Er bestaan veel metselverbanden. Van oudsher vooral vereist om steens of nog dikkere, gemetselde muren goed te kunnen maken. De metselverbanden waren nodig voor de sterkte en samenhang van het metselwerk. In de hedendaagse gevels gaat het bijna nooit meer over steens muren, laat staan nog dikkere muren van anderhalf of dubbel steens. Het behandelen van de metselverbanden voor dit soort massieve muren is dan ook niet zo relevant en laten wij dan ook buiten beschouwing in dit artikel.
Een van de belangrijkste regels voor een metselverband is: het moet in verband gemetseld worden over de volledige breedte van de muur. Twee halfsteens muren die tegen elkaar aan gemetseld worden, vormen geen steens muur. Voor dit halfsteens metselwerk wordt door architecten nog wel vaak gekozen voor een traditioneel metselverband dat vroeger ontstaan is uit de noodzaak om steens muren in verband te kunnen metselen. Voorbeelden van dit soort metselverband zijn: Noors- of kettingverband, Vlaams verband en Kruisverband. Maar ook Staand verband is een metselverband dat toegepast werd om steens muren te metselen en tegenwoordig ook als halfsteens buitenspouwblad uitgevoerd wordt.
In de metselwerknorm (NEN-EN 1996-1-1) is er het een en ander opgenomen over wat nu eigenlijk een metselverband is en waar een metselverband aan moet voldoen. In artikel 1.5.2.6 van de norm wordt niet de term metselverband gebruikt, maar de term steenverband. Deze benaming wordt als volgt omschreven: ‘Steenverband: rangschikking van metselstenen in een regelmatig patroon om samenwerking te bereiken’.
In ongewapend metselwerk behoren metselstenen met een hoogte van 250 mm of minder ten minste een overlap van de grootste waarde van 0,4 maal de hoogte van de steen en 40 mm te hebben. Bij 250 mm of meer behoort de overlap ten minste de grootste waarde van 0,2 maal de hoogte van de steen en 100 mm te zijn. Bovenstaande is de basis van een metselwerkverband en de basis voor de rekenregels in de metselwerknormen. Een metselverband dat hier niet aan voldoet kan niet geclassificeerd worden als metselwerk in verband.
In Nederland wordt vaak gerekend volgens NPR 9096-1-1. In deze praktijkrichtlijn worden hogere waarden voor de sterkte van het metselwerk gehanteerd dan standaard in de NEN-EN 1996-1-1. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk om met een hogere buigtreksterkte voor metselwerk te rekenen. Maar in dat geval wordt voor het metselverband in artikel 3.6.4 wel de volgende aanvullende voorwaarde gesteld: ‘De overlappingslengte in het metselwerkverband is ten minste gelijk aan 0,8 maal de muurdikte’. Dit is een grotere overlappingslengte dan standaard vereist in de metselwerknorm.
Waarschijnlijk het bekendste of meest toegepaste metselverband is het wildverband. Onterecht wordt er vaak als reden gegeven dat er dan geen koppenmaat uitgezet hoeft te worden en dat er gemakkelijker maatafwijkingen opgevangen kunnen worden. Dit klopt niet! Wildverband is ook een metselverband en dient ook te voldoen aan de regels in de norm en ook in richtlijnen gelden er aanvullende eisen voor wildverband. Zoals duidelijk wordt aangegeven: maatvoering op koppenmaat.
In diverse publicaties staan verschillende omschrijvingen van de voorwaarden voor wildverband. De regels verschillen met name ten aanzien van vallende en staande tanden, maar ook in het aantal koppen en strekken die achter elkaar gemetseld mogen worden zitten verschillen. In de Stabu standaard voorwaarden staat een beschrijving van wildverband, maar bijvoorbeeld ook in publicaties van KNB (Vereniging Koninklijke Nederlandse Bouwkeramiek). De beschrijving in het boek waarmee metselaars hun vak leren verschilt ook weer van de hierboven gebruikte omschrijving uit BRL 2826-01. Dit alles resulteert vaak in misverstanden op de bouw, maar ook tussen architecten en aannemers. Vooral in het geval van wildverband is het belangrijk om goed te omschrijven waar het wildverband aan moet voldoen, zodat achteraf daar geen discussie over kan plaatsvinden.
Er wordt regelmatig in de gevel gekozen voor een metselverband zonder het vereiste steenverband, zoals bijvoorbeeld tegelverband. Dit kan verticaal, horizontaal, met strekken of met koppen. Er zijn talloze variaties mogelijk en dat zie je dan ook regelmatig in gevelmetselwerk terugkomen. Maar let op, ook andere metselverbanden die niet voldoen aan de voorwaarden van het vereiste steenverband, vereisen extra voorzieningen om toch toegepast te mogen worden. In de NEN-EN 1996-1-1 wordt hierover in artikel 8.1.4 gezegd: ‘Steenverbanden die niet voldoen aan de minimale overlapeisen mogen in gewapend metselwerk zijn gebruikt, als onderzoek of onderzoeksresultaten aangeven dat deze voldoen. De norm geeft dus duidelijk aan wat er in het geval van dit soort metselverbanden moet gebeuren, te weten het toepassen van metselwerkwapening.’
Een basis uitgangspunt is dat de metselwerkwapening een prestatieverklaring heeft op basis van de NEN-EN 845-3. Als er sprake is van een metselverband dat niet voldoet aan de voorwaarden in de norm, dan betekent dat over algemeen dat er in de lintvoegen metselwerkwapening aangebracht moet worden. De hart-op-hart-afstand van deze wapening is dan 250 tot 300 mm en wordt over de volledige hoogte van metselwerkvlak aangebracht. Wanneer er verticaal tegelverband met strekken gemaakt wordt betekend dit dat er in iedere horizontale voeg wapening aangebracht moet worden. Hier moet ook rekening mee gehouden worden voor de plaatsing van de spouwankers aangezien spouwankers en wapening niet in dezelfde lintvoeg geplaatst mogen worden.
