Door de coronacrisis hebben we veel meer binnen gezeten dan normaal en was het aangaan van sociaal contact een stuk moeilijker. Dit heeft er voor sommige mensen toe geleid dat ze in een isolement terecht kwamen. Een isolement kan veel negatieve effecten hebben op onze mentale gezondheid.
Sociaal isolement verwijst naar een situatie waarin iemand weinig of geen contact heeft met andere mensen. Het kan betekenen dat iemand geen netwerk van vrienden of familie heeft, nauwelijks deelneemt aan sociale activiteiten of zich afzondert van de maatschappij. Eenzaamheid is het subjectieve gevoel van alleen zijn, los van het werkelijke aantal sociale contacten. Je kunt omringd zijn door mensen en je toch diep eenzaam voelen. Sociale isolatie en eenzaamheid gaan vaak hand in hand, maar ze zijn niet hetzelfde.
Waarom isoleren mensen zich?
We spreken isolement wanneer iemand weinig tot helemaal geen sociale contacten heeft. Dit komt bij alle leeftijdsgroepen voor, van ouderen tot studenten en jongeren. Een depressie: wanneer iemand depressief is kan het zijn dat deze persoon geen verbinding voelt met de wereld en de mensen om zich heen. Hierdoor zal deze persoon minder snel contact zoeken met zijn omgeving en uitnodigingen sneller afslaan. Hierdoor ontstaat er een vicieuze cirkel die kan leiden tot isolement. Angst: wanneer je last hebt van angstklachten of angstige gedachten, kan het zijn dat je situaties die uitdagend zijn voor jou uit de weg gaat.
Extreme vormen bestaan ook zoals hikikomori in Japan: een fenomeen onder jongeren waarbij men maandenlang terugtrekt uit de maatschappij en sociale situaties vermijdt. Het fenomeen lijkt niet cultuurgebonden en komt ook buiten Japan voor, vooral in stedelijke gebieden. Deze varianten illustreren hoe divers de oorzaken en uitingen van isolatie kunnen zijn.
Hoe meten we sociale isolatie en eenzaamheid?
In wetenschap en praktijk wordt onderscheid gemaakt tussen objectieve sociale isolatie en subjectieve eenzaamheid. Sociale isolatie meet je aan de hand van objectieve indicatoren zoals:
- aantal contactmomenten per maand met familie, vrienden of deelname aan activiteiten in groepsverband
- aanwezigheid van een partner
- het wel of niet hebben van intiem lichamelijk contact
Eenzaamheid gaat over het gevoel: hoe vaak voel je dat je gezelschap mist, buitengesloten of onbegrepen bent? De combinatie van beide komt minder vaak voor dan men vaak denkt: iemand kan sociaal geïsoleerd zijn zonder zich eenzaam te voelen en omgekeerd.
Er bestaan meerdere meetpunten en methoden om isolatie te kwantificeren en te vergelijken over groepen en tijd. Onderzoek laat ook zien dat de verhouding tussen sociale isolatie en eenzaamheid kan variëren afhankelijk van leeftijdsgroep, context en persoonlijke veerkracht.
Wie loopt het risico op isolatie en wat zijn de gezondheidseffecten?
De groep eenzame jongeren groeit, maar ook ouderen blijken een verdiepte kwetsbaarheid te hebben. Bij ouderen komt chronische eenzaamheid vaak voor en is dit schadelijk voor de gezondheid, met significante relaties tot hart- en vaatziekten, psychische klachten zoals depressie en verhoogde sterfelijkheid. Pestgedrag en uitsluiting bij jongeren hebben een groot effect op zelfwaardering en de kans op eenzaamheid. Verstedelijking en social media spelen een rol bij de toename van eenzaamheid onder jongeren.
Langdurige isolatie kan zowel mentaal als lichamelijk schadelijk zijn: het kan leiden tot depressie, angststoornissen, en zelfs tot verhoogde stressrespons. Onderzoek laat zien dat langdurige isolatie moleculair gedrag bij dieren kan beïnvloeden en dat stresshormonen zoals cortisol bij aanhoudende stress verhoogd blijven; dit vergroot het risico op gezondheidsproblemen.
Waarom is sociaal contact goed voor ons welzijn?
