Wijnbouw is al bijna 10.000 jaar een voortdurende menselijke activiteit die zich over continenten heeft verspreid. In dit overzicht verkennen we hoe het Nederlandse wijngebied zich heeft ontwikkeld, welke factoren de jaargang en wijnkwaliteit bepalen en hoe de jaarcyclus in de wijngaard eruitziet van voorjaar tot winter.
Een korte historische context van wijnbouw in Europa
Wijnbouw is bijna 10.000 jaar geleden ontstaan in Iran of Irak. Onder de Grieken breidde het wijngebied uit tot de landen rond de Middellandse Zee. De Romeinen brachten in de eerste eeuwen na Chr. de wijnbouw tot aan de noordelijke grenzen van hun rijk. Na het vertrek van de Romeinen werd de wijnbouw alleen nog bij een paar kloosters beoefend. De Europese wijnbouw bloeide rond 1000 na Christus weer op en de Nederlandse wijnbouw was rond 1500 op zijn hoogtepunt.
Klimatologische veranderingen en de opkomst van Nederlandse wijngaarden
Door veranderingen in het klimaat, de Kleine IJstijd, werd het na 1600 in ons klimaat te koud voor het verbouwen van druiven. De opkomende belangstelling voor bier en rond 1800 het heffen van zware accijnzen door Napoleon op niet Franse wijnen, verdwenen ook de laatste wijngaarden uit Nederland. Pas in 1967 werd er in Maastricht een nieuwe wijngaard gesticht: Slavante. Dit initiatief kreeg na 1970 meer navolging rond Maastricht en in de rest van Limburg en Brabant. Begin negentiger kwamen de eerste rassen op de markt, waarna ze toe konden met minder zonuren en zo beter geschikt zijn voor het Nederlandse klimaat.
Aantal en verspreiding van wijngaarden in Nederland
In 1997 waren er zeven grotere wijngaarden (van één ha en groter) en in 2005 was dat vervijfvoudigd tot ruim vijftig. Nu telt ons land circa 150 commerciële wijngaarden. Wat rassen betreft zijn we inmiddels toe aan de derde generatie nieuwe rassen, sommige daarvan zijn zelfs alleen in Nederland aangeplant. Niet alleen de kwantiteit maar ook de kwaliteit van de Nederlandse wijn zit behoorlijk in de lift.
Seizoensgebonden aspecten van de Nederlandse wijnbouw
Wijnbouw in Nederland zit in de lift en er zijn grote regionale variaties. Door vroegrijpende ruivenrassen is wijnbouw in geheel Nederland mogelijk geworden. Nieuwe wijnbouwbedrijven schieten als paddenstoelen uit de grond, vooral in Gelderland (rond Groesbeek en Achterhoek). De vraag blijft of er ruimte is voor al deze bedrijven, aangezien concurreren met Nieuwe Wereld-wijnen prijstechnisch lastig kan zijn. Nederlandse wijn is vaak duur en vereist superkwaliteit om te kunnen renderen.
Een wijngaard starten is geen kleinigheid; velen begonnen als kleinschalige hobby en groeiden door naar commerciële bedrijven. De NOS benadrukte recent dat de oogst afhankelijk is van vele factoren zoals klimaat, extreme temperaturen en neerslag. Het weer bepaalt mee of druiven rijpen en de kwaliteit van het suikerniveau tijdens de vergisting.
Bodem, zon en microklimaat
Druifstokken kunnen op veel bodems groeien, maar vruchtbaarere grond levert hogere opbrengst op tegen minder kwaliteit. Dieptewortelende wijnstokken nemen voedingsstoffen op en laten de druivensmaak de terroir weerspiegelen. De ligging van de wijngaard, de zonbeschikbaarheid, wind en nabijheid van water zijn cruciaal voor rijpingsprofiel en zuurgraad.
In sommige gebieden is minder zon gewenst en juist schaduw of verkoeling van water in de buurt kan gunstig zijn. Elk gebied onderzoekt per situatie wat het beste is voor het gewenste wijnproduct: zoetheid, alcoholpercentage en smaakprofiel hangen af van de combinatie van ras, terroir en klimaat.
