Fijn stof belaagt onze longen. Niet enkel het toenemende autoverkeer maar ook houtkachels en haarden richten een ravage aan op het vlak van luchtkwaliteit. Een fijnstoffilter kan de uitstoot van fijn stof beperken en de luchtkwaliteit verbeteren. De installatie is eenvoudig en is mogelijk op bijna alle klassieke schoorstenen. Sinds enkele jaren kan je, om je houtkachel of haard milieuvriendelijk te maken, beroep doen op een ioniserende fijnstoffilter. Deze kachelfilter zou wel 95% van het fijn stof uit de rook kunnen wegfilteren. Het procédé is eenvoudig: een elektrode, gemonteerd in je schoorsteen, genereert elektronen die zich vastklampen aan de roetdeeltjes. De kleur van de houtrook verandert binnen 10 of 15 seconden van de typische blauw-grijze kleur, naar kleurloos.
Hugo uit Hombeek-Mechelen houdt van het knetterende vuur van zijn houtkachel, maar dat was nooit van harte. Houtkachels en haarden zorgen in Vlaanderen voor een immense uitstoot aan fijn stof, bijna drie maal meer dan het Vlaamse autoverkeer. Met een houtgestookte centrale verwarmingsinstallatie zocht en vond Hugo een oplossing in de plaatsing van een fijnstoffilter. “De kleur van de houtrook verandert binnen 10 of 15 seconden van de typische blauw-grijze kleur, naar kleurloos. Spectaculair!” vertelt Hugo ons wanneer hij de werking van zijn kachelfilter aan ons uitlegt. “Wij zijn zeer tevreden. Het installeren van de fijnstoffilter om je houtkachel milieuvriendelijk te maken is eenvoudig: het systeem past volgens de fabrikant op zowat elke traditionele schoorsteen. De filter wordt op het dak bovenop je schoorsteen geplaatst en aangesloten op het elektriciteitsnet. Ook bij Hugo was de installatie snel geklaard: “De installatie duurde slechts anderhalf uur. Op voorhand had ik wel een UV-bestendige elektriciteitskabel geïnstalleerd die langs de schouw omhoog loopt.”
Wanneer je begint te stoken slaat de fijnstoffilter automatisch aan wanneer het verschil in temperatuur tussen de onder- en bovenkant van de elektrode groot genoeg is. “Het is wel géén reukfilter”, vertelt Hugo ons. “De reuk van een houtbrander blijft. Binnen in huis merken we daarom niet of het toestel werkt of niet. Een fijnstoffilter filtert enkel de uitgaande lucht. In tegenstelling tot open houtkachels, hebben gesloten houtkachels een extra pijp om de lucht voor het vuur aan te voeren van buiten de woning. Open kachels of haarden - ook al hebben ze vaak een deurtje - gebruiken daarentegen de lucht uit de kamer waar ze staan. Bij een te lage luchtaanvoer, ontstaat daardoor onderdruk. Verbrandingsgassen gaan dan niet via de schoorsteen naar buiten, maar komen de kamer in. Gesloten houtkachels zijn dan ook een stuk veiliger, hebben een hoger rendement en geven binnenshuis minder fijn stof.
Volgens de importeur heeft een houtkachel met fijnstoffilter een verbruik van zo’n 30 Watt per uur tijdens de stookuren. In rust verbruikt hij 0,7 Watt. Stook je de hele winter lang 24 uur per dag, dan kost je milieuvriendelijke houtkachel je zo’n 30 euro per jaar extra aan elektriciteit. De Vlaamse milieumaatschappij waarschuwt echter wel voor overbelasting van de filter. Bij langdurig stoken of bij een piekbelasting, kan er zoveel roet ontstaan dat de elektrodes overbelast geraken. Na een tijdje gaat de filter daardoor slecht, of zelfs helemaal niet meer functioneren. Naast de circa 30 euro per jaar aan elektriciteit kost een fijnstoffilter voor houtkachels rond de € 2.000. Dit prijskaartje is exclusief BTW, maar inclusief de plaatsing. Het goede nieuws is dat je bij normaal gebruik volgens de fabrikant geen extra onderhoudskosten hebt aan je milieuvriendelijke houtkachel: de fijn stofdeeltjes aan de binnenkant van je schouwwand worden gewoon verwijderd bij het verplichte jaarlijkse schoorsteenonderhoud. Hugo beaamt dit: “We hebben er ondertussen nog geen kosten of defecten aan gehad, alles werkt zoals het hoort.”
