Passend bij de onderwijsvisie van de Jenaplan-school heeft RoosRos Architecten het nieuwe gebouw De Spaaihoeve in Eindhoven ontworpen zonder gangen en traditionele lokalen. Tevens is met het oog op het welbevinden van de gebruikers het schoolgebouw vormgegeven met een hoofdconstructie van hout. “De Jenaplan-onderwijsvisie van de Spaaihoeve is niet gebaat bij een traditioneel gebouw met klaslokalen, maar bij een school als een loft”, zegt architect Simon Hanemaaijer van RoosRos. “Een slim dak op poten met vrij indeelbare ruimten waarin het onderwijs clustergewijs een dynamische invulling krijgt.”
Een eenlaags ontwerp voor directe verbindingen en daglicht
Mede vanuit de onderwijsvisie is het nieuwe onderkomen van de school als eenlaags gebouw ontworpen. Weliswaar betekent dat relatief veel gevel- en dakvlak en daardoor een groter transmissieverlies, maar het grote dakoppervlak biedt ook meer ruimte voor duurzame energie-opwekking, aldus RoosRos. Daarnaast is er bij een eenlaags gebouw meer direct contact tussen het interieur en de buitenruimte, wat voor de ruimtelijke beleving en de daglichttoetreding positief is, stelt het architectenbureau. Voorts betekent dit ontwerp een besparing op trappen, lift, brandscheidingen en bouwtijd, plus een wezenlijke kostenbesparing op de constructie ten opzichte van een meerlaags gebouw.
Houten hoofdconstructie en biobased bouwen
De hoofdconstructie is in hout uitgevoerd, wat bijvoorbeeld bij de gewenste overspanningen in het ontwerp niet vanzelfsprekend is, legt het architectenbureau uit. Ook stuitte RoosRos op weerstand “met betrekking tot rekenmethode en budgetten, weerstand in relatie tot gangbare processen” en andere schijnbare vanzelfsprekendheden. Verder kijkend dan de primaire investering en de exploitatiekosten, zo legt RoosRos uit, hebben architecten en het schoolbestuur gelet op het welbevinden van de gebruikers (leerlingen en personeel) en het positieve effect op de leerprestaties. Bouwen met biobased materialen, zoals hout, heeft een positief effect, stellen ze - in natuurlijke sfeer en het ontbreken van toxische uitstoot. Verder betekent de keuze voor hout een lage milieulast en schaduwkosten, aldus RoosRos.
Het architectenbureau heeft vroeg in het proces een houtbouwer bij het project betrokken. In samenwerking is de houtconstructie technisch uitgewerkt - compleet in BIM - en kant-en-klaar op de bouwplaats aangeleverd.
Uit de praktijk: Kiem Speciale School en Sempergreen daken
In de wijk Sterrenburg in Dordrecht brengt de Kiem Speciale School vijf organisaties voor onderwijs, zorg en revalidatie onder één dak samen. De uitdaging? Een gebouw ontwerpen dat veilig en gastvrij voelde voor kwetsbare kinderen, terwijl het ook ambitieuze duurzaamheidsdoelen moest halen. Architect Mecanoo beantwoordde dit door het gebouw van 5.300 m² op te delen in kleinere “huizen”, elk met hun eigen kleur en identiteit, verbonden door transparante gemeenschappelijke zones. Een opvallend Sempergreen schuin groen dak kroont de school, draagt bij aan energiebesparing, geluidisolatie en biodiversiteit. De naam “Kiem” betekent “ontspruiten” in het Nederlands. Het vat de essentie van deze school samen: elk kind helpen groeien, niet alleen academisch maar ook sociaal en emotioneel.
