Na ruim drie jaar bouwen en renoveren is het vernieuwde sluizencomplex Eefde 1 juli 2021 in gebruik genomen. Van fundering, civiele bouw, betonreparaties tot aan de installatietechniek en softwareontwikkeling met cybersecurity; alle bouw, renovatie- en onderhoudswerkzaamheden voeren we onder de vlag van TBI uit. Voorafgaand aan deze openstelling zijn er door Croonwolter&dros en Mobilis, in het consortium Lock2Twente, verschillende testen uitgevoerd om ervoor te zorgen dat zowel de Noorder- als de Zuidersluis veilig en beschikbaar zijn. Een uitdaging, omdat op verschillende momenten beide sluizen nodig waren. “We kunnen trots zijn op de samenwerking in dit mooie project, die ervoor zorgt dat er werk-met-werk is gemaakt.”
Sinds de oplevering van de nieuwe Noordersluis, medio april 2020, is deze bediend vanuit een tijdelijke bedienruimte. Hiermee hadden we de ruimte om het oude bediengebouw te vervangen voor het nieuwe bediengebouw. Om alle deelsystemen en aandrijvingen inclusief de verschillende interfaces te testen is voor de Zuidersluis een tijdelijk netwerk opgebouwd. Hiermee is de bediening en besturing van de Zuidersluis volledig getest zonder daarbij bedienaars van de Noordersluis lastig te vallen. Dit alles zonder risico voor de beschikbaarheid van de Noordersluis. Na de bouw van het bediengebouw is het ingericht en alvast voorzien van een tweetal bedientafels. Na diverse testen hebben we in één nacht de bedienfunctie van de Noordersluis verhuisd naar het nieuwe bediengebouw en onmiddellijk de tijdelijke bedienpost ontmanteld.
Voordat de Zuidersluis in gebruik genomen kon worden, voerden we een netwerk en software migratie uit waarbij de bediening en besturing van de Zuidersluis is samengevoegd met die van de Noordersluis. Paul Schaap, projectmanager Lock2Twente: “Het mooie van dit project is dat er uiteindelijk een hypermoderne (nieuwe) Noordersluis ligt naast een monumentale (oude) Zuidersluis, maar dat onder de motorkap beide objecten zijn gekoppeld en beide sluizen zijn voorzien van de nieuwste technieken. Waarbij beide sluizen voldoen aan de huidige regelgeving met een mate van flexibiliteit voor de bediening die in eerste instantie niet was voorzien.”
Nu het sluizencomplex in Eefde in gebruik is genomen, zijn Croonwolter&dros en Mobilis voorlopig nog niet weg uit Eefde. Het complete onderhoudsplan tot 2047 ligt al vast. Samen met Hollandia (werktuigbouwkunde) zijn Croonwolter&dros en Mobilis tot die tijd verantwoordelijk voor het onderhoud. Proeftuin Sluis Eefde is één van meerdere projecten van Smart Industry Fieldlab CAMINO. Wat is het ideale moment om onderhoud uit te voeren? Die vraag staat centraal in het Vitale Assets-programma van Rijkswaterstaat. De sluis van Rijkswaterstaat bij Eefde is de toegangspoort tot het Twentekanaal. Het verkeer en de waterstanden worden vanuit deze sluis geregeld, zodat scheepvaart tot aan de drie grote steden in Twente, Hengelo, Almelo en Enschede kunnen komen.
In 2016 werd de aanbesteding voor de bouw van een tweede sluiskolk gewonnen door aannemerscombinatie Lock2Twente. In de komende 2 jaar zal de bestaande sluis echter fungeren als leeromgeving. Leren over de mogelijkheden van Internet of Things technologieën en leren over Smart Maintenance. De pilot bij Sluis Eefde is een vervolg en verdere uitbreiding van de pilot die reeds eerder op de Sluis in Tiel plaatsvond. Het programma ‘Vitale Assets’ richt zich op effectieve en duurzame opschaling van Smart Maintenance activiteiten binnen Rijkswaterstaat. Partijen zijn hierbij voorstander van ‘open data’, ofwel een situatie waarbij niet alleen verkregen inzichten, maar zelfs onderliggende data openlijk beschikbaar worden gesteld aan de hele markt. Deze partijen zijn actief binnen Proeftuin Sluis Eefde: Rijkswaterstaat, Mobilis, CroonWolter&dros, SPIE, BAM, ifm electronic, EnerGQ, C-Cube, en Ke-works, Universiteit Twente en Stichting World Class Maintenance.