Rassen en wijnstijlen in Nederland
Iedere druif (Vitis Vinifera) is van binnen kleurloos, wat betekent dat ook witte wijn mogelijk is van blauwe rassen. Rode wijn ontstaat doordat de wijnstruik met schil weeks in contact blijft. Witte wijn kan ook worden gemaakt van blauwe druiven door vroeg scheiden van de schil. Er gelden strikte regels in veel wijngebieden die bepalen van welke rassen wijn gemaakt mag worden, wat de producenten dwingt tot vakmanschap.
Een trend in Nederland is oranjewijn en natuurwijn: oranjewijn wordt gemaakt van witte of grijze druivenrassen met schil en al vergist; natuurwijn laat de wijn spontaan rijpen zonder sterke ingrepen. Daarnaast zien we steeds meer mousserende wijnen, vaak volgens traditionele methode met muselet en champagnekurk. Ook wordt er geëxperimenteerd met wijnen zoals Sauvignon Blanc en diverse Nederlands aangeplante rassen die specifiek aan het klimaat aangepast zijn.
De jaarcyclus in de wijngaard: werkperiodes
Snoeien is, naast preparatieve werken, het belangrijkste onderhoudsproces. Snoeien vindt doorgaans plaats in de rustperiode van de plant tussen eind november en begin maart. De kwaliteit van de oogst hangt af van de nauwkeurigheid en intelligentie van het snoeiwerk en bepaalt groeikracht, vruchtbaarheid en rijpheid. Bij temperaturen onder de -3°C tot -5°C vorst wordt niet gesnoeid en ook niet tot twee dagen na de snoei vanwege het risico op invriezen van wonden.
In de praktijk gebeurt snoeien vaak met twee Winzer, waarbij takken worden geselecteerd als boog voor het nieuwe jaar en scheef langs de draagdraad worden vastgezet. Na het snoeien volgt het opbinden en het samensmelten van jonge wijnranken tegen steundraden. Alle snoeiafval wordt gecomposteerd tot humus en later teruggebracht in de wijngaard.
De lente markeert het begin van actieve groei met knoppen die openen en scheuten die uitlopen. De zomer brengt rijping, vaak gepaard gaand met warmte en voldoende water, terwijl de herfst de oogst centraal stelt: meest cruciaal voor het bepalen van het wijnprofil en de komende jaargang. De winter valt stil, waarin de wijngaard rust en onderhoud plaatsvindt zoals reparatie van palen en draden en de planning voor het komende jaar.
Rondleidingen, proeverijen en toeristische wijnervaringen
In ons land worden steeds meer wijngaarden en proeflocaties bezocht. Wandelroutes door wijngaarden, proeverijen met seizoensgebonden wijnen en speciale evenementen geven consumenten en toeristen de kans om de wijnwereld te ervaren. Voorbeelden zijn open dagen, rondleidingen door wijnkelders, proeverijen met livemuziek en culinaire wijnspijs-evenementen die worden gehouden bij diverse wijngaarden en restaurantpartners.
Praktische cijfers en trends
In Nederland bestaat circa 150 commerciële wijngaarden met gemiddeld bijna 2 hectare per boer. De grootste wijnbedrijven hebben veel meer, terwijl de meeste percelen klein blijven. Gemiddeld wordt er ongeveer 9.515 hectoliter wijn per oogst geproduceerd in de afgelopen vijf jaar, wat neerkomt op ruim 1 miljoen flessen per jaar. De oogsten 2018, 2022 en 2023 laten records zien met significante groei, terwijl 2024 uitdagingen kende zoals nachtvorst en misbloei. Ongeveer driekwart van de productie is wit, de rest verdeeld tussen rood en rosé, met groei van mousserende en parelwijnen en opkomende categorieën zoals oranjewijn en natuurwijn.
| Jaargang | Opbrengst (hectoliter) | Opmerking |
|---|---|---|
| 2018 | 9.500 | Record |
| 2022 | 9.837 | Record |
| 2023 | 12.774 | Record |
| 2024 | laag door vorst | Uitdaging |
Veel wijngaarden hebben zich gespecialiseerd in het leveren van wijnen aan horeca en winkels in de regio, en sommigen richten zich op eigen verkoopkanalen met winkelflora en proeflokalen. De continu groeiende sector blijft leren van vakmanschap en innovatie, zoals toepassing van moderne oogsttechnieken en het ontwikkelen van huiswijnen in samenwerking met partners zoals gastronomie en toeristische routes.