Om een sluitend antwoord te krijgen op deze vraag legden we ons oor opnieuw te luisteren bij de Vlaamse Milieumaatschappij. Exacte resultaten waren echter nog niet voorhanden, onder andere omdat het product relatief nieuw op de Belgische markt is. Ook Hugo kan enkel gissen naar het precieze effect van zijn filter: “We hebben de installateur aangesproken om een meting te komen doen aan onze schoorsteen om te zien hoe efficiënt de fijnstoffilter werkt, maar tot nog toe is er nog geen afspraak vastgelegd.” Toch moeten we de CO2-uitstoot van houtkachels en haarden in gedachten houden. Wie echt op een duurzame manier wil verwarmen kiest misschien beter voor een warmtepomp op groene stroom. Ook pelletkachels presteren stukken beter dan stoken op hout, maar stoten nog wel fijn stof uit. Benieuwd welke oplossing de beste is voor jouw woning? Advies nodig om zelf duurzaam te (ver)bouwen? Ga dan zeker langs bij bij jouw provinciale steunpunt voor duurzaam bouwen.
Wat is fijnstof en hoe ontstaat het bij kachels en haarden?
Wat is fijnstof? Makkelijk gezegd is fijnstof dus een vorm van luchtvervuiling. Fijnstof is een verzamelnaam voor deeltjes die in de lucht zweven die kleiner zijn dan 10 micrometer. Fijnstof ontstaat onder andere door verkeer, sigaretten, vuurwerk, industriebedrijven en barbecues. Het stoken in een kachel of haard zorgt voor fijnstof. In (haard)hout zijn reststoffen aanwezig die vrijkomen tijdens het stoken, waardoor de fijnstof ontstaat. Een kachel van 10 jaar oud heeft gemiddeld een uitstoot van 120 gram per Gigajoule, terwijl een hedendaagse pelletkachel circa 8 gram per Gigajoule uitstoot. In het volgende gedeelte is te lezen hoe de uitstoot van fijnstof kan worden beperkt.
Overlast is altijd te verthelpen, zo ook met een houtkachel. Door op de juiste manier te stoken kan de uitstoot van fijn stof beperkt worden. Moderne pelletkachels (na 2016 op de markt gebracht) stoten veel minder fijn stof uit dan een houtkachel of een open haard: ze mogen maximaal 30 milligram per kubieke meter produceren. Bij een open haard loopt dat op tot het tienvoudige: 300 mg/m³. Tegenwoordig bestaan er zelfs pelletkachels die nagenoeg niets meer uitstoten. Ze worden volledig automatisch bediend, waardoor de verbranding optimaal verloopt. Nadeel: die pelletkachels zijn nog duur. Ze kunnen meer dan 5.000 euro kosten (inclusief btw). En je hebt er elektriciteit voor nodig, omdat de bediening volautomatisch verloopt. De filters raken bovendien makkelijk verstopt. Ander nadeel van een pelletkachel: pellets groeien niet in je tuin. Ze worden in speciale fabrieken gemaakt met extra energie om ze te produceren en te leveren.
Vergeet een open haard, en zeker volcontinu smoorkachels. Die laatste zijn verschrikkelijk vervuilend: in theorie mogen ze maximaal 150 mg/m³ uitstoten, maar de sector geeft zelf toe dat dat in de praktijk kan oplopen tot maar liefst 5.000 mg/m³. De normen voor de kachels zijn sinds 2010 telkens verscherpt: een gewone voorzetkachel mocht in 2010 nog 100 mg/m³ uitstoten. Bij een kachel van na 2015 is dat teruggebracht tot minder dan de helft: 40 mg/m³. En modernere kachels doen het nog beter. Een oude kachel is voor de sector een kachel van voor 2010. In Duitsland stamt ruim 80 procent van de kachels van voor 2010. Bij ons is dat waarschijnlijk niet beter: 80 procent vervangen is vrijwel onmogelijk. Zelfs niet met een vervangingspremie. Een kachel kost makkelijk 1.000 euro; duurdere modellen kunnen oplopen tot 4.000 euro of meer.
