De woonwijk Jeruzalem is in twee fases gebouwd, in 1948 en 1952, in een orthogonaal stedenbouwkundig patroon. De wijk is ruim opgezet als een tuindorp met een heldere, brede stratenstructuur en veel groen. Door de geïsoleerde ligging kent de wijk een eigen karakter en functioneert het als een dorp aan de stedelijke rand van Tilburg.
De woningen zijn uitgevoerd volgens het Engelse bouwsysteem Airey, dat zich kenmerkt door een dragende gevel, samengesteld uit betonnen tegels en kolommen. De gevelopeningen en kozijnen volgen het gevelpatroon. De woningen zijn in de jaren ‘80 gerenoveerd, maar waren na 60 jaar bouwtechnisch niet meer op orde en moeilijk te onderhouden. De aanblik en uitstraling van de woningen was somber geworden, o.a. door verweerde en grauwe gevelpanelen. Binnen de planvorming voor de herontwikkeling en uitbreiding van de wijk Jeruzalem, als onderdeel van het plangebied Piushaven, is ervoor gekozen om deze Airey-woningen te behouden en grondig te renoveren.
Het groot onderhoud van de wijk is in 2007 gestart en eind 2010 afgerond. Uitgangspunt voor de vernieuwing is het benaderen van het oorspronkelijke beeld en een revitalisering van de wijk, zodat deze er weer een frisse en verjongde uitstraling krijgt. In dit kader zijn de gevels geschilderd, zijn aluminium kozijnen aangebracht verwijzend naar het beeld van de oorspronkelijke stalen kozijnen, is de bitumen dakbedekking weer zichtbaar geworden en zijn de kenmerkende schoorstenen volledig vernieuwd. Alle installaties zijn aangesloten op deze schoorstenen, waardoor geen andere dakdoorvoeren benodigd zijn. De ongeveer 250 woningen zijn intern geheel gestript, goed geïsoleerd en van een nieuw inbouwpakket voorzien, waardoor de normen van nieuwbouw worden behaald. Tevens zijn er nieuwe plattegronden in de woningen verwerkt die beter tegemoet komen aan de huidige manier van wonen.
Teneinde de beeldbepalende gevels te ondersteunen is een kleuradvies opgesteld. Het kleurontwerp voorziet o.a. Op zaterdag 18 juni vonden de eerste twee wijkwandelingen in Jeruzalem plaats. Wat ruim twee jaar geleden begon met een oproep voor ideeën voor de wijk, heeft uiteindelijk geresulteerd in een ludieke wandeling georganiseerd door en voor bewoners van Jeruzalem. Bewoonster Desiree van den Hout licht toe: “We wilden iets bijzonders organiseren voor bewoners van Jeruzalem. Een activiteit die de verbinding van bewoners met de wijk en elkaar verstevigt. En die bewoners trots maakt op hun wijk.”
Aanleiding van het bewonersinitiatief zijn de grote veranderingen die de wijk heeft doorgemaakt de afgelopen jaren. Het was ooit de armste wijk van Brabant. Nu woont er arm, rijk en alles ertussen in. Tijdens de wandeling is aandacht voor de cultuurhistorische aspecten van de wijk. Samen met historicus en meesterverteller René Bastiaanse (bekend van het tv-programma De wandeling van Omroep Brabant) en entertainer Peer de Graaf en zijn accordeonist ontdekken we de Schatten van Jeruzalem, waaronder bijzondere ontmoetingen en locaties. Het belooft het een levendige wandeling te worden, doorspekt met humor en muziek. Om 13.30 uur is de officiële en feestelijke aftrap. In het najaar worden de volgende twee wandelingen georganiseerd. Hiermee ligt er een mooi concept dat de komende jaren herhaald kan worden.
Wilma en Wilma zijn al heel hun leven vriendinnen en samen opgegroeid in Jeruzalem. “Mijn vader was bevriend met haar vader, en toen wij werden geboren zijn we bij elkaar gekomen en dat is zo gebleven. Jeruzalem is gewoon mijn wijk. Ik ken iedereen hier, mijn moeder woont ook nog hier, ze is al bijna 86 daar wil je ook bij in de buurt zitten.”
