Rijst is een cultuurgewas uit het geslacht Oryza, waarvan de twee bekendste soorten de Aziatische rijst (Oryza sativa) en de Afrikaanse rijst (Oryza glaberrima) zijn. Binnen de Aziatische rijst onderscheiden we de ondersoorten O. sativa subsp. indica en O. sativa subsp. japonica. De oorsprong van het woord 'rijst' ligt in het Oudfranse 'ris', dat via het Latijn 'oryza' teruggaat op het Griekse 'Όρυζα' (óruza). Net als bij andere woorden, zoals 'burcht', werd 'rijst' in het Nederlands met een 't' verlengd. Dit fenomeen zien we ook terug in de Engelse (rice), Duitse (Reis) en Franse (riz) benamingen.
Historische Ontwikkeling en Genetische Variatie
De Oryza sativa japonica wordt voornamelijk in de subtropen verbouwd, terwijl de Oryza sativa indica dominant is in de tropen. Beide ondersoorten stammen af van de wilde Oryza rufipogon en werden naar schatting zo'n 9000 jaar geleden gedomesticeerd. Er bestaat een aanzienlijk genetisch verschil tussen de langkorrelige indica en de kortkorrelige, kleefrijstachtige japonica, wat op twee onafhankelijke domesticaties zou kunnen wijzen. Recent genetisch onderzoek suggereert echter een enkele domesticatie die tussen 13.500 en 8200 jaar geleden plaatsvond. In Japan wordt een speciaal type sake-rijst verbouwd voor de productie van hoogwaardige sake.
Een belangrijk kenmerk van de domesticatie van Aziatische rijst is het verlies van de mogelijkheid tot zaadverspreiding door niet-openspringende aren, wat het gewas afhankelijk maakte van de mens voor voortplanting. Dit geldt niet voor Afrikaanse rijst, die openspringende aren behield. De Afrikaanse rijstsoort, die uitblinkt in resistentie tegen ziekten en plagen en door snelle vegetatieve ontwikkeling onkruid onderdrukt, wordt al eeuwenlang geconsumeerd in landen als Equatoriaal-Guinea, Guinee-Bissau, Sierra Leone en Senegal. Het WARDA (Afrikaans onderzoekscentrum voor rijst) heeft recentelijk rassen geïntroduceerd die voortkomen uit kruisingen tussen O. sativa subsp. japonica en O. glaberrima.
Rijstsoorten en Teeltmethoden
Afhankelijk van het zetmeelgehalte in de korrel onderscheiden we gewone rijst en kleefrijst. Kleefrijst bevat een hoger percentage amylopectine dan gewone rijst, die meer amylose bevat. Er zijn rassen die geschikt zijn voor natte rijstteelt en rassen voor droge rijstteelt. Bij natte rijstteelt worden de velden onder water gezet, vergelijkbaar met de traditionele rijstvelden (sawa's).
Parboiled rijst is rijst die in het kaf is gekookt. Dit proces zorgt ervoor dat meer voedingsstoffen behouden blijven na het pellen en maakt de rijst makkelijker te bereiden. De textuur van de korrel verandert eveneens door het koken. Parboiled rijst wordt al meer dan 2000 jaar toegepast en is waarschijnlijk ontstaan in het gebied rond de Perzische Golf. De bereiding van rijst heeft invloed op de samenstelling van het kookwater, wat de kwaliteit van de gekookte rijst beïnvloedt. De hoeveelheid droge stof in het water speelt een rol in het oplossingsvermogen.
Wereldwijde Rijstproductie en Handel
Voor de productie van rijst zijn warm weer en voldoende water essentieel. De belangrijkste rijstproducerende landen zijn China, India, Pakistan, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Vietnam en Indonesië. Tussen 2006 en 2009 werd gemiddeld 442,4 miljoen ton gepelde rijst per jaar geproduceerd. De internationale handel in rijst is relatief beperkt; slechts ongeveer 6 tot 7 procent van de totale oogst wordt jaarlijks geëxporteerd. Thailand en Vietnam behoren tot de belangrijkste exporteurs.
De gemiddelde wereldwijde rijstconsumptie bedraagt 56 kilogram per persoon per jaar, met het zwaartepunt in niet-ontwikkelde landen. In Nederlands-Indië werd de term 'rijst' vroeger ook gebruikt voor alle rijst die nog niet consumptieklaar was gemaakt.
