Legionella is een bacterie die in water en aarde kan zitten. Als je deze bacterie inademt, kun je ziek worden. De meeste mensen worden niet ziek. Sommigen ontwikkelen ongeveer een week na besmetting griepachtige klachten: koorts, hoesten en spierpijn; soms leidt dit tot een ernstige longontsteking, ook wel veteranenziekte of legionellose genoemd.
Wat is legionella en hoe ontstaat besmetting?
De legionellabacterie kan in water zit en in tuinaarde en potgrond. Legionella kan groeien in stilstaand water met temperaturen tussen 25 en 45 graden Celsius. Als je druppeltjes water met legionella inademt, kun je besmet worden. Besmetting vindt vooral plaats in systemen waar water langere tijd stilstaat of waar aerosol wordt gevormd, zoals douchekoppen, boilers, bubbelbaden en leidingstelsels die weinig worden gebruikt.
Legionella kan two soorten infecties veroorzaken: een mildere variant genaamd Pontiac koorts, en de ernstigere legionellose, een longontsteking die medische behandeling vereist. Niet iedereen die besmet raakt wordt ziek; sommige mensen ervaren griepachtige klachten, terwijl anderen ernstig ziek kunnen worden. Daarnaast geldt dat mensen met verzwakt immuunsysteem, ouderen en rokende personen een hoger risico hebben op een ernstige infectie.
Waar komt legionella voor?
Legionella kan voorkomen in water en in tuinaarde, maar ook in kunstmatige watersystemen zoals waterleidingen, leidingnetten, zwemwater en warmtewisselaars. Voor open natte koeltorens geldt dat het water nevelt en zo de bacteriën via de lucht kunnen verspreiden. Ook biologische afvalwaterzuiveringsinstallaties en afvalwatersystemen kunnen onder bepaalde omstandigheden legionellarisico's opleveren, vooral wanneer ze open lucht hebben en bij temperaturen boven 25 °C aerosolvorming toelaten.
In gebouwen zoals ziekenhuizen, verpleeghuizen, sauna’s, hotels, campings en truckstops geldt een groter risico, waardoor prioritaire installaties verplicht zijn om maatregelen tegen legionellagroei te nemen. Een natte koeltoren is een installatie die water vernevelt voor koeling; de nevel kan legionellabacteriën in de lucht brengen.
Preventie en regelgeving
Preventie begint met goed beheer van waterinstallaties. Voor het voorkomen van legionella in drinkwater gelden regels uit hoofdstuk 4 van het Drinkwaterbesluit en de Drinkwaterwet. Lokale en landelijke overheden houden toezicht, en het bevoegd gezag kan maatwerkvoorschriften opleggen. Werkgevers zijn verantwoordelijk voor een veilige werkomgeving en moeten risico’s op legionella in kaart brengen met een risicoanalyse. Vervolgens leggen zij de beheersmaatregelen vast in een legionella-beheersplan, en laten zij zich adviseren door een gecertificeerde arbodienst of deskundige.
Belangrijke beheersmaatregelen omvatten:
- Zet boilers of combiketels op 60 graden of hoger;
- Laat apparaten die water sproeien na gebruik leeglopen en spoel ze door;
- Ontkalk douche regelmatig;
- Bij gebruik van luchtbevochtigers: leegmaken, afkoken water gebruiken en schoonmaken;
- Bij apneu-apparaten en bubbelbaden: dagelijks leegmaken en spoelen met afgekoeld gekookt water en schoonmaken volgens gebruiksaanwijzing;
- Bij natte koeltorens: naleving van Omgevingswet, risico’s voor omgeving beperken, toezicht door gemeenten/provincies/rijk;
- Bij zwembaden en badinrichtingen: naleving van regels in Bal en openluchtprecautions;
De Heizel voorbeeld: in zorginstellingen geldt extra aandacht vanwege kwetsbare bewoners; waterbeheerregels zijn strenger en leidingen worden regelmatig getest en beheerd volgens protocollen. Als legionella wordt aangetroffen, worden delen van het leidingnet gesloten of thermisch behandeld. Behandeling bij besmetting met legionella vereist vaak antibiotica, en milde varianten genezen meestal vanzelf binnen enkele dagen met rust, hydratatie en klachtencontrole.
Diagnose, behandeling en herstel
Een legionella-infectie ontstaat door het inademen van verneveld water waarin legionella voorkomt. Als iemand een longontsteking heeft door legionella, is snelle antibiotica vaak nodig. Een arts bepaalt welk antibioticum het meest geschikt is. De milde varianten zoals Pontiac koorts genezen vaak vanzelf binnen enkele dagen; bij ernstige klachten is medische hulp essentieel.
Na een longontsteking kan het maanden duren voordat iemand weer volledig hersteld is. Vooral hoesten en vermoeidheid kunnen langdurig aanhouden en iemands conditie kan lang achteruitgaan. Het is daarom verstandig om langzaam aan weer te bouwen aan activiteit, bijvoorbeeld door elke dag een stukje te wandelen of te fietsen.
Symptomen en kwetsbare groepen
De meeste mensen worden niet ziek bij contact met legionella. Bij besmetting kunnen milde klachten lijken op griep: hoofdpijn, spierpijn, misselijkheid en hoesten. Bij sommige mensen kan een ernstige longontsteking volgen, vooral bij ouderen, rokers en mensen met een verzwakt immuunsysteem. Een tweede, minder bekende eigenschap is dat legionella zich beperkt tot water en waterdruppeltjes; inademing van nevel is de belangrijkste besmettingsroute.
Tips om het risico te verkleinen
Kleine maar praktische maatregelen kunnen de kans op besmetting aanzienlijk verkleinen:
- Laat boilers en combiketels regelmatig op 60 °C of hoger;
- Laat apparaten die water sproeien na gebruik leeg en spoel ze door;
- Maak watersystemen en douchekoppen regelmatig schoon en onderhoud;
- Gebruik bij bevochtiging alleen afgekoeld gekookt water en maak bevochtigingsapparatuur regelmatig schoon;
- Maak natte koeltorens en open waterreservoirs onder controle, met naleving van de Omgevingswet;
- Voer periodieke controle van leidingnetten en watervernevelingsapparatuur uit op regelmatige basis;
- Voorkom stilstaand water in kranen en douches door regelmatig door te spoelen, vooral na vakantie of lange afwezigheid.
Monitoring en toekomstperspectief
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat werkt aan nieuwe voorschriften en regelgeving rondom legionella. Naar verwachting wordt dit later dit jaar gepubliceerd via een internetconsultatie, waarna reacties verwerkt worden. De RIVM-aandacht voor risico’s bij afvalwaterzuiveringsinstallaties (awzi's) en rwzi's benadrukt dat maatregelen cruciaal zijn om omgeving en luchtkwaliteit te beschermen tegen verspreiding via aerosolen.
Samenvattend: legionella is een bacterie die longinfecties kan veroorzaken. De belangrijkste besmettingsroute is inademing van verneveld water uit stilstaande systemen of slecht beheerde installaties. Preventie draait om regelmatig onderhoud, temperatuurbeheer, en naleving van nationale regelgeving voor drinkwater en waterbeheer.
tags: #radiator #ontluchten #damp #inademen #veteranenziekte