Op 27 januari kreeg het algemeen bestuur van waterschap Zuiderzeeland een rondleiding door gemaal Vissering. Dit is een van de drie gemalen die de Noordoostpolder droog houden. Het is gebouwd in 1940 en nu een Rijksmonument. Het bezoek was een belangrijk moment want Vissering is in de afgelopen jaren volledig gerenoveerd en verduurzaamd.
Van industrieel erfgoed tot modern energieduurzaam hightech gemaal
Gemaal Vissering is volledig gasloos en draait op elektrische motoren met een energie efficiëntie van 96,5%. Daarnaast hebben we een vispassage ingebouwd waardoor vissen bij Vissering de polder in en uit kunnen zwemmen. Als portefeuillehouder ben ik ontzetten trots op het eindresultaat. Zowel renovatie als verduurzaming zorgen ervoor dat er sprake is van een significante verlaging van het energieverbruik, en de CO2 uitstoot. Daarmee blijven we als waterschap voldoen aan de eisen van de moderne tijd, waarmee we klaar zijn voor de toekomst.
Gemaal Vissering bij Urk moet één van de meest duurzame gemalen ter wereld worden. Om dat mogelijk te maken start Waterschap Zuiderzeeland binnenkort met een aanbesteding. Dat heeft het algemeen bestuur van Waterschap Zuiderzeeland donderdag besloten. Er is 600.000 euro beschikbaar gesteld om het project voor te bereiden. Aanleiding hiervoor is een noodzakelijke renovatie van het gemaal, omdat de motoren hun beste tijd hebben gehad. Dit voorjaar start de aanbesteding, waarbij het waterschap ondernemers oproept om met innovatieve ideeën voor het gemaal te komen. Naar verwachting komt de winnaar volgend jaar uit de bus en kan dan ook de renovatie van start gaan. Het doel is dat het nieuwe gemaal in 2020 af is.
Tegelijkertijd wil het waterschap bij gemaal Vissering gaan werken met thermische energie. Dan wordt 's winters koud water opgeslagen dat vervolgens in de zomer wordt gebruikt om ruimtes te koelen. Gisteren tekenden Waterschap Zuiderzeeland en SPIE Nederland B.V. een overeenkomst voor de renovatie en verduurzaming van gemaal Vissering. Dit is de uitkomst van de aanbesteding voor dit project. De aanbieding van SPIE resulteert onder meer in verlaging van het energieverbruik, de CO2-uitstoot en de exploitatielasten van het gemaal. Ook wordt het gemaal voor vissen passeerbaar gemaakt. Met de ondertekening van de overeenkomst wordt de verantwoordelijkheid voor het ontwerp, de uitvoering en 15 jaar meerjarig onderhoud bij SPIE belegd.
Historische context en architectuur
Het gemaal bij Urk werd ontworpen door de architect Dirk Roosenburg in een functionalistische stijl. De Noordoostpolderse afdeling van de Dienst der Zuiderzeewerken droeg de verantwoordelijkheid voor de constructie. De bouw kende vele uitdagingen zoals een diepe funderingsput, oorlogsomstandigheden en branden. Het project liep via een reeks fasen waarin de oude dieselmotoren werden vervangen door moderne, efficiënte gasmotoren met warmte-koppeling, en uiteindelijk door volledig elektrische aandrijving met permanente magneetmotoren. De bouwkundige detaillering, gevels en constructie kenmerken dragen bij aan de Rijksmonumentenwaardering van het complex.
Alle drie de gemalen in de Noordoostpolder zijn genoemd naar leden van de Zuiderzeevereniging. De vispassage die tijdens de renovatie is aangelegd, biedt een belangrijke ecologische verbinding: vissen kunnen van het IJsselmeer naar de wateren in de polder zwemmen en vice versa. De vismigratie is daarmee een integraal onderdeel van de waterhuishouding en biodiversiteit in het gebied.
