De Waalbrug is de naam van een brug over de Waal, te Nijmegen. De Waalbrug maakt deel uit van de N325 en de stadsroute S100. De volledige lengte van de Waalbrug bedraagt 604 meter. De hoogte, in het midden van de hoofdboog, bedraagt ongeveer 60 meter boven NAP. De boog overspant tussen de twee pijlers een afstand van 244,1 meter en was daarmee bij oplevering in 1936 de langste boogbrug van Europa. Aan de westelijke kant van de Waalbrug lag tot de renovatie in 2020 een busbaan. De brug heeft aan beide zijden een fietspad en een voetgangersstrook. Naar verwachting wordt hij in 2030 opnieuw geschilderd.
Tot de opening van de Waalbrug 1936 was er geen vaste verbinding voor gewoon verkeer naar de overkant van de Waal. Al het verkeer dat de rivier wilde oversteken, was daarvoor sinds 1657 aangewezen op de gierpont "Zeldenrust". Anderzijds was voor het treinverkeer sinds 1879 al de spoorbrug beschikbaar. In april 1905 kwamen enkele gemeenteraadsleden met de eerste plannen voor een brug over de Waal. Eind januari 1906 werd het verzoek om deze brug te mogen bouwen officieel ingediend bij minister van Waterstaat Jakob Kraus. In datzelfde jaar begon het comité "Nijmegen Vooruit" met het maken van plannen voor de bouw. In september 1908 diende de gemeente Nijmegen, op aandringen van Kees Ivens, een nieuw bouwverzoek in bij de rijksoverheid. Minister L.H.W. Regout wilde dat de brug bij de Belvédère zou worden aangelegd, omdat dit financieel gezien het gunstigst was.
Op 1 april 1911 werd het voorstel om de brug aan de oostzijde van de stad te bouwen met slechts één tegenstem aangenomen. Er kwam echter veel protest tegen dit besluit vanuit de Benedenstad; de bewoners van dat stadsdeel wilden de brug nabij de toenmalige straat Lindenberg hebben, aangezien dat in economisch opzicht juist voor hen veel gunstiger zou zijn; zij hadden namelijk veel van hun winkels aan de Ganzenheuvel, waar de brug in dat geval zou gaan uitkomen. Ingenieur Reintjes had al een ontwerp klaar voor wat in dat geval de "Ganzenheuvelbrug" zou worden. Ook P.J.F. Daniëls was hiervan hiervan een grote pleitbezorger. In juni 1912 werd het resultaat van de onderhandelingen tussen het rijk en de provincie bekend: Rijkswaterstaat zou 700.000 gulden aan subsidie verstrekken, de overige 1.900.000 gulden en overige kosten kwamen voor rekening van de gemeente Nijmegen. Als strikte voorwaarde gold echter dat de brug inderdaad bij de Belvédère zou komen. De Nijmeegse bestuursraad nam dit voorstel over, waarmee de kansen op een brug bij de Ganzenheuvel nu dus waren verkeken.
Op 10 mei 1913 stemde ook de Tweede Kamer in met de rijksbijdrage aan de bouw op de voorgenomen plek. In februari 1915 gaf Cornelis Lely (toen de minister van Waterstaat) de bouwvergunning af. Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog gooide echter kort hierna roet in het eten; de kosten voor het bouwen van de brug zouden op dat moment veel te hoog zijn uitgevallen. In 1916 besloot de gemeenteraad om de oorspronkelijk geplande locatie van de brug te heroverwegen. De plannen voor het bouwen van de Waalbrug gingen hierna voor enkele jaren in de ijskast. In juli 1924 werden deze plannen weer opgepakt. Belangrijke redenen waren het inmiddels toegenomen auto- en motorfietsverkeer, gecombineerd met het feit dat de komst van de brug goed zou zijn voor de werkgelegenheid.
Op voorstel van de Arnhemmer J.J. W. IJsselmuiden begonnen de Proviniale Staten een nieuw onderzoek naar de bruggenbouw over zowel de Waal als de Maas en IJssel. Eind 1927 waren de definitieve plannen alsnog gemaakt. Op 23 oktober 1931 begon de daadwerkelijke bouw van de Waalbrug, volgens een ontwerp van architect Gerardus Schoorl. Uiteindelijk zou het hele bouwproject van de brug 5,5 miljoen gulden kosten. In de Waal zelf werden bouwkuipen aangelegd, waarop de pijlers kwamen. Een van de bijeffecten van de komst van de brug was dat de buurt Ooyse Schependom geïsoleerd raakte.