Historie en monumentale waarde
Nader onderzoek van een relaisstoring op één van de motoren op 8 oktober 2018 heeft uitgewezen dat de eerste onregelmatigheden al vanaf begin juli zichtbaar waren. Er traden incidentele ongelijkmatige verdelingen van de stroom op in de 3 fases van de motor. In de tijd naar de storing toe kwam dit steeds vaker voor, zoals de grafiek laat zien. University of Twente.
Sluis Eefde is uitgebreid met een tweede kolk. Hierdoor kunnen er meer schepen door de sluis, zijn de wachttijden verminderd en is de sluis niet meer kwetsbaar door stremming. Omdat de sluis met de twee karakteristieke heftorens uit 1933 rijksmonumentale status heeft moest de nieuwe kolk zorgvuldig worden ingepast. In opdracht van Rijkswaterstaat heeft ons bureau het ambitiedocument en het esthetisch programma van eisen voor de uitbreiding opgesteld. De bijbehorende kaders boden ruimte aan de functionele uitbreiding en technische modernisering van de sluis en borgden tegelijkertijd de kwaliteiten van het monumentale sluiscomplex. In samenwerking met MTD Landschapsarchitecten zijn de kaders voor het landschap rondom de sluis opgesteld.
Met een doorvoer van ruim zeventigduizend containers per jaar is het sluiscomplex bij Eefde een belangrijke logistieke schakel tussen Twente en de haven van Rotterdam en de Europese vaarwateren. Op aandringen van Twentse industriëlen werden in de jaren dertig van de vorige eeuw de ‘Twenthe Kanalen’ gegraven om steenkool per schip aan te kunnen voeren naar de textiel- en machinefabrieken. De sluis in Eefde werd op 22 juli 1933 geopend. Het complex bestond toen uit een sluiskolk met heftorens, een gemaal en een aflaatwerk, dat nu het Oude Gemaal wordt genoemd. Later zijn de sluiswachterswoning, het dieselgemaal en het nieuwe aflaatwerk aangelegd.
Sluis Eefde was de eerste van drie sluizen die het hoogteverschil moesten opvangen tussen de IJssel en Enschede en Almelo. Net als bij het ontwerp voor het oorspronkelijke sluiscomplex was de functionaliteit leidend bij het opstellen van het esthetisch programma van eisen: het verbeteren en het versnellen van het schutproces. Daarbinnen zijn de kaders zo opgesteld dat de nieuwe kolk en alle techniek die daarbij hoort grotendeels onder maaiveld zou worden ontworpen en aangelegd om ruimtelijk niet te concurreren met de monumentale heftorens van de bestaande sluis. Door de aanleg van de nieuwe kolk moest over een grote lengte beneden en boven de sluis de waterkering naar het noorden opschuiven. De groene buffer tussen de sluis en het dorp Eefde gevormd door volwassen bomenrijen en bosschages moest hiervoor wijken. Ons bureau formuleerde de ambitie voor het herstel van waardevolle landschappelijke elementen en nieuwe toevoegingen.
Techniek en ontwerp
De bijbehorende kaders boden ruimte aan de functionele uitbreiding en technische modernisering van de sluis en borgden tegelijkertijd de kwaliteiten van het monumentale sluiscomplex. Sluis Eefde is niet alleen belangrijk voor de scheepvaart. De dynamiek van het schutten trekt veel bekijks. Eefdenaren zijn trots op ‘hun’ sluis en ook recreanten komen er graag. Naast de functionele inpassing van de nieuwe kolk is daarom bij het opstellen van het ruimtelijke programma van eisen ook veel aandacht besteed aan de ruimte op en rond de kolken.