“Jeruzalem bestaat sinds 1949. Tien jaar later kwam ik er wonen. De eerste huizen werden aan de rechterkant van de Caspar Houbenstraat gebouwd, gezien vanaf de Ringbaan-Oost, te beginnen in de Twentestraat. Vanaf 1954 werd het linkerdeel van de buurt bebouwd. Het was hier van oudsher een agrarisch gebied. En dat was het al heel lang, want bij de bouw van de nieuwe woningen aan de waterkant hebben ze nog sporen van boerderijen uit de middeleeuwen gevonden.”
“In de eerste jaren was de Meierijbaan nog de autoweg van Breda naar Eindhoven. Toen de nieuwe snelweg A58 kwam werd de Meijerijbaan afgesloten. Wij hebben nog lange tijd een bok gehad die op het talud van deze weg stond te grazen. Iedere avond brachten we die naar een hok in onze tuin. Bijzonder voor die tijd was dat de huizen drie slaapkamers hadden. Om er te kunnen gaan wonen moest het gezin al twee kinderen hebben.”
“Jeruzalem was dus gelijk een kinderrijke buurt. We verwarmden de huizen met een kolenkachel. Boven op de slaapkamers was het ’s winters dan ook wel koud. In de meeste huizen waren nog geen koelkasten en televisies en evenmin telefoon. Daarvoor moesten we naar de telefooncel bij het café.”
“Tegenwoordig hebben we heel wat meer luxe. Ze heten Jeruzalem, Koningshoeven en Armhoefse Akkers en werden gebouwd in de decennia voor en kort na de Tweede Wereldoorlog. Tilburgse wijken met elk een heel eigen karakter en deels ook behoorlijk ‘afgezonderd’ van de oude binnenstad waaraan zij wel grenzen.”
“Ooit stond Tilburg bekend als een superkatholieke industriestad waarvan de skyline werd bepaald door kerktorens en fabriekschoorstenen. Sindsdien zijn veel kerken gesloopt - al bleef een aantal torens overeind - kloosters gesloten en behoort ook de textielindustrie tot het verleden. Slechts enkele hoge sCHOorstenen overleefden en zijn nu monument. Toch is God nog niet helemaal uit Tilburg verdwenen en dat zal niet gebeuren zo lang er wijken zijn met namen als Fatima, Theresia, Nazareth en Jeruzalem.”
“In de populaire boekenreeks ‘In Tilburg’ verschenen al enkele delen over stadswijken en nu is er een boek over Jeruzalem, Koningshoeven en Armhoefse Akkers. Ook die laatstgenoemde wijk ontleent haar naam aan een kerkelijke instantie.”
“De Abdij van Onze Lieve Vrouw van Koningshoeven omstreeks 1900. SchaapskooiKoningshoeven dankt haar naam aan koning Willem II die - ook al als prins - graag in Tilburg verbleef en hier aan landbouwvernieuwing deed. Hij stichtte een grote schaapskooi en een aantal ontginningsboerderijen die werden genoemd naar hemzelf, zijn vrouw en hun kinderen. Heel succesvol was die onderneming niet en uit de schaapskooi ontstond uiteindelijk de bekende trappistenabdij.”
“De wijk Jeruzalem in de jaren zestig of begin jaren zeventig. Die oudere weg - de Kommerstraat - verloor helemaal zijn functie toen die in 1921 op twee plaatsen werd doorsneden door de Piushaven en het Wilhelminakanaal. In de periode daarna werden plannen gesmeed om ten zuiden van die haventoegang en naast het kanaal een ruim opgezette tuinwijk aan te leggen. Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog voorkwam dat dit werkelijkheid werd en na de oorlog verrees in dit gebied een wijk met noodwoningen die niet tijdelijk zouden blijken. Die wijk kreeg later de bijnaam Jeruzalem. Recent is een deel van de noodwoningen gerenoveerd en een ander deel gesloopt om plaats te maken voor redelijk luxe nieuwbouw ‘aan de waterkant’. Bij die sloop- en bouwwerkzaamheden kwamen geheel onverwacht middeleeuwse sporen aan het licht.
