnen, als ze sterk genoeg zijn, leiden tot duizeligheid, het zien van lichtflitsen en het voelen van tintelingen of pijn door prikkeling van zenuwen. Radiofrequente velden kunnen, als ze sterk genoeg zijn, leiden tot oververhitting en schade aan weefsels en organen. Zowel voor laagfrequente als radiofrequente velden zijn er limieten vastgesteld, waaronder deze effecten niet optreden. Bepaalde bronnen van elektromagnetische velden kunnen in de buurt ervan wel risico's geven voor dragers van een actief medisch hulpmiddel, zoals een pacemaker. Bij het informeren van burgers over bronnen en risico's van elektromagnetische velden kunnen professionals eenvoudig beeldmateriaal van het RIVM gebruiken.
Korte- en lange-termijn gezondheidseffecten
Gezondheidseffecten op de lange termijn zijn onvoldoende bekend. Onderzoek naar mogelijke gezondheidseffecten op de lange termijn door blootstelling aan velden onder de limieten is nog in volle gang. Uit wetenschappelijke onderzoeken die groepen kinderen vergelijken die dichtbij en veraf van een bovengrondse hoogspanningslijn wonen, komen aanwijzingen naar voren dat de kinderen die gemiddeld over een jaar boven 0,3 à 0,4 microtesla blootgesteld worden, mogelijk een hogere kans hebben om leukemie te krijgen. Sommige mensen ervaren gezondheidsklachten als zij in de buurt komen van bronnen die elektromagnetische velden produceren. Dit wordt "elektrogevoeligheid" genoemd. Het gaat hierbij om bronnen binnenshuis en buitenshuis. Voorbeelden van gezondheidsklachten die mensen melden zijn hoofd-, spier- en gewrichtspijn, hartritmestoringen, huidproblemen, moeheid en concentratieproblemen.
Wet- en regelgeving en beleid in Nederland
In Nederland worden veelal de limieten uit de Europese Aanbeveling voor de beperking van blootstelling aan elektromagnetische velden (1999/519/EG) gebruikt om aan te tonen dat de gezondheid van de bevolking voldoende wordt beschermd. Die blootstellingslimieten zijn gebaseerd op wetenschappelijk bewezen risico’s voor de gezondheid op de korte termijn. Lage frequenties kunnen zintuigen of zenuwen prikkelen, hoge frequenties kunnen tot opwarming van het lichaam leiden. Het RIVM heeft informatie verzameld over de blootstelling van burgers en eventuele overschrijding van de blootstellingslimieten.
Beleid bovengrondse hoogspanningslijnen: vanwege aanwijzingen voor mogelijk verhoogde kans op leukemie hanteert de Nederlandse overheid voorzorgbeleid bij bovengrondse hoogspanningslijnen. Het beleid is een advies aan het bevoegd gezag voor ruimtelijke ordening en de netbeheerders. De magneetveldzone heeft een grenswaarde van 0,4 microtesla. Netbeheerders treffen bronmaatregelen om magnetische velden te verlagen. Het beleid geldt vooral voor nieuwe situaties zoals aanleg van lijnen en woningplannen bij bestaande lijnen.
Beleid antennes: sinds 2000 bestaat het Nationaal Antennebeleid. Het Antennebureau en het Antenneregister informeren de samenleving. Het convenant tussen overheid, gemeenten en aanbieders van mobiele communicatie regelt plaatsing van zendmasten en bepaalt dat velden op vrij toegankelijke plaatsen niet sterker zijn dan de limieten in de Europese aanbeveling. Het RIVM doet verkenningen en onderzoekt blootstelling aan 5G-systemen, zoals small cells en massive MIMO, en vergelijkt internationaal beleid.