Op 10 mei 1940, de eerste dag van de Duitse aanval op Nederland in de Tweede Wereldoorlog, blies de Nederlandse genie de Waalbrug op, in de hoop zo een snelle opmars van het Duitse leger te voorkomen. Tijdens de bezetting herstelden de Duitsers de brug en hij kon vanaf 1943 weer gebruikt worden door verkeer. Op de brug stond tijdens de ochtend- en avondspits meestal een flinke file; net als het Keizer Karelplein werd de brug langzaamaan een "flessenhals" die de doorstroom van verkeer door de stad bemoeilijkte. Daarnaast bleek het, omdat de Waalbrug van groot belang was voor het regionale verkeer, lastig de brug te renoveren. Met het oog op meer capaciteit en de mogelijkheid het verkeer om te leiden bij het afsluiten van rijbanen voor groot onderhoud werd in 2013 een tweede verkeersbrug geopend, De Oversteek.
De Waalbrug bij Nijmegen is al meerdere malen gebruikt door actievoerders. Zo beklom een actievoerder voor Fathers 4 Justice op 15 juli 2006 de brug. Op 2 oktober 2008 klom een schijnbaar geweigerde asielzoeker op de brug omdat hij uitgezet zou worden, hij eiste staatssecretaris Nebahat Albayrak te spreken.
Rijkswaterstaat en gemeente Nijmegen werken samen aan een goede bereikbaarheid van Nijmegen. Renovatie van de 80 jaar oude Waalbrug is nodig om ook in de toekomst vlot en veilig verkeer over de brug mogelijk te houden. Aannemerscombinatie Team Waalbrug gaat tijdens de renovatie in 2018 en 2019 onder andere het betonnen rijdek vervangen en de staalconstructie schilderen. Daarnaast wordt in opdracht van de gemeente Nijmegen de busbaan omgebouwd tot een fietspad in twee richtingen en wordt de vormgeving zo veel mogelijk teruggebracht in de oorspronkelijke staat. Eerder gebeurde dat ook al, terwijl het laatste uitgebreide onderhoud aan de brug nog niet eens zo lang geleden werd gedaan. Van halverwege 2019 tot eind 2020 is er een grondige renovatie aan de brug gedaan. Er komt een nieuw betondek en de busbaan en fiets- en voetpaden worden aangepast. Chauffeurs van zware vrachtwagens en landbouwvoertuigen moeten nog tot maart 2021 wachten voor zij weer over de brug mogen, omdat de steiger nog onder de hoofdoverspanning moet worden weggehaald.
Tijdens de voorbereidingen voor de renovatie van de brug in 2018 wordt ontdekt dat er verf is gebruikt met daarin het kankerverwekkende chroom-6. Daarom moeten tal van extra voorzorgsmaatregelen worden genomen, waardoor de renovatie van de brug veel duurder uitpakt dan voorzien. Bovenop de al gemaakte kosten van 62,5 miljoen euro komt nog eens 25 miljoen euro. De problemen met platen die naar beneden vallen, doen zich al zeker een jaar voor. Bijna een jaar geleden moest het terras van De Kaaij worden ontruimd nadat platen naar beneden waren gekomen. Medewerkers van de gemeente Nijmegen en Rijkswaterstaat zeiden tegen Omroep Gelderland dat al langer onderdelen naar beneden komen. De hitte zorgt ervoor dat de kit van de platen loslaat en daardoor vallen er delen naar beneden, concludeert Rijkswaterstaat na inspectie van de brug.
Op de eerste dag van de 4Daagse, dinsdag 18 juli, passeren 47.000 wandelaars de Waalbrug op de Dag van Elst. Rijkswaterstaat haalt de resterende platen zo snel mogelijk weg en stelt dat dat ruim voor de 4Daagse is opgelost. Als de platen weg zijn, heeft dat geen gevolgen voor het verkeer dat over de brug gaat. Een rijksmonument is in Nederland een zaak die van algemeen belang is wegens de schoonheid, de betekenis voor de wetenschap of de cultuurhistorische waarde. Een formeel juistere aanduiding is: ‘beschermd monument als bedoeld in de Erfgoedwet’. Nederland kent meer dan 1750 Rijksmonumentale bruggen. Veel daarvan zijn de pittoreske bruggetjes in de binnensteden van de Gouden Eeuw, of gelegen over slotgrachten bij kastelen, of gewoon mooie bruggetjes in parken. Ze zijn van cultuurhistorische waarde door hun schoonheid of van betekenis voor de wetenschap.
