Rijdt hij met zijn paard op het dak: betekenis, herkomst en culturele evolutie

De uitdrukking “Rijdt hij met zijn paard op het dak” valt in het bredere veld van Sinterklaas-symboliek en paardenmythologie die door de eeuwen heen in Nederland en Vlaanderen is gevormd. Het verhaal rondom het paard van Sinterklaas is sterk verweven met tradities, prenten, kinderboekjes en volksgeloof. In dit artikel gebruiken we de informatie uit het provided draft om een zo volledig mogelijk beeld te schetsen van de betekenis en herkomst van het fenomeen.

Het paard als essentieel symbool van Sinterklaas

De schimmel Amerigo was jaren het paard van Sinterklaas op televisie en daarmee het 'echte' paard van de goedheiligman. Volgens de traditie is het paard van Sinterklaas altijd een schimmel. De schimmel was het uitverkozen dier voor mensen met een gegoede status. Al in de 12e eeuw werd kerkelijk bepaald dat bisschoppen zich waardig, en dus veelal te paard, moesten voortbewegen. In de christelijke iconografie werd een wit paard voornamelijk het beeld van overwinning en kracht.

In de 19e eeuw kwam de cultus op dat het feest gelieerd zou zijn aan Wodan, of Odin, en zijn grote achtvoetige witte paard Sleipnir. Wodan wordt gezien als de oppergod in de Noorse mythologie. Sleipnir was het snelste paard van de godenwereld en Wodan reed op de heilige en spookachtige schimmel over de wolken. Hij leidde de Woeste Jacht, met als doel de boze machten te onderwerpen op zijn strijdros. Ondanks de Reformatie in de 16e eeuw, waarin protestanten het Sinterklaasfeest als bijgeloof afdeden, is het feest alom gevierd en verbeeld. Ook het paard liet daarin letterlijk en figuurlijk zijn sporen na.

Sinterklaas en paard: traditionele symboliek van wit paard

Ontwikkeling van beelden: prenten, kinderboeken en het huiselijk Sinterklaasfeest

In de 18e eeuw werd het beeld rond Sint-Nicolaas en zijn paard vervolgens verder versterkt, als onderdeel van het stedelijke volksfeest. In veel verhalen wordt het beeld van een Sint-Nicolaas te paard aangehaald, ‘waarmede hij den schoorsteen in kwam ryden’. Op tal van centsprenten duiken zij beiden eveneens op. Omdat Sint-Nicolaas en zijn paard een sterk duo bleken, maar afbeeldingen van de Sint zelf niet ruim voorhanden waren, gebruikte men zelfs nog andere edele personen te paard, zoals Karel V en prins Willem III van Oranje, om Sinterklaas te paard af te beelden.

Het beste van IsGeschiedenis in je inbox? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief! Helemaal niks missen? Bij de Amsterdamse firma Stichter verschijnt in de periode 1789-1806 mogelijk de meest invloedrijke afbeelding van Sinterklaas te paard. Zij maakten een nieuw houtblok op prenten mee te drukken. Dat droeg bij aan een nieuw volksbeeld van Sint-Nicolaas. Statig rijdt hij nu door de straat en de kinderen vliegen hem toe. Die prent is meermaals herdrukt bij andere uitgevers. Het was mede de opmaat naar een huiselijk Sinterklaasfeest, in tegenstelling tot de volkse figuren die zich nog met veel kabaal uitgaven voor Sint-Nicolaas.

Kunstprenten met Sint-Nicolaas te paard uit 18e eeuw

Pedagogiek en uniformering: het kinderboek van Schenkman

In de twee helft van de 19e eeuw was die beschaafde stedelijke viering van het feest een haast vaststaand gegeven. Grote bekendheid verwierf ook het kinderboekje Sint-Nikolaas en zijn knecht (1850) van onderwijzer Jan Schenkman. Dat boekje droeg mede bij aan een meer pedagogisch sinterklaasfeest. Hij was daarin niet uniek en origineel; anderen gingen hem hierin al mondjesmaat voor, zoals D’ Ancona (1842) en predikant Van Schaick (1849). Schenkman opende wel nadrukkelijk ‘de wereld rond Sinterklaas’. Kinderen zagen hem nu aankomen per stoomboot, inkopen doen bij de boekwinkel en de banketbakker, maar hem ook weer per luchtballon vertrekken.

Ook werd de knecht van Sinterklaas, die vóór Schenkman al bekendheid genoot, nu duidelijk afgebeeld in een kinderboekje. In de eerste druk van het prentenboek draagt de bediende nog een wit pak met rode biezen en geen hoofddeksel. Deze simpele kleding wordt al snel aan de wilgen gehangen en in de volgende uitgave is de ‘zwarte knecht’ in een bont Moors pakje getekend. Op de eerste prenten zijn zowel Sint-Nicolaas als zijn knecht op een donker paard afgebeeld, de knecht zelfs met een steigerend paard! Op de latere illustraties raakte Piet zijn paard echter kwijt en krijgt hij er soms een ezel voor terug.

