Het architectonische ontwerp van de Sagrada Família bestaat uit achttien torenspitsen, die symbolisch de Twaalf Apostelen, de Vier Evangelisten, de Maagd Maria en Jezus Christus voorstellen, in oplopende volgorde. Inmiddels zijn er al een aantal van deze torens voltooid, waaronder die aan de Geboorte- en Passiegevels, en de torens die zijn gewijd aan de evangelisten en de Maagd Maria. De centrale torenspits, gewijd aan Jezus Christus, wordt bekroond door een monumentaal kruis, terwijl de vier omliggende torenspitsen versierd zijn met beelden die de traditionele symbolen van de evangelisten voorstellen: een stier (Sint-Lucas), een gevleugelde man (Sint-Mattheüs), een adelaar (Sint-Johannes) en een leeuw (Sint-Marcus).
Toen Gaudí stierf in 1926, nadat hij aangereden was door een tram, waren slechts drie van de vier torens van de oostelijke façade klaar. Van de geplande drie façades werd slechts één façade door hem begonnen: de geboortefaçade. De overige façades bestonden alleen als ontwerp en als gipsmodel. Gaudí begon met de oostelijke kerstmisfaçade, hoewel raadgevers en vrienden aandrongen om met de westelijke passiefaçade te starten. De oostelijke façade bestaat uit drie portalen: centraal staat het grootste portaal, gewijd aan de Liefde, links daarvan het portaal van de Hoop en rechts het portaal van het Geloof.
De schildpadden symboliseren, naast de stabiliteit van de eigen-aardige bouwconstructies van Gaudi, de onveranderlijkheid en stabiliteit van de kosmos. Dit symbool werd veel gebruikt in de traditionele Chinese cultuur, in het Oosten tijdens de negentiende eeuw. De gehele geboortefaçade zou volgens het plan van Gaudí ingekleurd moeten worden: nachtblauw in het midden, ter symbolisatie van kerstmis (portaal van de liefde); helder groen voor de scènes van Egypte (portaal van de hoop) en sienna voor het portaal van het geloof, ter nagedachtenis aan Palestina. Tussen het portaal van de hoop en het portaal van de liefde en tussen het portaal van de liefde en het portaal van het geloof, zijn er telkens vier engelen - zonder vleugels - afgebeeld, die op trompetten blazen, om het einde van de wereld aan te kondigen (en niet om de Blijde Boodschap te verspreiden).
Het grootste portaal van de christelijke liefde of de caritas drukt Gaudí’s ‘joie de vivre’ uit en functioneert als hoofdingang van de kerstmisfaçade. Het hoofdportaal is verdeeld in twee delen door een paal waarrond de slang omhoog kruipt met de verboden vrucht in haar mond - de reden waardoor Jezus de wereld kwam redden. Erboven beeldt Gaudi de geboorte van Christus uit, met Jozef en Maria, de ezel en de os, zoals verhaalt in de populaire, traditionele kerstvertelling. Rondom dit tafereel zijn kleine engelen afgebeeld die de kleine Jezus met vreugde aanschouwen. De ster blinkt met kracht en gidst de herders en de drie wijzen naar de kribbe. Ook zijn er, zoals bij zovele kerken uit de Middeleeuwen, telkens zes muzikale engelen afgebeeld, mannen en vrouwen, die instrumenten bespelen zoals onder andere harp, fagot en viool, maar ook meer populaire instrumenten zoals gitaar, doedelzak en tamboerijn.
Een volgende beeld, een niveau hoger, is dat van de Engel die zijn hand legt op Maria om aan te kondigen dat zij een zoon ter wereld gaat brengen. In een boogvorm eromheen zijn de symbolen van de horoscoop afgebeeld zoals de stier, de ram, de tweeling, de leeuw, maagd, et cetera. De horoscoop was afkomstig uit het heidense geloof in de voorbestemming van mensen en werd meermaals veroordeeld door de rooms-katholieke kerk die ervan uitging dat de mens vrij is in zijn keuzen. Toch hebben deze symbolen doorheen de geschiedenis hun kracht behouden en zijn de astrologische symbolen, zowel in de heidense als de religieuze cultuur van belang geweest.