Rijkswaterstaat bezit op dit moment, naar mijn weten, maar acht Rijksmonumentale bruggen. Wat ze onderscheidt van vele andere bruggen is dat ze nog volledig functioneel zijn, of zouden moeten zijn. Dit betekent dat ze nog gebruikt worden waarvoor ze ontworpen zijn: zwaar vrachtverkeer. Het betreft de volgende bruggen: • brug over het Julianakanaal bij Itteren, 1934, stalen vakwerkboog met staal-betonvloer; • Oude IJsselbrug bij Zwolle (Katerveer I), 1930, stalen vakwerkboogbrug met betonnen aanbruggen; • brug over het Julianakanaal bij Born, 1934, stalen vakwerkboog met staal-betonvloer; • brug over het Julianakanaal bij Geulle, 1934, stalen vakwerkboog met staal-betonvloer; • brug over het Julianakanaal bij Bunde, 1934, stalen vakwerkboog met staal-betonvloer; • John Frostbrug in Arnhem, 1935, verstijfde staafboogbrug; • Waalbrug bij Nijmegen, 1936, stalen boogbrug zonder trekband met stalen aanbruggen; • John S. Thompsonbrug bij Grave, 1929, geklonken stalen brug.
Wat opvalt is dat het allemaal vaste stalen bruggen betreft die in het begin van de jaren dertig van de vorige eeuw gebouwd zijn. Maar het valt verder op dat ze in belangrijke, provinciale en gemeentelijke ontsluitingswegen liggen. Sommige bruggen vormen zelfs de enige ontsluitingsweg! Dat de bescherming van Rijksmonumentale bruggen, het Nederlands Erfgoed, op gespannen voet staat met de huidige, hoge functionele eisen die men aan ontsluitingswegen stelt, is evident. De Waalbrug is ontworpen als een gemengde verkeersbrug, dus voor snel- en langzaamverkeer, gelegen in de Rijksstraatweg Arnhem-Nijmegen. Hij is in de jaren 1932- 1936 geconstrueerd ter vervanging van een gierpontveer dat al sinds 1657 voor de oeververbinding zorgde. De Waalbrug was overigens niet de eerste vaste oeververbinding over de Waal bij Nijmegen. Zestig jaar eerder was al een spoorbrug aangelegd, ontworpen door Pierre Cuypers, de architect die ook het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam ontworpen heeft. De toon voor de verkeersbrug was daarmee gezet.
En een grotere tegenstelling met de spoorbrug kon nauwelijks gemaakt worden. Cuypers greep met zijn ontwerp van zijn middeleeuws aandoende torens bij het Nijmeegse landhoofd terug op het verleden, terwijl de nieuwe brug vooruitkeek naar een nieuwe tijd van mobiliteit en moderniteit, de tijd van ingenieursontwerpen: sober en doelmatig. De Waalbrug was in zijn ontstaanstijd de breedste verkeersbrug in Nederland en de boogbrug met de grootste overspanning van Europa. Het ontwerp van de brug was afkomstig van het Bruggenbureau Rijkswaterstaat, dat in 1928 speciaal was opgericht voor de te bouwen verkeersbruggen over de grote rivieren. Bij het ontwerp heeft het bureau zich georiënteerd op Duitse boogbruggen, maar ook op Nederlandse boogbruggen. Het ontwerp volgde een in die jaren veel toegepast type, maar dan zonder trekband.
De plaatsing van de Waalbrug betekende ontsluiting van de steden Nijmegen en Arnhem, met verstrekkende sociaaleconomische gevolgen voor de stad Nijmegen, veel meer dan de spoorbrug dat had. Daarnaast had de brug een belangrijke strategische functie. Nog voor zijn eerste lustrum werd de brug al vernietigd door de Nederlandse genie om de Duitse opmars vanuit het zuiden te blokkeren. Na de wederopbouw, in opdracht van het Duitse oppercommando, vormde de brug (5de schakel) samen met de John S. Thompsonbrug bij Grave (4de schakel) en de John Frostbrug (6de schakel) een onmisbare schakel in een keten van zes bruggen in de opmars van de geallieerden tijdens operatie Market-Garden. De brug valt op 20 september 1944 wonderwel onbeschadigd in geallieerde handen. Een gedenksteen aan de ‘redder van de Waalbrug’ Jan van Hoof herinnert aan deze periode.
