Presentatie door Peter van der Vlist
Inleiding en context
Na de Tweede Wereldoorlog hadden de Nederlandse Spoorwegen een gebrek aan treinen. Ze besloten daarom bij Werkspoor en J.J. Beijnes een bestelling te plaatsen voor 70 D-treinen (internationale lange-afstandstreinen).
De rijtuigen hebben een maximale snelheid van 140 km/u en de ze werden op binnenlandse en internationale expressstreinen naar België, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg, Oostenrijk en Zwitserland ingezet. De Plan D rijtuigen werden net als alle rijtuigen en elektrische locomotieven uit die tijd in de turkooise kleur geleverd. In 1954 werd de kleur vervangen door Berlijns blauw omdat de lichte kleur snel vies werd door de toen nog rijdende stoomtreinen.
Constructie en kenmerken van Plan D
De rijtuigen zijn qua uiterlijk en constructie vrijwel gelijk aan de vooroorlogse bolkoprijtuigen. De Plan D rijtuigen werden net als alle rijtuigen en elektrische locomotieven uit die tijd in de turkooise kleur geleverd. De rijtuigen beschikten over een keuken, een bar voor 15 man, een telefooncel en een bagageafdeling met een gedeelte voor de douane en een toilet; RD-rijtuigen waren nieuw voor NS, de rijtuigen bestonden voor een gedeelte uit bagage en restauratie. Voorheen was dat gescheiden en werd niet alle ruimte benut.
AB, C en RD rijtuigen werden gemaakt. AB rijtuigen bestonden uit eerste en tweede klas zitplaatsen en de C rijtuigen alleen derde klas zitplaatsen. De RD rijtuigen kregen bovendien ruimte voor een telefooncel. De RD-rijtuigen kregen in 1952 te dienst een nieuw interieur met TL-verlichting en extra functies; in 1954 werd de opstelling aangepast en de bar verdween. In 1956 verdween bij NS de derde klas, de AB rijtuigen werden A rijtuigen met alleen eerste klas plaatsen en de C-rijtuigen werden allemaal B-rijtuigen.
Uitbreiding en trekkend materieel
Begin jaren vijftig werden acht trek-/duwstammen samengesteld om de Beneluxdiensten te bedienen, met Plan W en Plan D als belangrijkste bouwstenen. NS leverde drie Plan W-rijtuigen per stam en een omgebouwde Plan D als stuurstandrijtuig; NMBS leverde een deel van de rijtuigen en de locomotieven, van de serie Reeks 25.5 (omgebouwd tot 2551-2558). De stam bestond uit tien rijtuigen met een locomotief, vijf rijtuigen en een stuurstandrijtuig.
De eerste inzet en latere veranderingen
De eerste inzet van de trekduwtreinen in de Beneluxdienst vond plaats op 1 april 1974. In 1986 werden deze stammen vervangen door nieuwe ICR-rijtuigen en Reeks 11.8. De plan D rijtuigen werden in 1987 afgevoerd en gesloopt, met uitzondering van rijtuig 61 84 87-38 107, dat werd omgebouwd tot meetrijtuig 80 84 978 1 805 en ingezet voor afnameritten van de NS-diesellocomotieven serie 6400. Dit rijtuig kwam uiteindelijk bij de Veluwsche Stoomtrein Maatschappij (VSM) terecht.
Omvorming en restauratie
De rijtuigen kende zowel de aanduiding WRDk als WRDs. Deze rijtuigen werden in 1951 bij Beijnes gemaakt. In totaal acht rijtuigen werden omgebouwd, genummerd 61 84 87-38 101 tot en met 61 84 87-38 108. Tussen de locomotief en het Plan D-rijtuig werden verschillende rijtuigen ingezet, waaronder drie NS-rijtuigen plan W en twee NMBS-rijtuigen (Type I4) en incidenteel een NS-postrijtuig plan L. De eerste trekduwtrein werd getest met een meerspanningslocomotief van NMBS-reeks 15 en uiteindelijk ingezet met NMBS-reeks 25 als locomotief.