Aan de hand van een dialoog-gestuurde aanbestedingsprocedure is aannemer L2T, een gelegenheids-samenwerking tussen Mobilis en Croonwolter&Dros geselecteerd. Ons bureau was in opdracht van Rijkswaterstaat bij deze selectie betrokken en heeft vervolgens gedurende de ontwerpfasen als lid van het kwaliteitsteam samen met Rijkswaterstaat, de gemeente Lochem en MTD aan de hand van de kaders de esthetische kwaliteit bewaakt. “De civieltechnische bouwkunst van Sluis Eefde heeft een grote monumentale schoonheid. Door bij het opstellen van de kaders dicht bij die zuiver functionele insteek te blijven kon een harmonieus ensemble ontworpen worden waarin zowel de imposante heftorens uit 1933 als de innovatieve nieuwe sluiskolk tot hun recht komen.”
In november 2016 is de bouw van een tweede sluis bij Eefde gegund aan de aannemerscombinatie Lock to Twente (L2T). Een tweede sluiskolk bij Eefde verkort de wachttijden voor schepen en maakt deze belangrijke toegang tot Twente minder kwetsbaar bij onderhoud en calamiteiten. De nieuwe kolk is zodanig ontworpen dat deze energieneutraal is. De technische installaties zijn energiezuinig uitgevoerd. De nieuwe kolk heeft een voor Nederland unieke segmentdeur aan de kanaalzijde van het complex gekregen. Een segmentdeur ligt plat op de bodem als de sluis is geopend en draait vanuit die positie omhoog als de sluis wordt gesloten. Deze deur is ook nog werkzaam bij zeer hoge waterdruk. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen als de andere deur in de sluis beschadigd raakt en deze zijn waterkerende functie verliest. Hierdoor kunnen grote verschillen in het waterniveau ontstaan.
In het weekend van 14 en 15 november 2020 gebeurde er iets bijzonders bij de Zuidersluis in Eefde. Na vijf maanden afwezigheid werden de verbindingsbruggen tussen de heftorens en de sluisdeur aan de kant van de IJssel weer teruggeplaatst. In juni gingen de verbindingsbruggen van Sluis Eefde, en de sluisdeuren op transport naar Hollandia Services in Krimpen aan den IJssel. Daar zijn ze onder gecontroleerde omstandigheden gereinigd, gestraald, gerepareerd en geconserveerd. In het weekend van 13 en 14 juni 2020 vonden er onderhoudswerkzaamheden plaats bij Sluis Eefde. Voor het eerst in het 90-jarige bestaan van de monumentale Zuidersluis werden de verbindingsbruggen tussen de heftorens en sluisdeuren verwijderd en vervoerd naar Krimpen aan den IJssel.
Impact en toekomstperspectief
Het Twentekanaal met sluiscomplex Eefde is een belangrijke verkeersader voor de regio Twente. Het is een cruciale schakel in de logistieke as van waterwegen die het oosten en westen van Europa met elkaar verbindt. Het scheepvaartverkeer is de afgelopen decennia aanzienlijk toegenomen, waardoor de wachttijden voor het passeren van sluis Eefde fors opliepen. Met de aanleg van een tweede, grotere sluiskolk zijn er twee knelpunten tegelijk opgelost. Er is extra sluiscapaciteit gecreëerd om de wachttijden te verminderen en de bestaande monumentale sluiskolk is volledig gerenoveerd zonder veel overlast voor de scheepvaart. Met de aanleg van de tweede sluiskolk (de Noordersluis) naast de bestaande sluiskolk (de Zuidersluis) is de bereikbaarheid van het Twentekanaal dan ook aanzienlijk vergroot. De nieuwe sluiskolk biedt zonder beperkingen doorvaart aan schepen in de grote 5a-klasse.