Illustraties uit Schenkman-prentenboek met Sint-Nicolaas te paard en Piet

De paardenthematiek in de twintigste eeuw en de huidige intocht

De enorme invloed van Schenkmans boek zorgde ervoor dat het paard nog meerdere kleuren kon hebben. Zolang de Sint maar op een paard zat, dan was het goed. Mede door het boek van Schenkman werd de Sinterklaastraditie populairder in Nederland. De eerste decennia van de twintigste eeuw kenden er nog grote regionale en sociale verschillen in de viering van het sinterklaasfeest. Pakjesavond was een stedelijk verschijnsel en kwam op het platteland nauwelijks voor, daar vierden zij het feest met regionale gewoonten. Scholen zorgden voor een uniformering van het feest in Nederland. Aan de intocht werd in de kranten steeds meer aandacht besteed. In die tijd kreeg ook het paard meer status en kreeg hij zo nu en dan zelfs een naam.

In de jaren vijftig van de twintigste eeuw werd de schimmel aangeduid met de Italiaanse naam Bianca, wat wit betekent en ook de naam Majestueuzo werd gebruikt. In Vlaanderen wordt de viervoeter van de goedheiligman Slecht-weer-vandaag genoemd. Daar kwam verandering in toen in 1990 bij de intocht in Elburg een politiepaard zijn debuut maakte. Hij heette Amerigo, genoemd naar Amerigo Vespucci. Amerigo maakte een onvergetelijke indruk en in de daaropvolgende jaren werd het dier half november telkens van stal gehaald om de filantroop te vervoeren. Op 9 november 2011 werd bekend gemaakt dat Amerigo, na tweeëntwintig jaar trouwe dienst op 30-jarige leeftijd, met pensioen is gegaan. Het huidige paard van Sinterklaas is geen schimmel, maar een zwart paard genaamd Ozosnel. In een aflevering van het Sinterklaasjournaal in 2019 bleek dat Ozosnel wit wordt geverfd omdat hij anders niet goed te zien is 's nachts, aldus Paardenpiet. De traditie van het witte paard blijft dus sterk overeind staan. Een ware, trouwe viervoeter.

Amerigo en Ozosnel: twee generaties van Sinterklaaspaarden

Symboliek, spreuken en taal: paarden in uitdrukkingen

De taal rond paarden is rijk aan uitdrukkingen en gezegden. Een groot aantal uitdrukkingen met paard heeft betrekking op kracht, macht, trouw, en soms op ontbinding van status of gezag. Voorbeelden uit de lange lijst die in het draftmateriaal voorkomt, illustreren hoe diep verweven het paard is in de Nederlandse en Vlaamse volksleven. Enkele thema’s uit deze uitdrukkingen zijn: betrouwbaarheid (een goed paard is een edele have), macht en gezag (de knecht rijdt te paard, de meester gaat te voet), en waarneming en perceptie (het oog van den meester is de beste haver voor de paarden).

Collage van paarden-gerelateerde uitdrukkingen en gezegden

Totemische en sjamanistische associaties met paarden

Naast de volkscultuur hebben dierenfiguren zoals paarden een diepe rol in sjamanistische tradities. Paarden staan traditioneel voor toverkracht, reizen en vrijheid, en onderliggend ook voor de drijvende kracht van het verlangen. Paarden leren ons om te vliegen en om te reizen naar nieuwe oorden, zowel in fysieke als in psychologische en spirituele zin. Pegasus, het magische gevleugelde paard uit de Griekse mythologie, wordt geassocieerd met vleugels en bronnen en symboliseert spirituele creativiteit en poëtische inspiratie. In sjamanistische contexten is het paard ook een gidsdier dat de ziel kan begeleiden in trance- of visioensferen. Dit alles toont aan hoe het paard in verschillende culturele systemen zowel een praktisch als een diep symbolisch figuur is.

Pegasus en sjamanistische symboliek van het paard

Praktische inzichten en hedendaagse betekenis

Vandaag de dag blijven de paarden in het Sinterklaas-verhaal en de bredere mythologie een krachtig symbool voor traditie, verbondenheid en identiteit. Het witte paard verwijst naar zuiverheid, hoop en feestelijkheid, terwijl de zwarte paardentopmerken moderniteit en zichtbaarheid in nachtelijke omstandigheden reflecteren. Voor liefhebbers van kunst en cultuur bieden beelden, boeken en tentoonstellingen rijke mogelijkheden om deze symboliek te beleven en te interpreteren in hedendaagse leefomgeving en gastronomen, zoals in onze webwinkel met bronzen beelden die kracht, schoonheid en vrijheid van het paard belichamen.

tags: #rijdt #hij #met #zijn #paard #op