Sarcasme is bijtende spot. Ironie is bedekte, milde spot. De begrippen ironie, sarcasme en cynisme hebben alle drie met ‘spot’ te maken: er wordt schertsend over een onderwerp of persoon gesproken.
De milde spot die ironie kenmerkt, wordt vaak bereikt door het tegenovergestelde te zeggen van wat men bedoelt, of door overdrijving. Bij sarcasme kan ook bereikt worden door het tegenovergestelde te zeggen van wat men bedoelt, maar het is scherper van toon dan ironie, en de houding tegenover de persoon of zaak die wordt bespot is kritischer. Bij cynisme ligt de nadruk op de afwijzende houding van de persoon die het uit. Hij of zij kijkt kritisch aan tegen de goede bedoelingen en waarden van anderen, en uit dit met bittere of wrede spot.
Vaak is dat overigens een vorm van zelfverdediging: men doet het uit machteloosheid of teleurstelling. Cynisme kan uitgedrukt worden door een uitspraak te doen die inhoudelijk volstrekt waar is, maar die op het bewuste moment niet gezegd hoort te worden, omdat het bijvoorbeeld ontluisterend is. “We gaan hem nu opereren.” De definities van ironie, sarcasme en cynisme verschillen dus, maar of een uiting ironisch, sarcastisch of cynisch wordt genoemd, is deels subjectief.
De grens tussen ironie en sarcasme is bijvoorbeeld niet altijd eenvoudig te trekken, omdat de context en de toon van de uiting, maar ook de gevoeligheden en opvattingen van spreker én ontvanger, sterk bepalen of iets als milde of bijtende spot wordt ervaren. Van Gorp, H. e.a. (2007). Lexicon van literaire termen (8e herziene dr.). Etym: Gr. Bijtende spot, verwant met ironie, maar verhevigd en bitterder van toon. Terwijl het effect van ironie gelegen is in een ambigue formulering (discrepantie tussen impliciete, bedoelde betekenis en expliciete verwoording), kan sarcasme ook direct zijn.
Het verschijnsel kan in allerlei genres optreden: polemiek, satire, scheldsonnet, of bepaalde vormen van kritiek zoals parodie en pastiche-2. Heel wat voorbeelden van bijtend sarcasme treft men aan in de kritische geschriften van L. van Deyssel en bij Multatuli. Multatuli, door Huet de ‘virtuoos van het sarcasme’ genoemd, zegt over dit verschijnsel in Idee 324: ‘De hevigste uitdrukking van smart is sarkasme’. Er is niets aan te doen, zoals gij ziet. Drink dus een borrel bij een passend lied, daar schele Piet reeds met uw teenen trekt.
(VW, 1960, p. Hij vloekte en ging te keer en trok zich bij den baarden mat haar met den blik, maar kon niet meer begeeren, hij zag de grootsche zonde in duivelsplicht verkeeren en hoe zij tot hem opkeek als een stervend paard. [...]Hij dacht: ik sla haar dood en steek het huis in brand.Ik moet de schimmel van mijn stramme voeten wassen en rennen door het vuur en door het water plassentot bij een ander lief in eenig ander land.(VW, 1960, p.)
Andere bekende sarcasten zijn Van Deyssel, Ter Braak, W.F. Hermans en G. Lit: G. Stuiveling, Humor, ironie en sarkasme bij Multatuli (Geschriften van het Multatuli-Genootschap, nr. 2) (1954) • P.A. Rockwell, Sarcasm and other mixed messages: the ambiguous ways people use language (2006) • G. Ueding (red.), Historisches Wörterbuch der Rhetorik, dl. 8 (2007), kol. 436-447. sarcasme het sarcasme zelfst.naamw. sarcasmeVorm van bijtende spot, veelal met de bedoeling om te kwetsen, soms indirect, als verhevigde ironie, soms direct. sarcasmeEtym: Gr. sarkazein = het vlees ergens afrukken.
Bijtende spot, verwant met ironie, maar verhevigd en bitterder van toon. Terwijl het effect van ironie gelegen is in een ambigue formulering (discrepantie tussen impliciete, bedoelde betekenis en expliciete verwoording), kan sarcasme ook direct zijn. SarcasmeSarcasme is een bijtende, soms gemene manier van spot. Sarcasme wordt soms gezien als humor, maar door sommige mensen ook als een persoonlijke aanval. Het woord sarcasme komt van het Griekse 'sarkàdzoo', wat 'ergens vlees vanaf scheuren' betekent. Wanneer iemand iets sarcastisch zegt, wordt meestal juist het tegenovergestelde bedoeld.