Voedingswaarde en Aminozurenprofiel
Rijstkorrels bestaan voor ongeveer 8-12% uit eiwitten, 2,4% vetten, 68-72% koolhydraten, 10% vezels en 4-5% mineralen. Rijst staat bekend als een voedingsmiddel dat relatief arm is aan het essentiële aminozuur lysine. Dit tekort kan echter goed worden gecompenseerd door de consumptie van peulvruchten (zoals linzen en bonen), die juist rijk zijn aan lysine. Omgekeerd is rijst relatief rijk aan de essentiële aminozuren methionine en cysteïne, waaraan veel peulvruchten juist arm zijn. Een gecombineerde maaltijd van rijst en peulvruchten kan daardoor ook zonder vlees een hoogwaardige proteïnebron vormen.
Om vraat door ongedierte te voorkomen, worden pesticiden gebruikt tijdens de teelt, opslag en transport van rijst. Op Europees niveau bestaat hierover specifieke wetgeving betreffende toegestane residuen.
Opmerkelijke rijst: hoe groeit rijst?
Rijstteelt in Europa, met Specifieke Aandacht voor Portugal
Rijst (Oryza sativa) behoort tot de grassenfamilie (Poaceae) en is een eenjarig, eenzaadlobbig graangewas dat op bijna alle continenten wordt geteeld. Naast Azië, haar oorspronkelijke thuisland, wordt rijst ook verbouwd in Afrika, Amerika, Australië en Europa. Meer dan de helft van de Europese rijstproductie komt uit Italië. Andere Europese landen waar rijst wordt geteeld zijn de oostkust van Spanje, Portugal, het zuiden van Frankrijk, Griekenland, Bulgarije en Roemenië.
Comporta: Een Historisch Centrum van Rijstbouw in Portugal
De rijstvelden vormen de kern van het leven en de geschiedenis in Comporta, een stadje in de Portugese regio Alentejo. Al sinds 1925 wordt hier rijst verbouwd, en deze velden bepalen het landschap gedurende de seizoenen. De dicht opeengepakte, willekeurig groeiende scheuten geven Comporta een wilde en primitieve uitstraling. Hoewel de rijst lange tijd met de hand werd verbouwd, is dit proces grotendeels vervangen door kleine vliegtuigjes die de velden op lage hoogte met zaden bestrooien.
Het gebied rond Comporta, gelegen aan de Atlantische Oceaan en omringd door lange witte zandstranden, is een populaire toeristische bestemming. De vakantiehuizen van Espirito da Comporta bieden een vrij uitzicht op de rijstvelden en zijn ontworpen voor alle seizoenen, met comfort, overloopzwembaden en uitnodigende buitenruimtes.
Portugese Rijstgerechten en Variëteiten
In Portugal komt de variant arroz de tomate vaak voor, met name als bijgerecht bij peixe frito (gefrituurde vis), maar ook bij andere vlees- of visgerechten. Dit is een makkelijk en snel bijgerecht dat afwijkt van de standaard witte rijst.
De Portugezen eten voornamelijk en van oorsprong arroz carolino. Deze rijstsoort wordt ook zelf verbouwd, bijvoorbeeld bij Alcácer do Sal. Carolino-rijst neemt tijdens het koken het water en de kruiden volledig op, wat resulteert in een enigszins kleverige, bijna risotto-achtige korrel. De tegenhanger hiervan is arroz agulha, met een langere, drogere korrel.
Recept: Arroz de Tomate (Portugese Tomatenrijst)
Ingrediënten:
- 300 gram (arroz carolino) rijst
- 1 ui
- 2 teentjes knoflook
- 250 gram tomaat
- 1 laurierblaadje
- 2 eetlepels olijfolie
- Zout en peper naar smaak
Bereiding:
- Snijd de ui fijn en pers de knoflook.
- Verhit de olijfolie in een steelpan en fruit de ui glazig. Voeg de knoflook toe.
- Maak de tomaten schoon, verwijder pitjes en vel (door ze kort te blancheren) en snijd ze fijn. Voeg ze toe aan het ui-mengsel, samen met het laurierblaadje. Laat dit ongeveer 10 minuten pruttelen.
- Voeg zout en peper naar smaak toe. Optioneel kan een Portugees bouillonblokje worden toegevoegd.
