Nieuwe kansen voor de galerijflat snijdt een actueel en maatschappelijk relevant thema aan; hoe de flatgebouwen uit de jaren ’60 en ’70 te verbeteren zodat ze weer dertig jaar mee kunnen i.p.v. ze te slopen. Auteur Ruud Brouwers plaatst in het boek de ontwikkeling van dit omstreden bouwtype in een aantal essays in historische context. Dit boek gaat over optimisme in de volkshuisvesting, over architectuur en galerijflatgebouwen. Door de industrialisatie van het bouwproces konden er in de jaren zestig van de vorige eeuw in korte tijd grote aantallen nieuwe woningen gebouwd worden.
Destijds zijn de galerijflatgebouwen snel neergezet in een kale omgeving. Door uitbreiding van stedelijke gebieden staan ze nu vaak prominent in de stad, met voorzieningen en openbaar vervoer in de buurt. Meer dan vijftig jaar oud zijn ze toe aan renovatie. Dit is het moment voor stedenbouwkundige en architectonische verfijning. De galerijflatgebouwen zijn in een nauwe samenwerking van overheid, corporaties, bouwondernemingen en architecten gemaakt.
Eenzelfde vorm van eendrachtige samenwerking is nodig voor de nieuwe bouwopgave: het verbeteren van wijken, buurten en woningen. Het eerste deel van het boek is thematisch en essayistisch van opzet. Ruud Brouwers geeft de herkomst en achtergronden weer van de galerijflatgebouwen in Nederland, aan het slot van het boek gevolgd door de weergave van gesprekken met ervaren gebiedsontwikkelaars over de kansen van galerijflatgebouwen. In het meest omvangrijke deel komt de praktijk van het vernieuwen en verrijken van galerijflatgebouwen aan de orde aan de hand van overtuigende voorbeelden van de architecten Dick de Gunst en Hans van Heeswijk.
Leren van eigentijdse renovaties: voorbeelden uit de praktijk
Naar ontwerp van BureauVanEig zijn twee galerijflats in de Alkmaarse wijk Overdie gerenoveerd, verduurzaamd en rolstoeltoegankelijk gemaakt. De 48 sociale huurappartementen uit de jaren zestig zijn gasloos gemaakt en opgewaardeerd tot energielabel A++. De renovatie is uitgevoerd in bewoonde staat. De woonblokken aan de Koelmalaan zijn van woningcorporatie Woonwaard. De gevel is ingepakt met isolatie, de kozijnen zijn vervangen en de hekwerken vernieuwd. De entreehal is verruimd en elk blok heeft een lift gekregen. De Koelmalaan ligt aan de noordrand van Overdie in Alkmaar Zuidoost. De wijk is eenvoudig van opzet en wordt gekenmerkt door een duidelijke stedenbouwkundige structuur met gebouwen in geel-bruine baksteen. De twee gerenoveerde woonblokken behoren tot een reeks van vier identieke woongebouwen. De flats zijn vijf lagen hoog, met op de begane grond deels woningen en deels bergingen. De ontsluiting bestaat uit een trappenhuis met een galerij en noodtrap aan de Koelmalaanzijde.
Kenmerkend voor de bestaande gebouwen is het bruin-gele metselwerk op de wit-betonnen plint, galerijen en witte kozijnen. De gebouwen zijn in de loop der tijd verouderd en verrommeld; zo waren er verschillende typen kozijnen en kleuren per blok aanwezig. Met de grootschalige renovatie is het totale aanzien van de gebouwen verbeterd. De aanwezige kwaliteit van het bruin-gele metselwerk met de witte accenten is versterkt. De kenmerkende plint is verhoogd om de verhoudingen op gebouwniveau te verbeteren. De hekwerken van de eerste verdieping zijn hierin opgenomen. De nieuwe entree heeft hierdoor ook meer hoogte en kwaliteit gekregen. De verhoogde dakrand die de PV-panelen verbergt, zorgt voor een stevige beëindiging. Het bestaande kleurenpalet is op een nieuwe manier ingezet; de plint is overwegend wit en de bovenbouw bruin. Bruine stucwerkvlakken zorgen voor een overzichtelijk ritme in de plint. De hekwerken op de balkons hebben lamellen die afwisselend dwars en recht in de regels geplaatst zijn. Hierdoor is de inkijk op het balkon klein en wordt voorkomen dat bewoners een doek tussen de spijlen vlechten, aldus BureauVanEig.
Bewoners waren nauw bij het ontwerpproces betrokken. Drie ontwerpen voor de entreehal zijn voorgelegd aan de bewoners; op de bewonersavond is het ontwerp met de meeste stemmen uitgevoerd. Ook is er een prijsvraag uitgeschreven voor de benaming van de flats. Uit de prijsvraag kwamen de namen De Verrekijker en De Zonnewijzer naar voren. Omwille van de verduurzaming zijn alle appartementen onder meer voorzien van vijf zonnepanelen met een gezamenlijk vermogen van 79.200 Wp. De netto warmtevraag is onder de 50 kw/m2 gekomen. Door de maatregelen wordt circa 68.000 m3 gas per jaar bespaard en vermindert de CO2-uitstoot met circa 163.000 kilogram per jaar.