In een holte op een volgend niveau van dit portaal staat een standbeeld waarin Jezus een kroon zet op het hoofd van Maria, koningin van de hemelen. Dit standbeeld duidt het belang aan van de Mariaverering die in het katholicisme vanaf zijn oorsprong zeer belangrijk was en een toppunt kende in de 19e eeuw. Helemaal bovenaan op het portaal van de liefde, staat een symbool van de liefde, namelijk: de pelikaan. Hij is het symbool van de ouderlijke liefde. Vanuit waarnemingen kenden de mensen het verschijnsel dat de koppen van jonge pelikanen in het nest door bloed rood gekleurd zijn. De ouders nemen hun prooi mee in de kenmerkende voedselzak onder de snavel. De jonge bemachtigen het voedsel door met hun koppen deze zak binnen te dringen. Daarbij kleuren de koppen rood door het bloed van de prooidieren. In perioden van voedselschaarste blijken de jongen de voedselzakken tot bloeden toe te pikken. In de oudheid dacht men dat de vogel zo zijn jongen met eigen bloed voedde. De vogeldeskundigen en symbolisten in de Oudheid verfraaiden het verhaal tot de volgende christelijke versie: wanneer de pelikanen hun eieren uitgebroed hebben, gaan de ouderdieren voedsel halen. Als zij weg zijn komen giftige slangen de jongen doden. Als de vader terugkomt en ziet dat zijn jongen dood zijn, pikt hij zijn borst open en sprenkelt hij bloed op zijn jongen, die dan weer tot leven komen.
Het portaal van de hoop bevindt zich aan de linkerkant van het portaal van de liefde. De beelden die Gaudí koos, zijn geen vanzelfsprekende voorbeelden voor het thema Hoop. Integendeel: de hoop die Gaudí uitbeeldt, dient men op te vatten als hoop van de gelovige in tijden van tegenspoed. Na de geboorte van Christus, gaf Herodes volgens de evangeliën het bevel om kinderen van twee jaar en jonger te doden. Het beeld van de kindermoord beeldt een beul uit die een kind in stukken snijdt met zijn zwaard voor de ogen van de moeder. Op het moment dat men dit beeld afgoot, bemerkte men dat de beul zes tenen had aan elke voet. Een niveau hoger staat een kind afgebeeld, waarschijnlijk Jezus, die een gewonde of dode duif in zijn handen heeft en toont aan een wijze, waarschijnlijk Jozef of een oude priester. Deze scène wordt vaak in verband gebracht met Lc 2,22-24 waarin Jezus naar de tempel geleid wordt om een koppel duiven te offeren aan de Heer. Onder dit tafereel zijn verschillende werktuigen van Jozef afgebeeld, zoals een hamer, een hakmes, een haak, enzovoort. In de evangeliën staat nergens dat Jozef een timmerman is, maar wel dat hij een technos of handwerkman is. De traditionele handwerkman is diegene die huizen bouwde in hout, steen of verschillende materialen tegelijkertijd. Het begrip technos heeft Gaudí geïnspireerd om verschillende werktuigen af te beelden.
Nog een niveau hoger staat de Heilige Jozef nogmaals afgebeeld, zittend in een bootje, voor een grote lantaarn en een baldakijn met de duif van de Heilige Geest erop. Het bootje dringt een grot binnen, als schuilplaats. Volgens sommigen betekent de lamp de weg die de Kerk toont in de duisternis en gidst Jozef de boot van de Kerk. Rechts van het portaal van de Liefde, is het portaal van het Geloof. Op de bovendrempel van de ingangspoort staat het hart van Christus realistisch afgebeeld, met doornen, bloemen en bijen die zich overvloedig met het goddelijke bloed voeden. Helemaal bovenaan de kerstmisfaçade, boven het beeld van de pelikaan, worden de drie portalen bekranst door een toren waarvan het kanteel een cypres afbeeldt. Zoals reeds gesteld staat de cypres symbool voor de onvergankelijkheid of het eeuwige leven. Op deze cypres zijn verschillende duiven afgebeeld, een symbool dat ook in de bijbel gebruikt wordt bij de doop van Jezus door Johannes de Doper. De top van de cypres loopt uit in een rode T-vorm of Tau, het initiaal van de naam van God in het Grieks en de laatste letter van het hebreeuwse alfabet. De T wordt gekruist door een gouden X die symbool staat voor Christus en tot slot staat op het geheel een duif, symbool voor de geest. Onder de pelikaan staat een ei, geschilderd in het goud en het rood, waarop het anagram van Jezus’ naam staat: namelijk JHS. Waarschijnlijk wordt hier de oorsprong en de volheid van de natuur mee uitgebeeld. Rond de pelikaan en het ei staan engelen afgebeeld die bloed opvangen en sprenkelen over de wereld. Enkele druppels bloed zijn afgebeeld op de stenen van de basiliek.