Moerenburg. Hoewel samensteller Ronald Peeters in dit nieuwe boek over deze stadswijken aandacht besteedt aan de voorgeschiedenis van deze gebieden, komt dit laatste archeologische verhaal er niet in voor. Er is weliswaar nog geen definitief rapport van de opgravingen, maar een vermelding had zeker gekund. Ook afgezien hiervan is de historische inleiding in het boek nogal summier en dat maakt extra jammer dat er geen literatuurlijstje in het boek is opgenomen. Wel aardig is dat - zij het ook erg beknopt - de geschiedenis van het Huis Moerenburg is meegenomen. Dat huis begon als een middeleeuwse boerderij, fungeerde als pastorie en werd vervolgens een adellijke woning om vervolgens te worden gesloopt. Vroeg achttiende-eeuws gebruiksaardewerk dat in 2005 is opgegraven bij het Huis Moerenburg. Verder is het boek eerst en vooral een fotoboek dat zich richt op een nostalgisch Tilburgs publiek, en dan met name uiteraard op (oud-)wijkbewoners. De hele reeks ‘In Tilburg’ steunt op het gegeven dat Tilburgers - net als veel andere stedelingen - graag herinneringen ophalen en ook nieuwsgierig zijn naar ‘wat er allemaal was’. Toch is het jammer dat er geen verwijzingen zijn naar eerdere publicaties en dat er niet wat meer aandacht is besteed aan de vroegere geschiedenis van het gebied waarop deze stadwijken verrezen. Ronald Peeters, Jeruzalem, Koningshoeven en Armhoefse Akkers. Uit de serie ‘In Tilburg’, deel 22.
De stad die niemand begrijpt: Olaf Koens leidt je rond door Jeruzalem - RTL NIEUWS
- Context en bouwgeschiedenis: Jeruzalem als twee-fasenwijk gebouwd in 1948 en 1952
- Stedenbouw en draagvlak: orthogonaal patroon, tuindorp-gevoel, brede straten
- Bouwsysteem Airey: gevel, kolommen, standaardisering en renovatie-uitdagingen
- Grootschalige renovatie (2007-2010): gevelschilderingen, kozijnen, daken en schoorstenen
- Wooninrichting: volledige renovatie van circa 250 woningen, betere plattegronden
- Kleur- en beeldbepalende gevels: terugkeer naar oorspronkelijk beeld
- Wijkactiviteiten: bewonerswandeling “Schatten van Jeruzalem” en verbinding
- Historische context: Jeruzalem, Koningshoeven en Armhoefse Akkers als kerkelijk verankerde namen
Historische achtergrond en geografische context
Jeruzalem bestaat sinds 1949 en ontwikkelde zich op een voormalig agrarisch gebied langs waterkant en havens. De wijk kreeg later de bijnaam Jeruzalem. De Kommerstraat verloor zijn functie door de Piushaven en het Wilhelminakanaal, waarna een ruim opgezette tuinwijk ontstond naast de waterkant. Bij opgraven van deze nieuwe woonomgeving kwamen middeleeuwse sporen aan het licht die de historische diepte van het gebied onderstrepen.
Architectuur en renovatie
De Airey-woningen hebben een dragende gevel opgebouwd uit betonnen tegels en kolommen. De renovatie heeft geverfelde gevels, aangebrachte aluminium kozijnen en herstelde dakbedekking teruggebracht naar een beeld dat refereert aan de oorspronkelijke stalen kozijnen. Installaties zijn zoveel mogelijk geconsolideerd op de vernieuwde schoorstenen, waardoor dakdoorvoeren geminimaliseerd zijn. Binnenin zijn de woningen gestript en geïsoleerd, met een nieuw inbouwpakket en vernieuwde plattegronden die aansluiten bij hedendaagse woonwensen.
Sociaal-culturele significatie
De wijk kent een rijke cultuurhistorische context: van armere tot rijkere bewoners, bewonersinitiatieven en een loyaliteit aan het lokale erfgoed. Wandelingen, verhalen en herinneringen uit de wijk vormen een brug tussen verleden en heden en versterken de sociale cohesie binnen Jeruzalem.