Renovatie en restauratie van het Stadhuis van Maastricht: geschiedenis, technieken en duurzame toekomst

In 2018 restaureerde SRAL de gewelfschilderingen in de hal van het stadhuis van Maastricht. De decoraties omvatten drie gewelfvelden: het tongewelf direct boven de hoofdingang, het kruisgewelf en het koepelgewelf. Gewelfschilderingen tijdens behandeling. Stadhuis Maastricht. Rechts te zien: Vernisafname. Reeds in 2014 werd door SRAL gestart met de behandeling van de schilderingen in het tongewelf.

Vanwege de complexe restauratiegeschiedenis was het toen niet mogelijk om de klus af te maken zonder de kennis over de geschiedenis en schildertechniek van de voorstellingen in het kruis- en koepelgewelf. De belangrijkste werkzaamheden bestaan uit het verwijderen van een dikke laag vuil en een vergeeld vernis dat in 1952 bij de laatste restauratie werd aangebracht. Het ruimtelijke effect van een eindeloze wolkenlucht met zwevende figuren - een belangrijke karakteristiek van Barokke gewelfschilderingen - was sterk gereduceerd. Parallel aan deze verschillende werkzaamheden is veel tijd besteed aan het onderzoeken van de oorspronkelijke schildertechniek en de dragers.

Van der Schuer schilderde op een kalkpleisterlaag die in de koepel werd aangebracht op baksteenvelden en mergelstenen ribben terwijl het kruis- en tongewelf is opgebouwd uit een houten skelet met gordingen en gebogen ribben waartussen kalk- en leemlagen op een lattenweefsel zijn aangebracht. Het bindmiddel van de verf bestond hoogstwaarschijnlijk uit lijnolie en had door de dunne transparante wijze van schilderen een sferisch, mat uiterlijk dat ongevernist bleef. Een lichtgrijze streperig aangebrachte grondlaag die overal onder de schilderingen aanwezig is - een zgn. imprimatura - is met name in de architectonische trompe l’oeil schilderingen nog zichtbaar. Het zachte grijs vormt een duidelijke voortzetting van de in Naamse steen opgetrokken Hollands classicistische architectuur van de hal.

Restauratoren tijdens behandeling gewelfschilderingen stadhuis Maastricht. Gewelfschilderingen stadhuis Maastricht tijdens behandeling. De schilderingen zijn drie keer gerestaureerd: rond 1835, in 1897 en 1952. De tweede was het meest ingrijpend omdat grote delen werden overschilderd. Dit is met name het geval in de koepel en het tongewelf. Dat betekent dat burgemeester, wethouders en hun secretariaat verhuizen naar een gebouw aan de Batterijstraat. Ook kan er niet meer in het stadhuis worden getrouwd. Eerder werd duidelijk dat het stadhuis in Maastricht werd geteisterd door houtwormen. Alle houten balken over de volledige breedte van het historische gebouw zijn aangevreten. Voor de renovatie van het houtwerk is 1,5 miljoen euro uitgetrokken.

Het Maastrichtse stadhuis is 350 jaar oud. Tijdelijke actie: meld je nu aan en ontvang vier weken lang de digitale krant gratis! Huygen werkte mee aan de renovatie van het stadhuis van Maastricht. Door een complete vernieuwing van de installaties is het klimaat voor zowel de gebruikers als de vele aanwezige kunstwerken geoptimaliseerd. En passant is het monument in oude glorie hersteld. Oude en zichtbare oplossingen werden weggenomen, de nieuwe oplossingen zorgvuldig weggewerkt. Een project en een samenwerking om trots op te zijn.