Sociale contacten zijn een basisbehoefte en hebben een positief effect op mentale gezondheid. Oxytocine en serotonine worden aangemaakt bij sociale interactie, wat belonings- en stressreductie-systemen activeert. Dit maakt ons gelukkiger, minder gestresst en vergroot ons gevoel van zelfvertrouwen en verbondenheid. Ook al is dit hormonale mechanisme deels het resultaat van biologische processen, de kwaliteit van relaties staat centraal voor mentaal welbevinden.
Hoe kun je met isolatie omgaan en wat werkt om eenzaamheid te verminderen?
Er is geen simpel trucje; iedereen voelt zich wel eens eenzaam of geïsoleerd. Uit onderzoek blijkt dat cognitieve gedragstherapie effectief kan zijn bij jongeren om eenzaamheid te verminderen. Daarnaast heeft pro-sociaal gedrag, zoals samen sporten, vrijwilligerswerk doen of samen activiteiten ondernemen, een positief effect. Het vergroten van sociale activiteiten en het stimuleren van verbondenheid zijn centrale doelen. Een combinatie van acties werkt meestal beter dan één enkele stap.
In de praktijk worden diverse interventies ingezet, waaronder wandelcoaching, mindfulness-achtige benaderingen en ACT (Acceptance and Commitment Therapy). These benaderingen helpen bij het vergroten van mentale weerbaarheid en het verminderen van negatieve gedachten. Het Signaalpunt is een laagdrempelige plek waar een signaal over eenzame inwoners achtergelaten kan worden, en waar ook niet-professionals signalen kunnen afgeven.
Bij structureel sociaal isolement is het cruciaal om het netwerk te activeren en duidelijke afspraken te maken over wie welke taak op zich neemt. Bij dreigend isolement kan netwerkontwikkeling en activering helpen om preventief te werk te gaan. Bij situationeel isolement kan het vergroten van zelfstandigheid en het onderhouden van contact de situatie verbeteren. Soms is volledige activatie niet mogelijk en blijft monitoring essentieel door professionals en het sociale netwerk.
Samenvatting van belangrijke factoren
- Sociaal isolement is objectief meetbaar en verschilt van eenzaamheid, dat een subjectieve ervaring is.
- Verstedelijking, social media en opvoedingsstijlen beïnvloeden de kans op isolatie bij jongeren.
- Er is een wisselwerking tussen isolatie, depressie en angst; elk van deze factoren kan de ander versterken.
- Medische en psychologische interventies richten zich op vermindering van eenzaamheid en versterking van sociale netwerken.
- Effectieve aanpak vereist een combinatie van therapie, sociale participatie en ondersteuning door naasten en professionals.
Praktische voorbeelden en aanbevelingen
Voor mensen met beperkte sociale contacten biedt technologie mogelijkheden voor verbinding, zoals videobellen en online ontmoetingsmomenten. Een combinatie van online en offline activiteiten kan helpen om gevoelens van eenzaamheid te verminderen en sociale netwerken te versterken. In de zorgpraktijk wordt benadrukt dat het vergroten van vertrouwen in mensen en het verminderen van negatieve gedachten cruciaal is om doorbraak in eenzaamheid te bereiken. Wandelen, fotograferen of andere activiteiten in de natuur kunnen helpen piekeren te verminderen en creativiteit te verhogen.
Wil je meer weten of zelf ondersteuning zoeken? Het team van Psycholoog.nl biedt begeleiding en kan helpen bij het verkennen van opties voor ondersteuning en psychologische begeleiding.
Het overwinnen van sociaal isolement - een overzicht
Overzicht van meetpunten en concepten
Sociaal isolement en eenzaamheid worden vaak verward, maar zijn verschillende concepten met verschillende meetpunten. Sociale isolatie kan objectief gemeten worden aan de hand van het aantal contacten, terwijl eenzaamheid afhangt van subjectieve gevoelens. Diverse werken en reviews bevestigen deze scheiding en benadrukken dat praktische ondersteuning en het opbouwen van een ondersteunend netwerk essentieel zijn om mensen uit isolatie te halen.
Bij organisaties en hulpverleners is het Signaalpunt een instrument om signalen van eenzaamheid te delen en tijdig te reageren. Er wordt benadrukt dat interventies variëren per situatie: dreigend, situationeel en structureel isolement vragen verschillende aanpakken en tempo’s.