Modernisering en nieuwe rol
Vanaf 1974 gingen vrijwel alle tweede klas rijtuigen terzijde. De laatste twee exemplaren gingen in 1976 buiten dienst. De stuurstandrijtuigen werden tot medio 1987 buiten dienst gesteld en gesloopt, behalve WRDs 87-38 107 die werd omgebouwd tot meetrijtuig voor afnameritten van de NS-diesellocomotieven van de serie 6400. Dit rijtuig werd geel gemaakt en kreeg een NS-logo; het fungeerde als meetrijtuig totdat het materieel werd vervangen.
Huidige status en erfgoed
De Plan D-rijtuigen blijven bewaard in verschillende instellingen. AB 7704 ging in 1978 naar de Stoom Stichting Nederland. AB 7705 en C 7838 zijn eigendom van de Veluwsche Stoomtrein Maatschappij (VSM), en RD 7659 en AB 7709 behoren tot het Spoorwegmuseum. Restauratierijtuig 7659 is grotendeels in originele staat teruggebracht in 2019-2020, inclusief telefooncel, informatiebalie, bar en keuken; koelkast en kolenfornuis kunnen niet meer gebruikt worden. Postrijtuig P 7920 is ook aanwezig. Voormalig post- en meetrijuig 7918 behoort sinds 2014 toe aan Stichting Historisch Dieselmaterieel en dient nu als meetrijtuig onder de noemer CTO (Creatief Treintechnisch Onderzoeksplatform).
Technische en operationele details
- De Benelux-dienst maakte gebruik van trekduwtreinen met Plan D-stam en aanvullende Plan W en NMBS I4-rijtuigen.
- De ICR-rijtuigen (types I6 en I10) werden later ingezet ter vervanging, met moderne comfort en airconditioning.
- De coupés in AB- en C-rijtuigen hadden minder coupés dan vooroorlogs; de planning en indeling paste zich aan de veranderende diensten aan.
- Route-optimaal gebruik van materiaal betekende inzet zowel in binnenlandse sneltreinen als internationale trajecten zoals Parijs, Bazel, München en Hamburg.
- De Benelux-treinen ondervonden technische uitdagingen zoals rem- en schakelingproblemen Door variërende remtypes en het ontbreken van eenduidige vergrendeling.
Foto- en erfgoedhoogtepunten
Veel fraaie foto’s uit 1950-1970 tonen treinsamenstellingen van Plan D-rijtuigen alleen, restauratie van WRD 7659, en de Ab-rijtuigen met blauwe Benelux-kleurstelling. Het bijzonderste beeld is de foto van Plan D-rijtuig AB 7709 met E-loc 1312 op het buitenterrein van het Spoorwegmuseum.
Spoorwegen in Nederland - Nederlands • Great Railways
Moderne herinnering en toekomstplannen
De restauratie-inspanningen en de overdracht van materieel aan verenigingen zoals VSM en Stichting 2454 Crew tonen hoe erfgoed actief bewaard wordt. Plan D-rijtuigen blijven inspireren als symbolen van post-oorlogse vernieuwing en internationale samenwerking in treinverkeer.
Samenvatting van belangrijkste feiten
- NS bestelde 70 D-treinen in 1950; Plan D was turkoois/blauw met modernisering na de oorlog.
- RD-, AB-, en C-rijtuigen introduceerden functies zoals telefooncel en bagageafdeling; TL-verlichting werd toegepast.
- Trekuur naar Benelux en NMBS werd mogelijk door trekduwbrug en meerspanningslocomotieven; eerste trekduwtrein 1 april 1974.
- Plan D-stuurstandrijtuigen werden in 1973-1974 omgebouwd; begin van de Beneluxdienst met trekduwtreinen.
- In 1987 werden vrijwel alle Plan D-stammen uit dienst genomen; enkele stukken bewaard als museumstukken.
tags: #renovatie #benelux #stuurstand #plan #d