De brug heeft een totale lengte van 604 m en bestaat uit twee betonnen landhoofden, twee aanbruggen aan beide zijden en een hoofdoverspanning. De vijf overspanningen zijn uitgevoerd met boogconstructies in staal. De hoofdoverspanning met een lengte van 244 meter, bestaat uit twee vakwerkbogen van het tweescharniertype zonder trekband. De halfhooggelegde rijvloer, die bij het ontwerp in hout was uitgevoerd, maar in de oorlog is vervangen door een betonnen dek, hangt aan en steunt op deze bogen. De aanbruggen zijn uitgevoerd als zuivere boogbruggen, met eenvoudige bogen tussen de pijlers en een hooggelegen rijvloer die op staanders op de bogen rust.
De constructie rust op vier, in plattegrond ovaalvormige pijlers, die zich naar boven toe verjongen, en naar het water toe iets uitzwenken. De pijlers zijn bekleed met blokken steen, die aan de buitenzijde ruw behouwen zijn, wat een rustica effect geeft. Doordat het brugdek verdiept ligt in de pijlers, steken de pijlers aan weerszijden van het rijdek uit en vormen daar halfronde torenachtige uitbouwen, afgesloten door overstekende donkere dekplaten. De betonnen landhoofden zijn uitgevoerd als viaducten met doorgangen voor verkeer. Hetbrugdek met een totale breedte van 23,5 meter, is ingedeeld in een rijdek voor snelverkeer binnen de hoofdliggers van 12 meter breed en voor voetgangers- en voor fietsstroken buiten de liggers. Het brugdek is in 1992 aan de westzijde iets verbreed om plaats te bieden aan een aparte busstrook. Ten gevolge van deze verbreding zijn aan de westzijde de halfronde torenachtige uitbouwen van de pijlers, verloren gegaan. Ook de brugbalustrade is niet oorspronkelijk. De kleur van de boogconstructie van de hoofdoverspanning was oorspronkelijk groen, tegenwoordig is deze beige geschilderd. Medio 2015 is de Waalbrug verlengd om ook over de nieuwe nevengeul, de Spiegelwaal, te reiken.
Hoe staat het nu met de Waalbrug? Eigenlijk verbazingwekkend goed, als je erbij stilstaat dat deze brug al meer dan 80 jaar oud is, en als je beseft hoe zwaar deze brug beschadigd is geweest in de Tweede Wereldoorlog. In 2014 en 2015 heeft RoyalHaskoningDHV onderzoek gedaan naar de staat van de brug. Daarvoor heeft het bureau archiefonderzoek gedaan in 1724 tekeningen en 120 documenten. Daarnaast is een vrij omvangrijke inspectie gedaan op alle onderdelen van de brug, waaronder een inspectie van de pijlers onder water, diverse materiaalonderzoeken en het 3D inscannen van onderdelen van de constructie van de brug. Deze inspectie leverde weer input voor de verificatieberekeningen. De verificatieberekeningen richtten zich voornamelijk op herberekeningen van de brug onder het huidige verkeer. Door de toegenomen verkeersbelasting voldeden het betonnen dek en de wapening niet alleen theoretisch meer aan de huidige voorschriften, het viel ook op dat de brug regelmatig afgesloten moest worden om schade aan dek en asfalt te repareren.
In 1936 werd nog geen rekening gehouden met de vermoeiing van staalconstructies. Gegeven het aantal verwachtte voertuigbewegingen was dit destijds ook niet noodzakelijk. Bij de herberekening is geschat dat het aantal voertuigen dat de Waalbrug dagelijks passeert sinds 1936 van 75.000 tot 350.000 gegroeid is en verwacht wordt dat dit in de komende 30 jaar nog toeneemt tot 500.000 in 2050. Alleen al deze eeuw is het aantal voertuigbewegingen in en rond Nijmegen met circa 20% toegenomen. Vooral het ontwerp en de materiaaleigenschappen van de reparaties die tijdens de Tweede Wereldoorlog onder auspiciën van de Duitse bezetter zijn uitgevoerd, zijn onbekend.
Besloten is het rijdek te vervangen door een nieuw betonnen dek, voor vier rijstroken met gewoon verkeer. De westelijke uitkraging zal gebruikt worden voor een tweezijdig fiets+voetpad. De oostelijke uitkraging zal gebruikt worden voor een eenzijdig fiets+voetpad. De enige ervaring met UHSB-platen in wegen voor gewoon verkeer in Nederland is bij de Kaagbruggen in Rijksweg A44. De platen die daar zijn toegepast hebben afmetingen van 7,25 x 2,95 m2 met een minimale dikte van 45 mm. In Nederland hebben we nog geen ervaring met het SPS-systeem op verkeersbruggen. In de wereld is het al wel een geaccepteerde oplossing. Het principe bestaat uit een stalen topen bottom-plate van 5 mm met daartussen een elastomeren kern van 30 mm. In Nederland is al een flink aantal nieuwe verkeersbruggen uitgerust met een rijdek uitgevoerd in VVK. Met de renovatie van bestaande dekken heeft men nog geen ervaring.