- Voeg de rijst toe en roer deze goed door het tomatenmengsel. Voeg daarna het water toe. De verhouding water:rijst is 2,5:1 (bijvoorbeeld 1 kopje rijst op 2,5 kopjes water).
- Breng opnieuw aan de kook en laat met het deksel op de pan ongeveer 20 minuten rustig doorkoken. Roer regelmatig om aanbakken te voorkomen.
Variatietips: Voeg fijngesneden paprika toe aan de ui, of erwtjes aan het einde voor een kleurcontrast.
Overwegingen voor Rijstteelt in Europa
Hoewel Europese landen zoals Italië, Spanje en Portugal rijst produceren, is het onwaarschijnlijk dat zij de Aziatische rijstteelt op wereldschaal zullen overtreffen. China is de grootste producent, met een jaarlijkse productie van meer dan 200 miljoen ton. Experimenten met rijstteelt vinden echter ook plaats in landen als Zwitserland en Nederland. In Vlaanderen is er in het verleden onderzoek gedaan, maar momenteel is er geen actieve rijstteelt.
De introductie van een nieuwe teelt als rijst in Europa brengt uitdagingen met zich mee, zoals de noodzaak voor aangepaste machines, gespecialiseerde loonwerkers, geschikte rassen en fytosanitaire middelen. Bovendien vereist het opzetten van nieuwe verwerkings- en afzetketens investeringen. Lokale volumes zouden mogelijk tegen hogere prijzen moeten worden verkocht dan op de wereldmarkt.
De Ebrodelta: Een Case Study van Rijstbouw in Spanje
In de Ebrodelta, een van Spanjes belangrijkste rijstbouwgebieden, werd eind jaren '60 geconfronteerd met afzetproblemen voor rijst. De binnenlandse markt was verzadigd en de export kende sterke concurrentie. Destijds werd aanbevolen de rijstbouw drastisch te verminderen en over te schakelen op andere gewassen. Echter, recent onderzoek (2015) toonde aan dat rijst nog steeds vrijwel in monocultuur wordt verbouwd, met meer dan 90% van het landbouwareaal in de delta bestemd voor rijstbouw.
Verschillende factoren dragen bij aan het voortbestaan van de rijstteelt: verbeterde afzetmogelijkheden door bevolkingsgroei, stijgende welvaart en toerisme; stimulering van de binnenlandse vraag door aanbod van diverse rijstsoorten; ruimere exportmogelijkheden na toetreding tot de EU; en aanzienlijke subsidies, met name van de Europese Unie en Catalonië, waardoor rijst in Catalonië het meest gesubsidieerde gewas is.
De infrastructuur in de Ebrodelta is aanzienlijk verbeterd, met vernieuwde stuwen, betonnen distributiekanalen, efficiëntere pompstations en een verbeterd wegennet. De bestaande coöperaties zijn gefuseerd tot twee grote organisaties die een groot deel van de rijstoogst opkopen, verwerken en verkopen.
De teeltmethoden zijn gemoderniseerd: rijst wordt tegenwoordig direct ingezaaid met behulp van tractoren, helikopters en vliegtuigjes. De toediening van meststoffen, bestrijdingsmiddelen en de oogst zijn eveneens gemechaniseerd.
Uitdagingen en Toekomstperspectieven
Ondanks de verbeteringen kampen veel landbouwbedrijven in de Ebrodelta, net als in de rest van Europa, met de noodzaak om hun inkomen aan te vullen met niet-agrarische bronnen. De meeste bedrijven zijn klein tot middelgroot en hebben minimaal 40-50 hectare nodig om rendabel te zijn van alleen rijstbouw.
Milieuproblemen vormen een groeiende zorg. De delta groeit niet meer door sedimentophoping in stuwmeren, en er is sprake van mariene erosie en zeespiegelstijging, wat kan leiden tot krimp. Inklinking van de grond en verzilting door een verminderd debiet van de Ebro vormen verdere uitdagingen. Recentelijk is er ook een plaag van slakken uit Zuid-Amerika (Pomacea insularum) die zich voeden met rijstzaad en jonge plantjes, wat de opbrengsten vermindert.
Ondanks deze milieuproblemen zijn de bewoners van de Ebrodelta meer bezorgd over de prijs van rijst, de hoogte en duur van subsidies, de rentabiliteit van hun bedrijven en de beschikbaarheid van niet-agrarisch werk.