Door onderwijs en gezondheidszorg binnen één faciliteit te combineren, worden leerlingen op een holistische manier ondersteund in een omgeving die veilig en verzorgend aanvoelt. Architectenbureau Mecanoo heeft deze visie vertaald naar een gebouw dat open en uitnodigend aanvoelt. Zachte lijnen, warme materialen en veel natuurlijk licht geven de school een niet-institutioneel karakter. Klaslokalen en gedeelde ruimtes zijn aangepast aan de wereld van kinderen, waardoor ze zich comfortabel en veilig voelen. Om deze visie tot leven te brengen, werkte Mecanoo samen met SPON tussen 2010 en 2013. Het ontwerp vermijdt een enkel monolithisch gebouw. In plaats daarvan werd de school verdeeld in herkenbare “huizen” - Onderbouw, Bovenbouw, Sporthuis en Revalidatiehuis. Het grote hellende dak van de school was een ontwerpkans maar ook een technische uitdaging. Een conventioneel dak zou in de zomer oververhit raken en stormwater te snel afvoeren. Het Sempergreen hellende groendaksysteem beplant met Sedum mix dekens dat de school kroont, bood een multifunctionele oplossing. Voor kinderen is het dak ook een subtiel leermiddel. Tussen deze huizen liggen transparante glaszones met de kantine, mediatheek en taalstudio. Deze gebieden fungeren als ontmoetingsplaatsen, waardoor kinderen worden aangemoedigd om verder te verbinden dan hun groepen. Binnen vermijdt het ontwerp elk institutioneel gevoel. Muren, vloeren en plafonds zijn geprefabriceerd van grenenhout, waarbij structuur en bekleding in één materiaal worden gecombineerd. Het resultaat is een rustige en warme sfeer met minder afleidingen, wat essentieel is op een school waar concentratie en comfort zo belangrijk zijn.
Verbindingen tussen onderwijs, zorg en duurzaamheid
Dankzij deze ontwerpkeuzes heeft Kiem categorie B bereikt binnen het Nederlandse concept Frisse Scholen. Klaar om een verschil te maken? Bij Sempergreen geloven we in het bouwen van een groenere toekomst, stap voor stap. Onze innovatieve oplossingen zijn ontworpen om je te helpen je footprint te verminderen en bij te dragen aan een duurzaamheid wereld. Een gebouw moet niet alleen gezond zijn voor de gebruikers, maar ook energiezuinig én het milieu minimaal belasten. Bij de renovatie van basisschool De Biezenhof hebben Mark Boschman en Nikki de Boer in hoge mate ingezet op circulaire en biobased bouwmaterialen. De renovatie van de bestaande school was door LIAG architecten ontworpen. Elkaar versterken Er is een houtconstructie toegepast, met houtskeletbouw, hernieuwbare materialen en hergebruik van bestaande bouwmaterialen.
Bosman: “Maar het gaat verder dan dat. We proberen die gezonde principes ook te vertalen naar het onderwijs. Zo hebben we met half overdekte leertuinen bijvoorbeeld de mogelijkheid gecreëerd voor buitenonderwijs en plaatsten we regentonnen voor hemelwaterhergebruik. Een natuurlijke gevel Aan de houten constructie, gevel en kozijnen is geen materiaal toegevoegd. Het hout is wel onderhoudsarm gemaakt, maar zonder chemische stoffen. Ook het isolatiemateriaal is op basis van houtvezels. Dit betekent dat we de constructie damp-open bouwen, zodat er geen vocht in de constructie kan komen. De Boer: “Op die manier ontstaat een volledig natuurlijke gevel, met een natuurlijke regulering van warmte en vocht. Je hoeft geen kunststof toe te passen. Het uitgangspunt voor Basisschool De Biezenhof is om voornamelijk met biobased materiaal te bouwen. De Boer: “Bij de weinige onderdelen waar dit niet mogelijk is, bouwen we nog steeds circulair, maar dan met gerecycled materiaal. Een gezonde afwerking Zelfs in de afwerking van het gebouw is gebruik gemaakt van natuurproducten. Zo is de verf biobased en bestaat de vloer uit gietbaar marmoleum op basis van lijnzaadolie. Het project wordt uitgevoerd in het kader van het Innovatiepartnerschap Schoolgebouwenprogramma, dat in 2023 door de gemeente Amsterdam is gelanceerd. Het gebouw was de eerste school in Nederland die met een modulair houten systeem werd gebouwd. Alle elementen worden geproduceerd in een fabriek met digitale kwaliteitscontrole, wat een snelle montage en demontage op de bouwplaats garandeert. Het systeem maakt ook de uitbreiding of transformatie van gebouwen gedurende hun levenscyclus mogelijk.