Dit artikel begon met de uitdaging waarvoor wegbeheerders gesteld staan om de cultuurhistorische waarde van Rijksmonumentale bruggen te bewaken. De acht stalen bruggen in beheer van Rijkswaterstaat zijn alle ongeveer 80 jaar oud maar functioneren nog volop en staan nog midden in de maatschappij. Ze zijn als het ware nog lang niet aan hun pensionering toe. Dat gezegd hebbende, beginnen ze wel hun eerste gebreken te vertonen, die wegbeheerders ertoe dwingen om maatregelen te nemen. Tegelijkertijd zien we dat de omgeving van deze bruggen steeds meer eisen aan de mobiliteit en dus aan deze bruggen stelt. Smart mobility, truck platooning, circulariteit en energie neutraliteit zullen in de toekomst nog meer eisen aan het beheer en onderhoud van bruggen en viaducten stellen. Voor de Waalbrug zijn de cultuurhistorische waarde en de functionaliteit voorlopig voor één generatie gewaarborgd. De versterkingen en vervanging van het rijdek door een nieuw betonnen dek zijn ontworpen voor minimaal een levensduur van 30 jaar. Toch trekken donkere wolken zich reeds samen boven de Waalbrug. De infrastructurele omgeving van de Waalbrug wordt al voorbereid voor een toekomst die veel verder ligt dan één generatie. Het functionele ontwerp van de nieuwe stadsbrug De Oversteek en de breedte van de Verlengde Waalbrug zijn hier voorbeelden van. De nevengeul de Spiegelwaal is misschien nog wel een beter voorbeeld van hoe men zich op de klimatologische toekomst kan voorbereiden. Met een beetje meer lef, wat meer geld en, zeker, met meer verkeershinder had gekozen kunnen worden voor een innovatieve oplossing die tegemoet zou zijn gekomen aan een langere functionele en technische levensduur dan één generatie, maar ook aan de cultuurhistorische waarde van de Waalbrug bij Nijmegen.
Renovatiefasen en toekomststrategie
- De eerste fase van de renovatie begon in 2019 en was gericht op het vervangen van het betonnen rijdek en het aanpassen van de busbaan naar een fietspad in twee richtingen. Deze fase werd afgerond in 2021.
- In de tweede fase wordt de verflaag verwijderd en opnieuw geschilderd, en delen van de brug worden teruggebracht naar de oorspronkelijke vormgeving. Deze fase start in 2030 vanwege kostenoverwegingen.
Bij de renovatie is het oude betondek vervangen door 360 nieuwe prefab betonplaten. In een video wordt getoond hoe dit precies ging: eerst vond productie van de platen plaats bij Westo in Coevorden, daarna werd het oude dek ingezaagd en in delen verwijderd, en tot slot werden de nieuwe platen geplaatst en met elkaar verbonden.
Levering en montage prefab beton casco Emmen. Montage massieve betonwanden en kanaalplaatvloeren.
Belang voor regional verkeer en cultuurhistorie
De Waalbrug is een belangrijke schakel voor het lokale verkeer in Nijmegen en het regionale verkeer tussen Nijmegen en Arnhem. De brug werd ontworpen als een gemengde verkeersbrug en heeft een grote sociaaleconomische impact gehad op Nijmegen en directe regio. De brug speelde een cruciale rol tijdens operaties in de Tweede Wereldoorlog en werd in 1993 voorzien van een busbaan; later werd de Oversteek gebouwd om de verkeersdruk te verlichten. De werking en het onderhoud van deze monumentale constructie vormen een uitdaging omdat het zowel cultuurhistorische waarde als moderne mobiliteitsbehoeften raakt.
Statistieken en historische context
- Lengte hoofdoverspanning: 244,1 meter
- Totale bruglengte: 604 meter
- Totale breedte dek: 23,5 meter
- Openingsdatum: 16 juni 1936
- Bijnaam: wijdverbreide oorspronkelijke boogconstructie met trekbandloos ontwerp
In de toekomst zal de Waalbrug mogelijk verder worden aangepast met het oog op smart mobility en een duurzame, klimaatbestendige infrastructuur. De Spiegelwaal naast de brug en de vernieuwingen in de omgeving dienen als voorbeeld voor ruimtelijke planning die rekening houdt met zowel cultuurhistorische waarde als toekomstige mobiliteitsbehoeften.
tags: #renovatie #waalbrug #gelderlander