Het in de tweede helft van de 17e eeuw gebouwde stadhuis van Maastricht is één van de mooiste en belangrijkste rijksmonumenten van Nederland. Het gebouw heeft met de rijke inrichting (goudleerbehang, wandtapijten, stucreliëfs) en vele kunstwerken (schilderijen, borstbeelden) een grote kunsthistorische waarde. In 2014 bleek een renovatie noodzakelijk. De balkkoppen waren rot en het binnenklimaat te slecht om de inrichting en kunstwerken te conserveren voor de toekomst. Het stadhuis ging daarom begin 2016 dicht om te worden opgeknapt. De gemeente Maastricht schakelde Huygen in voor het ontwerp en de aansturing van het installatietechnische deel van de renovatie. Een klus die in een korte tijd moest worden geklaard, binnen een begrensd budget, en in een gebouw waarvan de details door de hoge leeftijd maar beperkt bekend waren. Huygen bracht daarbij zelf een hoge ambitie in op het gebied van verduurzaming. Het streven was nadrukkelijk om te komen tot een reductie van het energieverbruik en de uitstoot van CO2.

Het stadhuis van Maastricht is na de renovatie weer klaar voor de toekomst. Het gebouw is in ere hersteld en tegelijkertijd verduurzaamd. Omdat het gebouw door de enorme verbetering van het binnenklimaat mogelijk weer meer wordt gebruikt dan vroeger, kan de algemene energiebesparing niet worden voorspeld. Vast staat wel dat de CO2-uitstoot door de afkoppeling van het gasnet fors is gereduceerd. De investeringen in de energiebesparende led-verlichting verdienen zich in vier jaar terug.

RESTAURATIE Het stadhuis is voorzien van hoogwaardige, duurzame technieken die nodig waren om het cultureel erfgoed ook voor de toekomst in stand te houden. De restauratie bestond uit drie delen: op de begane grond is het stucwerk hersteld. Ook is de houten balklaag als fundering voor de verdiepingsvloer hersteld. Het parket op de vloer werd genummerd en één-voor-één losgehaald. Met innovatieve oplossingen werd zorgvuldig de rotte balklaag hersteld en zijn de parketvloerdelen op exact dezelfde plek teruggelegd. Tot slot zijn de kozijnen, ramen en deuren van de buitengevels aangepakt. Voorzien van isolerend monumentenglas en een nieuwe verflaag. Afgelopen maand is het opgeknapte stadhuis van Maastricht officieel heropend. Naar ontwerp van architectenbureau Fritz is het gebouw gerestaureerd en toegankelijker, opener en geschikt gemaakt voor Het Nieuwe Werken. Sleutel voor de restauratie en het toekomstig gebruik is het zeventiende-eeuws ordeningsprincipe van de oorspronkelijke architect Pieter Post. De functies in het gebouw, dat is gerealiseerd tussen 1659 en 1664, zijn opnieuw op hiërarchische wijze geordend naar verdieping, waarden, beleving en rijkdom. De hoofdverdieping blijft de representatieve bestuurlijke laag en ’t Plein is onveranderd de belangrijkste ontvangstruimte van het college. Een prominente verandering heeft plaatsgevonden op de begane grond, die zich opent naar de Markt en een publieke functie heeft gekregen. Ook de hoofdentree is hier gesitueerd. De werkverdieping is, onder meer met nieuw werkmeubilair dat past bij de historische uitstraling, ingericht volgens de eisen van een hedendaagse werkomgeving. De restauratie was onder meer nodig omdat delen van de constructie en installaties aan vervanging toe waren. Gedurende een jaar was het stadhuis gesloten. Het stadhuis van Maastricht op de Markt is een van de belangrijkste rijksmonumenten van Nederland. De ziel van het stadhuis, uit het derde kwart van de 17e eeuw, is vastgelegd in de architectuur van het Hollands Classicisme, via een regime van orde, maat en symmetrie. In opdracht van de gemeente Maastricht is in het stadhuis een restauratie, op basis van de plannen van architect Maarten Fritz, uitgevoerd door Koninklijke Woudenberg en Breman Installatiegroep. Voor de projectleiding, namens de gemeente, is bureau FRANKEN ingeschakeld. De start van het werk was op 1 april 2016 en het gebouw is weer in gebruik genomen op 1 mei 2017. De werkzaamheden zijn binnen de planning en binnen het budget afgerond. De kern van de werkzaamheden betrof het herstel van de balkkoppen van de 17e -eeuwse moer- en kinderbinten constructie. Hierbij moesten de monumentale stucwerkplafonds aan de onderzijde gespaard worden en de monumentale parketvloeren na afloop weer in de oorspronkelijke staat worden teruggebracht. Al het bestaande enkele glas in de gevelkozijnen is vervangen door een dubbele beglazing met zonwerende coating en alle installaties zijn vervangen. Gaandeweg het project is bovendien besloten om de gasgestookte cv-ketels te verwijderen en het gebouw aan te sluiten op stadsverwarming. Daarnaast werden alle lampen vervangen door LED-verlichting. Daardoor heeft het gebouw een belangrijke verbetering in duurzaamheid ondergaan. Een dergelijk complexe restauratie vergt maximale inzet, flink wat creativiteit en optimale samenwerking van het complete team. Met respect voor het monument zijn de installaties op een haast onzichtbare wijze vervlochten met het gebouw. In een monument mag en kan men immers niets zomaar wegpakken zonder overleg. Er zijn intelligente trucs uit de kast gehaald om bepaalde aspecten te realiseren. Zo moesten de kanalen van de luchtinstallatie op zolder bijvoorbeeld geheel doorlopen naar de eerste verdieping. Zomaar een gat in een monumentaal plafond of vloer boren kan natuurlijk niet. Daarom is er gebruik gemaakt van de oude openhaard kanalen. Helaas was dat niet overal mogelijk. De architect heeft daarom in de oude raadzaal een mooie tussenwand getekend, waar de kanalen doorheen konden lopen. Een oude foto bracht hem op het idee. Dit was geen probleem, omdat die scheiding er ooit al was. Zo zijn in het hele stadhuis alle nieuwe kanalen, roosters, kabels, installaties en pijpen vakkundig weggewerkt.