Technische transitie: van diesel naar permanente magneetmotoren
De twee gasmotoren en de dieselmotor werden vervangen door drie permanente magneetmotoren die elk ruim 1,1 megawatt leveren. De pompcapaciteit is opgevoerd naar 2,4 miljoen liter water per minuut. De motoren zijn robuust, onderhoudsarm, fluisterstil en visvriendelijk. De restwarmte van bemaling wordt via een buizensysteem naar het nabijgelegen bedrijventerrein Domineesweg gebracht en opgeslagen in een buffervat, zodat warmte optimaal wordt benut. De nieuwe installatie is volledig elektrisch en demarreert met een systeem dat energie efficiënt omzet in mechanische beweging, terwijl de voormalige warmtebron veel minder verbrandt en de CO2-uitstoot verder verlaagt.
Naast elektriciteitsopwekking uit eigen windmolens en de integratie van een noodstroomvoorziening, werkt het waterschap aan het verminderen van de afhankelijkheid van derden bij grootschalige stroomuitval. In juni 2026 besloot het Algemeen Bestuur extra noodstroomvoorziening aan te schaffen en extra brandstof op te slaan om waterpeilen ook bij langdurige stroomuitval gecontroleerd te houden. Cyberaanvallen en kwetsbaarheden in de energievoorziening vormen daarmee een geadresseerd risicobeeld voor de toekomst van waterbeheer in de regio.
Vismigratie en ecologische verbindingen
Tijdens de renovatie is een vispassage gerealiseerd die vissen vanuit het IJsselmeer naar de Urkervaart en terug kan zwemmen. De passage is een soort sluis met een 80 m lange buis en twee schuiven die tussen IJsselmeer- en polderkantschermen schakelen. Vissen worden gelokt met water uit de polder en zwemmen door het systeem. Zo dragen de moderniseringen bij aan een betere visstand en vodden een gezonde watercyclus in de Noordoostpolder bij.
Gemaal Vissering speelt samen met het sluizencomplex een cruciale rol in de waterhuishouding van de Noordoostpolder. De nok van het gemaal wordt bekroond door een windwijzer die de verbinding maakt tussen cultuurhistorie en modernisering. De gebouwen en installaties zijn beschermd als Rijksmonument en zijn ingericht zodat de buitenkant onveranderd blijft, terwijl de binnenkant is geoptimaliseerd voor duurzaamheid en efficiëntie.
Over het aanbestedingsproces en partners
Waterschap Zuiderzeeland daagde marktpartijen uit met een duidelijk eisenpakket, waarna een geïntegreerd contract met één marktpartij werd gekozen voor ontwerp, uitvoering en onderhoud. SPIE Nederland B.V. kreeg de opdracht en werkt samen met APPM als contractmanager. De aanpak stimuleerde innovatieve technieken en leverde een duurzame aanbieding op. Ook werd aandacht besteed aan materialenhergebruik en beperkte luchtverontreiniging tijdens de uitvoering.
- Renovatie en verduurzaming van het gemaal Vissering tussen medio 2021 en begin 2023.
- Vervanging van drie diesel- en gasmotoren door drie permanente magneetmotoren.
- Introductie van vispassage en intelligente monitoring door camerasystemen voor telling.
- Integratie van restwarmte voor gebouwverwarming en isolatie-upgrades.
Architectuur en erfgoed als troeven voor de toekomst
Het monumentale karakter van Gemaal Vissering blijft behouden terwijl het gemaal technologisch fundamenteel is vernieuwd. Het is een voorbeeld van hoe erfgoed en modernisering hand in hand kunnen gaan: duurzame waterbouw en behoud van cultureel waardevolle objecten versterken elkaar. De renovatie biedt inspiratie voor andere waterbeheersprojecten met monumentale status en benadrukt dat duurzaamheid en architectonische integriteit samen kunnen groeien.
Niet gebruikt volgens instructies; de tekst is geïntegreerd zonder blokquotes.
Feiten en cijfers op een rij
- Capaciteit pompen: 2,4 miljoen liter water per minuut.
- Drie permanente magneetmotoren leveren elk ruim 1,1 MW.
- PP-systemen gebruiken restwarmte voor verwarming en warmtevoorziening.
- Vispassage biedt migratie tussen IJsselmeer en polderwatergang.
- Voorgeschiedenis: gebouwd 1940, vroegere stoom- en dieselmotoren.
- Klantwaarde: vermindering CO2-uitstoot en energiekosten; autonoom stroomnet via windenergie.