“Als ik zou beginnen met deze façade, zouden de mensen afstand nemen”, stelde Gaudí, wanneer raadgevers voorstelden om niet met de geboortefaçade, maar met de passiefaçade te beginnen. Deze raadgevers stelden dat de westelijke façade eerder de aandacht van de bevolking zou trekken dan de oostfaçade die in de tijd van Gaudí van de stad afgekeerd was. Gaudí wilde echter niet starten met de bouw van deze westelijke façade, aangezien hij stelde dat de thematiek van het lijden mensen zou kunnen afschrikken. In een soort drieledige scène, wordt op deze façade het passieverhaal, vanaf het Laatste Avondmaal tot de Dood, afgebeeld in de ruwe, abstracte beeldhouwstijl van Subirachs. De harde lijnen beelden de pijn en het offer van Christus uit. Toch, ondanks de schematische, ruwe vormen, zijn er in de beeldhouwwerken van Subirachs zeer veel details aanwezig, naar het voorbeeld van Gaudí. Het meest opvallende aspect van deze façade is echter het portaal gemaakt uit verschillende kolommen die ‘beenderen’ voorstellen. De façade van de glorie in het Zuiden, moet nog gebouwd worden aan de hand van het ontwerpplan van Gaudí. Deze façade zal zich wijden aan de thema’s: dood en hel, zondeval en het daaruit voortkomende harde leven van de mens en tenslotte aan het credo dat de eerste stap is op weg naar de Verlossing. Anders gezegd zal deze façade het leven en het einde van de mens in beeld brengen. Het menselijk leven zal uitgebeeld worden door allerlei beroepen, afgebeeld door werktuigen uit het werkatelier van de Heilige Jozef; Adam en Eva zullen de zondeval uitbeelden; en tot slot zullen de dood, de hel, en zeven engelen voor het Laatste oordeel en de Heilige Vader zelf afgebeeld worden.
De Sagrada Família (Catalaans) of Sagrada Familia (Spaans), voluit Basílica i Temple Expiatori de la Sagrada Família, is een nagenoeg voltooide basiliek in Barcelona, Catalonië, Spanje naar een ontwerp van Antoni Gaudí. Sinds het leggen van de eerste steen in 1882 is er bijna voortdurend aan de kerk gebouwd. Alleen gedurende de Spaanse Burgeroorlog heeft de bouw enkele jaren stilgelegd. De verwachte opleveringsdatum was 2026, maar door de coronapandemie liep de bouw vertraging op, waardoor de einddatum voor de volledige voltooiing nu naar verwachting 2030 is. De bouwdirectie houdt het erop dat het gebouw "klaar zou kunnen zijn ergens in het eerste derde van de 21e eeuw". De snelheid waarmee de bouw vorderde, is voor een groot deel afhankelijk geweest van de giften die bezoekers binnenbrachten. De bouw heeft zo lang geduurd dat eerder voltooide gedeelten al weer gerenoveerd moeten worden. Dit was overigens niet ongebruikelijk bij de bouw van kerken van dit formaat. Hoewel de kerk nog niet klaar is, werd zij op 7 november 2010 door paus Benedictus XVI tot basiliek gewijd.
Architect Gaudí ontwierp naast deze basiliek meerdere andere karakteristieke bouwwerken in Barcelona, onder meer Casa Batlló en Park Güell. Gaudí maakte deel uit van het Catalaans modernisme, een stroming in de kunst waarvan de basiliek het belangrijkste symbool is. Het idee voor een kerk kwam van Josep María Bocabella i Verdaguer, die in 1866 de Asociación Espiritual de Devots de San José oprichtte, de 'Geestelijke Vereniging van Vereerders van Sint-Jozef'. Hij wilde hiermee een tegenwicht bieden aan de toenemende ontkerstening van die tijd. Met behulp van vele donaties kocht Bocabella een stuk grond van 12.800 vierkante meter in het blok dat door de straten Marina, Provença, Mallorca en Sardenya wordt begrensd. Francisco de Paula del Villar bood vervolgens aan om kosteloos het ontwerp voor de kerk te maken. Hij tekende een kerkgebouw in de voor die tijd gangbare neogotische stijl. Vervolgens ontving Gaudí de opdracht. Hij heeft de crypte volgens de originele ontwerpen van Del Villar afgemaakt, maar is daarna een volstrekt andere weg ingegaan.