Onderzoek naar 5G-blootstelling
RIVM heeft op verzoek van het Agentschap Telecom onderzoek gedaan naar de blootstelling aan elektromagnetische velden van 5G-systemen. Uit de eerste metingen en berekeningen blijkt dat de blootstelling aan losse antennes en gebruikerstoestellen lager is dan de limieten die de EU aanbeveelt. Verwachting is dat het aantal bronnen zal toenemen en er meer datacommunicatie zal zijn. Voor meer informatie zie het RIVM-rapport: "Verkenning van de blootstelling aan elektromagnetische velden afkomstig van 5G-systemen: Small cells en massive MIMO."
Bronnen van elektromagnetische velden en blootstelling van mensen: RIVM heeft onderzocht welke bronnen en sterktes van velden mensen in Nederland kunnen blootstaan. Voor de meeste bronnen blijken de aanbevolen limieten niet te worden overschreden. Verdere inzichten vereisen meer onderzoek. Zie het RIVM-rapport 'Bronnen van elektromagnetische velden en blootstelling van burgers'.
Voorts heeft RIVM onderzoek gedaan in het kader van het ZonMw-programma 'Elektromagnetische Velden en Gezondheid'. Voor radiofrequente bronnen is de blootstelling bij 39 alledaagse activiteiten en micro-omgevingen in 2010 bepaald. De daggemiddelde blootstelling varieerde tussen 0,015 en 2,37 mW/m2; gemiddeld 0,18 mW/m2. Nieuwe draadloze apparatuur, zoals smartphones, heeft geleid tot hogere blootstelling, maar deze blijft onder de limieten.
Onderzoeksmethoden en samenwerking
Naast persoonsblootstelling werkt het RIVM samen met de Rijksdienst Digitale Infrastructuur (RDI) aan kalibreren van meetinstrumenten en ontwikkelen van innovatieve meetmethoden. Hiermee kunnen mobiele metingen aan radiofrequente velden hergebruikt worden in blootstellingsonderzoek en het verloop van blootstelling in gebieden gevolgd worden. Het RIVM werkt samen met diverse partners wereldwijd en in Europa, waaronder universiteiten en onderzoeksinstituten, WHO en CREAL.
Internationaal beleid en toekomstperspectief
Internationaal beleid met betrekking tot elektromagnetische velden wordt continu gemonitord en vergeleken. Het Horizon Europe-project NextGEM onderzoekt blootstelling aan radiofrequente velden in relatie tot 5G, inclusief meetinstrumenten, klinische effecten en epidemiologische literatuur. De maatschappelijke impact van dit onderzoek wordt meegenomen bij de ontwikkeling van praktische richtsnoeren en risicocommunicatie met burgers en stakeholders.
In de discussie over gezonde blootstelling blijft onzekerheid bestaan. Zolang er onzekerheid is over gezondheidseffecten, pleiten experts voor een gematigde aanpak en toepassing van het ALATA-principe (As Low As Technically Achievable). Er zijn stemmen voor strengere normen dan de ICNIRP-richtlijnen, maar ook tegen overdreven restricties die innovatie kunnen belemmeren.
Moedige feiten en publieke zorgen
Veel burgers ervaren klachten nabij zendmasten of mobiele apparaten, maar wetenschappelijke onderzoeken hebben de directe causaliteit tussen elektromagnetische velden en deze klachten nog niet bevestigd. Weliswaar melden artsen en patiënten uiteenlopende symptomen zoals hoofdpijn, slaapproblemen en duizeligheid, maar de definitieve causaliteit blijft onderwerp van onderzoek. Verzekeraars en instellingen zoals WHO benadrukken de noodzaak van verder onderzoek en zorgvuldige interpretatie van epidemiologische gegevens.
Praktische richtlijnen en medisch advies
Wie zorgen heeft over blootstelling kan kiezen voor praktische maatregelen om de blootstelling te beperken, zonder volledig isolerend te leven. Voor werkgevers is er de praktische gids Elektromagnetische velden in arbeidssituaties. Voor medische implantaten gelden strikte veiligheidseisen en EMC-regels in ziekenhuizen om verstoring van apparatuur te voorkomen. Het Kennisplatform Elektromagnetische Velden en Gezondheid biedt actuele informatie en naar behoefte begrijpelijke uitleg voor burgers.