Sarcasme'Sarcasme' is bijtende spot. sarcasme•bittere, bijtende spot. Steeds weer klinkt de roep om een apart ironieteken, bijvoorbeeld het omgekeerde vraagteken. Het gaat om drie vormen van ‘spot’, maar ze zijn heel verschillend in karakter én sterkte. Ik beperk me hier tot het alledaagse taalgebruik. Het begrip ironie is ook een belangrijk concept in de literatuurwetenschap. Bijvoorbeeld ‘dramatische ironie’ in de literatuurwetenschap: de bijzondere spanning die wordt opgebouwd als het publiek in de zaal meer weet dan de persoon op het toneel. Het eenvoudigste voorbeeld hiervan is een poppenspel waar kinderen uitzinnig kunnen joelen dat de boef er is, terwijl Jan Klaasen niets doorheeft.
Ook ga ik niet verder in op cynisme. Dat is eerder een ‘kijk op het leven’ of een levenshouding, zoals bijvoorbeeld in een filosofische school uit de vierde eeuw voor onze jaartelling in Griekenland, met als bekendste vertegenwoordiger Diogenes die van mening was dat de mens van nature slecht is. Ironie in het alledaagse taalgebruik leidt vaak tot onbegrip. Het eerste voorbeeld over de tussen-n zou ook best serieus kunnen worden geïnterpreteerd. Op deze heel ingewikkelde spellingregeling hebben de spellingregelaars toch ook echt hun best gedaan. Vandaar soms de roep om een ironieteken, zoals in de tweede voorbeeldzin.
Het onbegrip kan ook gemakkelijk ontstaan omdat in ironie de betekenis van de woorden en de bedoeling ervan sterk uiteen kunnen lopen. Vaak wordt zelfs het tegenovergestelde gezegd van wat wordt bedoeld. Als iets heel vervelend is, kun je ironisch uitroepen Nou, fijn zeg! Een filosoof zou dan kunnen zeggen: “De ironicus creëert nabijheid door afstand.” Ook bij sarcasme wordt soms het tegenovergestelde gezegd van wat bedoeld wordt. Met de smaakoordelen ‘mild-scherp-bitter’ blijven de verschillen blijven de verschillen altijd een beetje subjectief. Wat de een scherp vindt, vindt de ander nog redelijk mild. En als je iets bitters proeft, kan dat toch ook als scherp worden ervaren.
Zin in een testje? Vul in: ironisch, sarcastisch of cynisch. Of zet een vraagteken. 1. 2. Ach, niemand gaat deze tekst lezen. Iedereen lijdt tegenwoordig toch aan een infofarct. 3. Goh, de vorige keer had je een betere smoes toen je te laat kwam. 4. Bij deze tekst gaat de lezer, denk ik, echt op het puntje van zijn stoel zitten. 5. Jij stond zeker achteraan toen de intelligentie werd uitgedeeld. 6. Wat een geweldige jongens, om iemand die al op de grond ligt te trappen en te slaan. 7. Ik zie dat je met al deze lange zinnen echt aan je publiek hebt gedacht. 8. Het huwelijk is de minst onhandige manier om problemen op te lossen die je in je eentje nooit gehad zou hebben. 1. Handig van jou om geen sleutel mee te nemen. Hier zijn twee antwoorden mogelijk. Ironisch, omdat de spot nogal mild is. En sarcastisch omdat de spot wel kwetsend bedoeld is. 2. Ach, niemand gaat deze tekst lezen. Iedereen lijdt tegenwoordig toch aan een infofarct. Cynisch. 3. Goh, de vorige keer had je een betere smoes toen je te laat kwam. Deze opmerking is ironisch. 4. Bij deze tekst gaat de lezer, denk ik, echt op het puntje van zijn stoel zitten. Zonder informatie over de situatie kun je hier niet kiezen. Als de spreker de tekst heel goed geschreven en spannend vindt, is het een mooi compliment. Maar als het om een heel slechte tekst gaat is de opmerking ironisch. 5. Jij stond zeker achteraan toen de intelligentie werd uitgedeeld. Sarcastisch. 6. Wat een geweldige jongens, om iemand die al op de grond ligt te trappen en te slaan.Sarcastisch. De opmerking is te scherp voor ironie. 7. Ik zie dat je met al deze lange zinnen echt aan je publiek hebt gedacht. Sarcastisch. Deze opmerking is scherp en kwetsend. Ook hier een formulering met woorden die letterlijk het tegenovergestelde zeggen. Wel is er, een beetje gezocht, een situatie denkbaar dat de woorden ook echt zo bedoeld zijn. Dan is er uiteraard geen sprake van sarcasme.
Ben je de verbinding met jezelf kwijtgeraakt door burn-out, depressie, verlies, overbelasting of een andere ingrijpende ervaring? In het e-book Jezelf kwijtraken en jezelf hervinden vind je herkenning, woorden en richting. Soms lees je een artikel omdat je iets herkent. Je loopt ergens tegenaan in jezelf, in je werk, in je communicatie of in de manier waarop je met anderen omgaat. Wil je op de hoogte blijven van nieuwe artikelen, podcasts, webinars, e-books en online trainingen? Schrijf je dan in voor onze nieuwsbrief. Wil je onderzoeken wat bij jou speelt?