De komende jaren zullen nog steeds veel woningcorporaties en VvE’s eraan moeten geloven: hun (portiek)flats moeten verduurzaamd worden. Niettemin waart in sommige steden het ‘sloop-spook’ nog wel rond, zeker daar waar de wijk een opknapbeurt kan gebruiken. Wat is dan logischer: slopen of renoveren? Niet-sloop is vaak duurzamer, maar een integrale afweging gaat breder: duurzaam wonen omvat comfort, betaalbaarheid en toekomstbestendigheid voor verschillende doelgroepen.
De portiekwoning kent haar beperkingen: de plattegrond is hokkerig en het is gehorig, maar biedt ook toekomstpotentie. Vooral voor kleine huishoudens die betaalbaar willen wonen, is investeren in aantrekkelijkheid en duurzaamheid noodzakelijk. De uitdagingen van galerijflats liggen niet uitsluitend op energiebesparing; de uniforme schaal biedt juist kansen voor industriële, herhaalbare en betaalbare renovatiebenaderingen. Wanneer de uitstraling, de samenhang van de gemeenschap en het beheer van de woonomgeving voorop staan, kan de galerijflat een waardevolle toekomstwaarde behouden.
Drie opvallende renovatiebeelden
Drie grote galerijflats stonden voor groot onderhoud: vervanging van installaties en puien, en aanpassing van de begane grond. Door een grote schuifpui ter plaatse van het zeembalkon werd de woonkamer een inwendige buitenruimte. De plint werd herontworpen en fungeert nu als echte voorkant; de binnenruimte en buitenruimte zijn beter verbonden. Een buurtcafé in de bouwkeet maakte deel uit van het proces en werd later een buurtruimte bij de plinthe herinrichting.
Een voorbeeldbetrekking is Galerijflat De Boel - Hans van Heeswijk architecten, met 273 woningen en een collectief daktuinconcept. Naast een nieuw daklandschap werd ook de plint aangepakt en het kantoorlandschap op hobbelige plekken vervangen door een open ruimte. Een vergelijkbaar renovatiepad is gevolgd bij andere projecten, met succes in de realisatie van daktuinen en collectieve voorzieningen.
In Zoetermeer werd het verhaal van de galerijflats verweven met de identiteit van de stad: Galerijflats zijn amseling van buurten die het ruimtelijke karakter vormgeven. De schat aan ervaringen wordt gedeeld in publicaties zoals Nieuwe kansen voor de galerijflat van Hans van Heeswijk architecten. Hierbij kwamen ook ontmoetingen met bewoners aan bod, zoals de vraag wat de betekenis van deze gebouwen is voor de stad en voor bewoners vanuit een cultuur-historisch perspectief.
Tot slot: de lange termijnvisie benadrukt dat sloop niet altijd de enige oplossing is. De meeste woningen in Nederland zijn goede woningen, maar vereisen vaak verbeteringen zoals isolatie, ventilatie en geluidsisolatie. Renovatie biedt kansen voor herindeling en vergroting van woonkwaliteit zonder omvangrijke sloop. De uitdaging blijft hoe galerijflats in de toekomst kunnen blijven bestaan als collectieve woonomgeving met betaalbare huur, passende aanpassingen en grotere sociale samenhang.
Technische eisen en beleidskader
- Beoordeel bouwtechnische sterkte en onderhoudsbehoefte per blok; prioriteit voor installatiewijzigingen en gevelrenovatie.
- Integreer duurzame systemen zoals PV-panelen, betere isolatie en energielabelverbeteringen in bewoonde staat.
- Ontwikkel flexibele plattegronden en gezamenlijke ruimten om toekomstige zorgbehoeften en veranderende huishoudens mogelijk te maken.
- Verbind renovatie met openbare ruimte: entreehal, plint en buitenruimte inclusief daktuinen en buurtrestaurant.
Essentiële inzichten voor beleid en praktijk
- Renovatie biedt een haalbare route voor behoud van sociale huurwoningen met kwaliteitsverbetering.
- Een integrale aanpak moet gemeenschapsbeleving, duurzaamheid en betaalbaarheid waarborgen.
- Voorbeelden tonen aan dat bewonersparticipatie cruciaal is voor het draagvlak en succes.
- Sloopvrije toekomst vereist aandacht voor liften, toegankelijkheid en passende aanpassingen voor senioren.
| Onderdeel | Voorbeeld/Uitvoering | Verduurzaming | Resultaat |
|---|---|---|---|
| Overdie, Alkmaar | Renovatie van 2 blokken; vijf lagen; zonnepanelen | Gasloos, energielabel A++ | CO2-reductie 163.000 kg/jaar; 68.000 m3 gas bespaard |
| De Boel, Zoetermeer | Reno met daktuin en kantoorlandschap | Gemeenschapsruimten, collectieve tuin | Verhoogde leefkwaliteit en toekomstbestendigheid |
tags: #renovatie #hergebruik #galerijflat