En onze overheid staat niet direct te trappelen om alweer een hernieuwbare-energietechnologie te ondersteunen. Een kachel volstoppen met allerlei afvalhout, geverfd of gelakt, levert gegarandeerd een pak luchtvervuiling op. Ook slecht brandhout zorgt voor problemen. Brandhout moet drogen, bij voorkeur hardhout zoals eik, beuk of es. Zachter hout kan ook, maar moet goed drogen. Hout moet gekloven worden voor betere verbranding. Kijk naar ecolabels en betrouwbare houtleveranciers. Niemand wordt beter van het verdwijnen van ecologisch waardevolle bossen.
De end-of-pipe oplossingen komen na de verbranding. Een veel gebruikte oplossing is een fijnstoffilter op de schouw met een elektrode die elektronen produceert. Dit systeem werkt, maar de reductie is afhankelijk van verbrandingsomstandigheden en kachel. Onderhoud is vereist om elektrodes schoon te houden. Een tweede methode omvat katalysatoren na de verbrandingskamer die vooral CO en organische stoffen verminderen, maar ook hier zijn schommelingen in efficiëntie te zien.
Tips voor schoner stoken en onderhoud
- Verkies een haard met luik of deur en vermijd open verbranding; een dichte haard heeft een hogere temperatuur en reduceert fijnstof.
- Gebruik droog, hardhout en vermijd afvalhout, verf, inkt en chemische materialen.
- Brand hout op de juiste manier: top-fire methode verlaagt fijnstofuitstoot tijdens aanmaak tot circa 73%.
- Houd rekening met vochtigheid en kies betrouwbare leveranciers met ecolabels.
- Laat de schoorsteen minimaal jaarlijks reinigen en laat de installatie controleren door een specialist.
- Wees alert op de overheidssuggesties tijdens windstille dagen en temperatuurinversies; stook dan niet als dat hinderlijk kan zijn.
- Overweeg end-of-pipe oplossingen en controleer of jouw filter correct werkt om boetes of onderbrekingen te voorkomen.
De overheid kan in Duitsland een strenger toezicht uitoefenen met jaarlijkse schoorsteencontroles en uitstootmetingen; zo’n controlesysteem zorgt voor een beter overzicht van het kachelpark en dwingt verbeteringen af. In Vlaanderen is er nog ruimte voor expliciet beleid en uitvoering om het stookgedrag en de installatiekwaliteit beter te reguleren. Een combinatie van technologische oplossingen en verantwoorde stookpraktijken kan de lucht aanzienlijk schoner maken.
Samenvatting van belangrijkste gegevens
- Open haarden geven aanzienlijk meer fijnstof dan gesloten kachels.
- Moderne pelletkachels produceren veel minder fijnstof dan traditionele houtkachels.
- Fijnstoffilter kan tot ongeveer 95% van de fijnstof tegenhouden; maar onderhoud en correcte installatie zijn cruciaal.
- EcoDesign 2022 legt strengere normen vast voor uitstoot, waardoor oudere kachels sneller vervangen dienen te worden.
- Goed ademende verbranding, droog hout en geen afvalhout zijn essentieel voor minder vervuiling.
Hoe het werkt - Roetfilter (DPF)
De installatie van een fijnstoffilter kan een vuist maken in de strijd tegen fijnstof uit houtkachels, maar het vereist aandacht voor onderhoud, correcte aansluiting en wetgeving. Wie duurzaam wil verwarmen kan ook kiezen voor een warmtepomp of pelletkachel, met lagere uitstoot en betere efficiëntie. Het is aan gouvernement en burgers om samen te werken aan een schonere leefomgeving.
tags: #schoorsteen #fijnstof #afvangen