Historische context en monumentale waarde

Het stadhuis anno nu moest gerestaureerd worden met behoud van de historische waarde: om te werken, te bezoeken, te bezichtigen en te verwonderen. De ziel van het stadhuis, uit het derde kwart van de 17e eeuw, is vastgelegd in de architectuur van het Hollands Classicisme, via een regime van orde, maat en symmetrie. Het Rijksmonument is sindsdien een blikvanger voor elke inwoner en bezoeker van de Limburgse hoofdstad.

Drie fasen van restauratie en installatievernieuwing

De restauratie bestond uit drie delen: begane grond stucwerkherstel, houten balklaag als fundering voor de verdiepingsvloer herstellen en parketvloeren weer in oorspronkelijke staat terugbrengen. Kozijnen, ramen en deuren buitengevels werden vervangen door isolerend monumentenglas en een nieuwe verflaag. Daarnaast werden alle installaties vervangen en is het gebouw aangesloten op stadsverwarming. LED-verlichting werd toegepast om duurzaamheid te maximaliseren.

Het project werd uitgevoerd met respect voor het monument en met slimme, nauwelijks merkbare ingrepen: kanalen en kabels zijn op een doordachte manier weggewerkt, zodat het historische karakter behouden blijft. Een combinatie van vakmanschap, innovatie en samenwerking maakte de renovatie mogelijk binnen de gestelde planning en het budget.

Economische en culturele impact

De energiebesparende maatregelen en de overgang naar stadsverwarming dragen bij aan een significante CO2-reductie en aan een lagere energiekosten voor de komende jaren. De investering in LED-verlichting en de herinrichting van de binnenruimte vergroten de bruikbaarheid van het gebouw voor bewoners en bezoekers, wat de maatschappelijke en culturele waarde van het stadhuis versterkt.

tags: #renovatie #stadhuis #maastricht