Impact op regelgeving en ruimtegebruik
Het compacte schoolgebouw is georganiseerd rond een centrale aula, de belangrijkste openbare ruimte voor bijeenkomsten en evenementen. Rondom de aula bevinden zich leerzones, verdeeld in twee gedeelten: voor peuters en voor oudere leerlingen. De klaslokalen hebben grotendeels transparante gevels en binnenwanden, waardoor er een visuele verbinding tussen de ruimtes ontstaat. Het CircleWood-concept ziet scholen niet alleen als gebouwen om te leren, maar ook als educatieve instrumenten die leerlingen bewust maken van de impact van de mens op het milieu. Geprefabriceerde bouw vermindert de stikstofuitstoot tijdens de bouw met ongeveer 80% in vergelijking met traditionele bouwmethoden. De ruimtelijke bouwregels én de gebruiksregels samen regelen de ruimtelijke inpassing van een school op een locatie. De ruimtelijke bouwregels regelen onder andere bouwhoogte, oppervlakte en eventueel de indeling van het schoolgebouw.
- De bouwregels in omgevingsplannen en systemen stellen de mogelijkheid open voor modulair houtbouw en flexibele indelingen.
- De focus ligt op ventilatie, daglicht en biobased materialen als standaard voor nieuwe scholen.
- Prefab-elementen verminderen bouwtijd en overlast tijdens realisatie.
Praktische inzichten voor ontwerpers en scholen
Voorbeeld Cambreur College in Dongen illustreert hoe een flexibele indeling, daglicht en een duurzaam energiesysteem samengaan met een Frisse School-kwalificatie en bijna energieneutraal bouwen (BENG). Het ontwerp zorgt voor een licht en ruimtelijk karakter met hergebruik van elementen uit de oude school. De gevel vergt weinig onderhoud en zal mettertijd enkel mooier worden. Op alle nieuwe daken liggen pv-panelen, wat bijdraagt aan de energietransitie. Een waterpomp verzorgt koeling en verwarming op een energiezuinige manier. Een centraal uitgangspunt is een hoofddraagconstructie die maximaal geprefabriceerd én flexibel indeelbaar is, waardoor de bouwtijd kort blijft en de college-omgeving veranderbaar blijft bij toekomstige behoeften.
Daarnaast laat de casus zien hoe de combinatie van daglichtinval, luchtverversing en een modulaire structuur het onderwijsruimten comfortabel en toekomstbestendig maakt. Het korte bouwtraject door prefabricage faciliteert continuïteit van onderwijs in de bestaande panden. Met deze aanpak ontstaat een omgeving waarin leerlingen, docenten en bezoekers zich welkom en betrokken voelen, zonder een institutioneel gevoel.
Samenvatting van concepten en thema’s
- Loft-achtige, gangenloze ontwerpen ondersteunen Jenaplan-onderwijsvisie.
- Houten hoofdconstructie met BIM-gedetailleerde uitwerking en snelle montage.
- Biobased materialen, natuurlijke gevels en damp-open constructies voor een gezonde binnenklimaat.
- Grote dakoppervlakken voor duurzame energieopwekking en educatieve meerwaarde.
- Gedeelde “huizen” in plaats van één monolithisch gebouw bevordert identiteit en samenwerking.
- Prefabricage verlaagt stikstofuitstoot, bouwtijd en hinder tijdens uitvoering.
- Transparante zones en ontmoetingsplaatsen stimuleren verbinding tussen leerlingen en medewerkers.
- Regelgeving en omgevingsplannen vormen kader voor ruimtegebruik en veilige uitvoering.
Toekomstbestendige onderwijsgebouwen
De ontwikkelingen binnen De Spaaihoeve, Kiem, De Biezenhof en Cambreur College illustreren een bredere beweging richting onderwijsgebouwen die losstaan van traditionele klaslokalen en gangenstructuren. Door modulariteit, biobased materialen en intensieve daglichttoetreding ontstaat een leeromgeving die leerprestaties en welbevinden versterkt, terwijl bewoners profiteren van lagere exploitatiekosten en een lagere milieu-impact. Deze aanpak laat zien dat gebouwen niet langer alleen onderdak bieden, maar als educatieve instrumenten kunnen fungeren die leerlingen op een holistische manier ondersteunen en inspireren.
tags: #schoolgebouw #zonder #gevel