Na een renovatieproces van vijf jaar heropende het AfricaMuseum in België op 9 december 2018. Diaspora, activisten en academici hielden de ontwikkelingen nauwlettend en met argwaan in de gaten. Voor de verbouwing riep het gebouw het idee van een ‘museum van het museum’ op, waarin de bezoeker een goed bewaard artefact bezocht en nostalgie voelde over exotische successen in Afrika, terwijl critici spraken over een ongeoorloofde viering van misdaden tegen de mensheid. De weerstand tegen de stilte over het koloniale verleden groeide het afgelopen decennium onder activisten, museumprofessionals en opiniemakers.
De langdurige reorganisatie maakte ruimte voor een dekolonisatieproces: er kwam een ondergrondse galerij, plus de multimediale ruimtes Afropea en Africatube met getuigenissen van diaspora en Afrikaanse influencers. De vernieuwde permanente tentoonstelling neemt je mee in vijf thematische ruimten: rituelen en ceremonies, talen en muziek, landschappen en biodiversiteit, rijkdommen: een paradox, en een zaal gewijd aan koloniale geschiedenis en onafhankelijkheid.
Van museum van het museum naar een Afrika van vandaag en van de toekomst
Het AfricaMuseum streefde naar een nieuw imago: een museum dat niet langer het koloniale Afrika, maar het Afrika van vandaag en het Afrika van de toekomst presenteert. Met een verbeterd collectiemanagement, gericht op volledige documentatie van objecten, en een publieksgerichte aanpak met interactief tentoonstellingsdesign, probeert het museum aan hedendaagse museale standaarden te voldoen. Een belangrijk principe is dat de muzeale ruimte ruimte biedt aan meerdere visies, en dat het debat over herinnering in het museum mogelijk maakt, zonder eenzijdige diepteaccenten te bepleiten.
Dankzij een simulatie van levensgrote foto’s loopt de bezoeker virtueel Place de Victoire in Kinshasa, een druk kruispunt in de Congolese hoofdstad. De ruimte bevat ook een antropomorfe verkeersrobot Moseka - juffrouw in Lingala - van de Congolese ontwerper Thérèse Izay Kirongozi. De zaal over kolonisatie en onafhankelijkheid belicht geweld in Congo Vrijstaat (1885-1908) en de latere gevolgen van de exploitatie-economie; toch blijft de Belgische economische belangen in de onafhankelijkheidsperiode onderbelicht.
Kunst en lieux de mémoire: drie vormen van geheugen in pluraliteit
In 2019 trachtte het museum in te spelen op de concepten lieux de mémoire en lieu de contact. Het behoud van drie lieux de mémoire (herdenkingsgalerij voor 1508 Belgen die in Congo Vrijstaat stierven, een rotonde met bronzen beelden die verwijzen naar de overwinning op slavernij, en een forum-ruimte rondom Afropea en Africatube) diende als basis voor dialoog. Een tweede beeld werd toegevoegd: de schedel van chef Lusinga als controverse die de confrontatie met koloniale geweld aankaart. De kunstinstallaties van Aimé Mpane en de samenstelling RE/STORE (met zestien semi-transparante doeken) beogen een tegenwicht te bieden aan koloniale beelden en zijn bedoeld om een multidimensionaal debat te stimuleren.
Freddy Tshimba’s Ombres (Schaduwen) 2016-2018 en de werken van Aimé Mpane dragen bij aan een maatschappelijke dialoog over herinnering en collectieve identiteit. Desondanks blijven sommige delen van het rotondebeeld een punt van kritiek: de interpretatie van de koloniale geschiedenis en de mate waarin hedendaagse perspectieven daadwerkelijk doorwerken in de presentatie blijven onderwerp van debat.
De architectuur en de scenografie: Beel en Origin plus de ondergrond
De renovatie verplaatste de museumervaring naar een combinatie van restauratie en moderne infrastructuur. Stéphane Beel Architecten (TV SBA) stond in voor het ontwerp van het onthaalpaviljoen, de ondergrondse galerij en de verbinding met het hoofdgebouw, waarbij het historisch monument gerespecteerd werd maar ook een speelse spanning tussen oud en nieuw ontstond. De totale publieke ruimte ging van 6000 naar 11.000 m². Niek Kortekaas en Johan Schelfhout ontwierpen de scenografie, met aandacht voor de balans tussen gerestaureerde vitrines en nieuwe platformen, zodat de collectie in een hedendaags narratief kan functioneren.