Opdrachtgever Rijkswaterstaat heeft het contract voor de aanleg van deze nieuwe sluiskolk en de renovatie van de bestaande sluis gegund aan bouwcombinatie Lock-to-Twente (L2T), een samenwerkingsverband tussen de bedrijven TBI - Mobilis - CroonWolter&Dros. Staalbouwer Hollandia Infra heeft in opdracht van consortium L2T het ontwerp, de fabricage en de ingebruikstelling van alle stalen keermiddelen in de nieuwe sluiskolk voor haar rekening genomen. Het bestaande sluiscomplex heeft een monumentale status. Daarom is ervoor gekozen om de tweede sluiskolk te voorzien van keermiddelen die niet zichtbaar zijn boven het maaiveld. Het Twentekanaal wordt kunstmatig tien meter boven NAP gehouden met behulp van gemalen. Het hoogteverschil van het waterniveau tussen het kanaal en de IJssel kan hierdoor oplopen tot ruim acht meter. In het ontwerp is daarom gekozen om het bovenhoofd te voorzien van een stalen segmentdeur. Dit type keermiddel wordt doorgaans alleen gebruikt bij noodkeringen, omdat deze kering zelfs bij een zware belasting gesloten kan worden.
De segmentdeur wordt omhoog getrokken met een hydraulische cilinder aan slechts één kant wanneer de sluis sluit. Dit knappe staaltje waterbouwkunde werkt ook bij een plotseling zeer hoge waterstroom/-druk, bijvoorbeeld als gevolg van een calamiteit. Als een schip vanuit het Twentekanaal de sluis invaart en de twee puntdeuren aan de IJsselzijde kapot vaart, loopt het Twentekanaal leeg in de IJssel. De berekeningen en tekeningen voor het ontwerp van de primaire waterkering zijn uitgevoerd volgens het nieuwe ontwerp instrumentarium en ter verificatie getoetst aan het Wettelijke Beoordelings-instrumentarium. Daarmee voldoet het ontwerp aantoonbaar aan de veiligheidsnormen uit de Waterwet.
De uitbreiding van Sluis Eefde is een kans om het hele complex aan te pakken. De gemiddelde wachttijd bij de sluis overschrijdt de norm van 30 minuten en zal in de toekomst naar verwachting toenemen. Hierdoor is een vlotte, betrouwbare en veilige verkeersafwikkeling conform de Nota Mobiliteit en het BPRW 2010-2015 niet gewaarborgd. Het kanaal tussen Eefde en Lochem is inmiddels verdiept en bevaarbaar voor schepen met een aflaaddiepte van 3,50 m. Ook sluis Eefde moet bevaarbaar worden gemaakt voor dergelijke schepen. Deelopdracht is tevens het ontwerp en de aanleg van een primaire waterkering (in grond en constructie). Dit betreft de verlegging van deze dijk die aansluit aan de nieuwe Sluiskolk.
De ontwerppartners Tauw en Mobilis hebben ruime input geleverd. Tauw heeft Mobilis op het spoor gezet van deze uitvraag en ze geholpen de uitvraag te doorgronden en scherp te krijgen. Bij de tenderfase heeft Tauw Mobilis ondersteund en na gunning is Tauw toegetreden tot het ontwerpteam. Het door Tauw gemaakte ontwerp van de 450 meter primaire waterkering ten behoeve van de aanleg van de nieuwe Sluiskolk, is door Mobilis beoordeeld met een 8,4 en door toekomstig beheerder is het Waterschap Rijn en IJssel (WRIJ) met een 8,2. Askold Huidink, projectleider van WRIJ spreekt van “een duidelijk vormgegeven ontwerpproces waarin strak gestuurd werd op geld, planning en kwaliteit. Tijdens het ontwerpproces is goed geluisterd naar de klanteisen van het waterschap. Daar waar bijgestuurd moest worden, is dit ook gebeurd. Eisen vanuit het UVO zijn goed vertaald naar het ontwerp.”
Het resultaat wordt een veilige nieuwe sluis voor scheepvaart klasse Va en een gerenoveerde oude sluis. De nieuwe sluis krijgt een voor Nederland unieke segmentdeur, die plat op de bodem ligt als de sluis geopend is. De segmentdeur wordt omhoog getrokken met een hydraulische cilinder aan slechts één kant wanneer de sluis sluit. Dit maakt de werking ook robuust bij calamiteiten, zoals een plotselinge hoge waterdruk. De uitbreiding biedt kansen om het hele complex integraal aan te pakken en de monumentale waarden te combineren met moderne techniek.