De Sagrada Família wordt door velen gezien als hét meesterwerk van Gaudí. Hij heeft al zijn opvattingen over architectuur erin samengevat. Hij bleef zijn basisontwerp veranderen tot de stijl niet gotisch meer te noemen was. Tijdens de bouw stond Gaudí erop dat hij van alle details op de hoogte gehouden werd. Hij was zo bezig met het werk dat hij na 1914 geen andere opdrachten meer aannam. De kerk is zijn laatste werk. Hij wijdde er zijn laatste jaren aan, tegen het einde van zijn leven woonde hij zelfs enige tijd op de bouwplaats. In 1926 werd Gaudí overreden door een tram en hij overleed enige dagen later.
De Sagrada Família wordt tegenwoordig gezien als een verzoeningskerk, grotendeels gefinancierd uit giften en entreegelden. Omdat de kerk nog niet voltooid is, blijft de bouw bijna continu in ontwikkeling, met nieuwe torens en façades die stilaan voltooid raken. De gevels vertonen Gaudí’s kenmerkende combinatie van gotische traditie en moderne innovaties zoals hyperbolische gewelven en buigen van lijnen, terwijl binnenin de natuur wordt gevolgd met organische vormen, geen rechte lijnen en een bos-achtige sfeer.
Sagrada Família, le rêve achevé de Gaudí | Documentaire | ARTE
Zoals de geschiedenis laat zien, heeft de bouw van de Sagrada Família vele reshuffles gekend: van de oorspronkelijke neogotische plannen van Villar tot Gaudí’s radicale herontwerpen en latere herinterpretaties door opvolgers zoals Quintana, Puig Boada en Bonet i Garí. De beeldhouwwerken en façades werden later voortgezet door Josep Maria Subirachs. De kerktoren zullen uiteindelijk twaalf torens voor de apostelen belichamen, vier torens voor de evangelisten, één voor Maria en één voor Jezus, terwijl de nog te voltooien façade van de Glorie het laatste deel van Gaudí’s visie zal vertegenwoordigen. De torens variëren in hoogte tussen 110 en 170 meter en zullen samen een urbanistisch meesterwerk vormen dat de stad Barcelona en Spanje wereldwijd representeren.
- Ibidem: Sagrada Família betekent Heilige Familie en verwijst naar Basílica i Temple Expiatori de la Sagrada Família.
- Het koor en de gemetselde gewelfconstructies volgen Gaudí’s concepten van natuurlijk gebouwd meubilair: boomfiguren en torsies die de krachten van het gebouw weerspiegelen.
- De crypte is het oudste deel en herbergt de aangesloten kapellen, waar Gaudí begraven ligt.
Historische context en planning
De Sagrada Família begon met de bouw in 1882 onder Francisco de Paula del Villar, waarna Gaudí in 1883 de leiding overnam en een radicale transformatie van het ontwerp doorvoerde. Gaudí werkte tot aan zijn dood in 1926 aan een bouw die nog lang niet voltooid was; na zijn overlijden werden maquettes en tekeningen door opvolgers gebruikt om verder te bouwen. UNESCO riep de Sagrada Família in 1984 uit tot werelderfgoed, mede dankzij Gaudí’s innovatieve benadering van ruimte, vorm en symboliek binnen een modernistische context.
Belangrijke tussenstops in de bouwgeschiedenis zijn onder meer de stillegging tijdens de Spaanse Burgeroorlog, de latere herintroductie van moderne bouwtechnieken en CAD-ondersteuning in de voltooiing. De structuur wordt nog steeds gefinancierd via donaties en bezoekersaankopen; de entree en rondleidingen spelen een belangrijke rol in het voortzetten van de bouwprojecten. De voltooiing wordt nu verwacht rond 2030, mede door verbeterde financiering en efficiëntere bouwprocessen die door digitalisering mogelijk worden gemaakt.
De Sagrada Família blijft een van de meest bezochte monumenten van Spanje, met miljoenen bezoekers per jaar, en vormt een kernthema van Catalaans modernisme. Het interieur biedt een woudachtig sentiment met organische zuilen en kleurrijke glas-in-loodramen, terwijl de façades de geboorte, het lijden en de verlossing onthullen als drie hoofdelementen van Jezus’ leven. Toegang tot torens, musea en de crypte kan variëren afhankelijk van het seizoen en de beschikbaarheid van tickets; een bezoek plannen blijft essentieel voor een optimale ervaring.