Het hoofdgebouw blijft een paleisachtige, imposante structuur die volledig wordt ingezet voor de permanente tentoonstelling; het vernieuwde onthaalpaviljoen in het park, met glazen gevel, biedt een moderne entree en een rustige aansluiting op de groenruimte. De ondergrondse galerij, 100 meter lang, vormt een semi-white-box ruimte die verschillende zaalgroottes mogelijk maakt via een pivoterende wand. De herschikking van ruimten weerspiegelt een poging om de geschiedenis te contextualiseren terwijl hedendaagse thema’s en technologische presentatietechnieken geïntegreerd worden.
Installaties en hedendaagse kunst: hedendaags perspectief op koloniale geschiedenis
Tijdens de renovatie realiseerde het museum een beleid van uitnodiging aan Afrikaanse kunstenaars om hun werk te verbinden met de bestaande collecties en thema’s, waardoor hedendaagse interpretaties worden toegevoegd aan de tentoonstellingen. Kritici benadrukken echter dat de interfacing tussen hedendaagse kunst en koloniale verhalen nog niet altijd consequent is doorgevoerd, en dat sommige zalen nog steeds een koloniale sfeer uitstralen. Freddy Tshimba’s Ombres en Aimé Mpane’s werken vormen daarom een noodzakelijke maar niet altijd even verhelderende toevoeging aan het bredere verhaal.
In de discussie over de etnografische objecten werd duidelijk dat de betekenis van AfricaMuseum voortdurend evolueert: objecten die ooit als oorlogsbuit gezien werden, kregen in de loop der tijd verschillende betekenissen - als kunst, als cultureel erfgoed of als historisch document. Picasso’s Les Demoiselles d’Avignon (1907) werd genoemd als illustratief voor hoe Afrikaanse objecten westerse kunst beïnvloed hebben, wat de onderhuidse spanning tussen representatie en waardering weerspiegelt.
Betrokkenheid, controverse en toekomstperspectief
De renovatie leverde een debat op over zeggenschap en representatie. COMRAF, het Congolese adviesorgaan, en diverse Congolese actoren voelden zich onvoldoende betrokken bij de renovaties, wat de meerstemmigheid van narratives benadrukt. De introductiegalerij en de rotonde voor de plaatsing van Mpane’s werken boden een platform, maar de etnografische en koloniale beelden blijven onder discussie. Het herzieningsproces wordt gezien als een begin, niet als eindpunt, met voortdurende aandacht voor inclusie van Afrikaans perspectief en diaspora-ervaringen.
Het museum erkent de historische context en de dekolonisatievraagstukken: de tentoonstelling probeert niet enkel het verleden te reconstrueren, maar ook het heden en de toekomst te plaatsen. Door de combinatie van historisch monument met een vernieuwd tentoonstellingslandschap wil AfricaMuseum verantwoordelijkheid nemen voor het belichten van koloniale misstanden en decomplexeren van de koloniale erfenis.
De renovatie werd gepaard met externe erkenning, waaronder Publica Awards 2019 voor Heritage & Architecture, en de Regie der Gebouwen speelde een sleutelrol in het faciliteren van de transformatie. De toekomst van de collectie en de ruimte blijft afhankelijk van voortdurende dialoog met internationale experts, diaspora en Congo-centric partijen, en van de bereidheid van het museum om verder te reflecteren op eigendom, herkomst en representatie.
Samenvatting van historische context en renovatiepijlers
- Oorsprong: Wereldtentoonstelling van 1897 in Brussel en het Koloniënpaleis in Tervuren.
- Renovatie: vijf jaar duurde de verbouwing, 66,5 miljoen euro gasto, nieuwe ondergrondse galerij, onthaalpaviljoen, en fondsen via EFRO.
- Inhoud: vijf thematische zones, plaatsing van hedendaagse kunst, en lieux de mémoire met drie memoria en debatstructuren.
- Disquotie: debat over betrokkenheid van Congolese actoren en diasporaperspectieven bij de renovatie en tentoonstelling.
- Toekomst: ongoing dekolonisatie in presentatie en accumulatie van restitutie-discussies.
Op 9 december 2018 opende het AfricaMuseum opnieuw zijn deuren na renovatie, restauratie en uitbreiding. De Regie der Gebouwen trad op als bouwheer en overziet monumentale restauratie, verduurzaming en toegankelijkheid. Het museumgebouw blijft een beschermd monument, met behoud van het oorspronkelijke meubilair en interieur, terwijl de infrastructuur moderniseert en de bezoekerservaring verbetert.
tags: #renovatie #africamuseum #tervuren