Er zal altijd rekening gehouden moeten worden dat de juiste bakstenen gekozen worden voor de juiste verbanden. In publicaties over stootvoegloos en Braziliaans verband is hierover al het e.e.a. gezegd, maar ook hier wordt benadrukt. Om een metselverband regelmatig te kunnen uitvoeren en het verloop van de stootvoegen te beperken is het noodzakelijk dat de maatspreiding van de metselbakstenen conform NEN-EN 771-1 hierop afgestemd is. Bij bijzondere gevallen zoals dunne voegen (<8 mm) of speciale verbanden (bijvoorbeeld tegelverband) kan het nodig zijn een kleinere maatspreiding en/of maattolerantie af te spreken met de baksteenproducent en afspraken te maken over de kromming van de bakstenen conform BRL 1007.
Bijzondere metselverbanden die in de laatste decennia vaker toegepast worden, maar niet gemetseld kunnen worden op basis van koppenmaat, zijn onder meer langere bakstenen en betonstenen. De verwerking van deze producten en verbanden komt met specifieke aandachtspunten. Over stootvoegloos metselwerk en Braziliaans metselwerk hebben wij eerder gepubliceerd, en verwijzingen staan in het artikel.
Veelvoorkomende metselverbanden en hun kenmerken
Het meest gangbare verband is halfsteensverband. Dit verband heeft een eenvoudig patroon en is economisch en constructief sterk. De kop-strekverhouding is cruciaal: twee koppen en een voeg dienen gelijk te zijn aan de lengte van de baksteen. Verspringing van de voegen bedraagt bij het halfsteensverband de helft van de baksteenlengte.
Het klezorenverband lijkt op het halfsteensverband, maar de verticale voeg verspringt niet met een halve baksteen. De verticale voegen verspringen met een kwart of driekwart van de baksteenlengte. Daardoor ontstaat een vallende of staande tand, afhankelijk van het patroon.
Bij kruisverband worden koppen en strekken afwisselend in regelmatige patronen toegepast; de koppenlagen liggen boven elkaar en de strekkenlagen ook, met een stapeling waarbij de stootvoegen verspringen. Dit geeft een klassieke uitstraling en wordt vaak gezien bij oudere gebouwen en boerderijen.
In Vlaams verband worden in elke laag afwisselend koppen en strekken gemetseld; per laag kan dit patroon anders zijn. Het Noors- of kettingverband bestaat uit lagen metselwerk van twee strekken en één kop die steeds herhaald worden, waardoor een “ketting”-achtige look ontstaat.
Het Eng. running bond (Läuferverband) en het Fr. verband bestaan uit specifieke regels voor koppen en strekken per laag; bij het Fr. verband komen twee koppen gevolgd door een strek voor elke laag voor. Bij het staand verband wisselen lagen met strekken en koppen elkaar af, met vaak een drieklezoor in de strekkenlaag om het patroon te laten verspringen.
Het Noors verband (noordelijk) en het kettingverband worden vaak genoemd in de context van traditionele gevels, terwijl polymetrisch en blokverband creatieve varianten zijn waarbij verschillende steenformaten zichtbaar blijven. Bij polymetrisch verband bestaan de lagen uit stenen van verschillende typen en formaten die willekeurig door elkaar gemetseld worden, wat een grafisch opvallend muurbeeld oplevert.
Wildverband is een veelgebruikte keuze voor natuursteen- en keramische gevels voor een natuurlijk ogend beeld. Wildverband vereist wel een duidelijke omschrijving van regels zodat patroon en maatvoering consistent blijven. Uitvoering vergt nauwkeurige afstemming op kop-strekverhouding en maatafwijkingen kunnen problemen opleveren als ze niet goed zijn vastgelegd.
Praktische tips voor toepassing en controle
Bij wildverband geldt: begin hoeken met een strek, drieklezoor of kop en gebruik in de muur zowel koppen als strekken. Vallende tanden mogen niet groter zijn dan zes lagen; sprongen van klezoren mogen niet meer dan zes hoog of schuin boven elkaar voorkomen. Een verband dat geen duidelijk regelmatig patroon heeft, wordt vaak aangeduid als willekeurig verband. Voor de bouwregelgeving geldt: maatvoering op koppenmaat en controle van de overlappingslengte van minimaal 40 mm bij dunne stenen en 0,4 maal hoogte bij kleinere stenen.
Wanneer gekozen wordt voor tegelverband (stapelverband), liggen de bakstenen recht boven elkaar en lopen de lagen precies door. Dit vereist extra versteviging zoals metselwerkwapening bij sommige toepassingen, en advies van een vakman is aan te raden om stabiliteit te garanderen.
Kies bij kruisverband voor een maatvaste baksteen met een goede kop-strekverhouding; bij Vlaams en Noors verband geldt een vergelijkbare zorg voor regelmaat en exacte kop-strek-afstanden. Bij klezorenverband verspringen de lagen meestal met een kwart of driekwart van de baksteenlengte; de horizontale belijning kan zo ritmisch en verticaal gericht zijn.
Het vlaams verband vraagt om afwisseling per laag en het juiste gebruik van koppen en strekken; het Noors verband heeft een eigen ritme van twee strekken en een kop per laag. Voor een modern uiterlijk kan tegelverband of blokverband worden gekozen, maar dit vraagt vaak extra versteviging en aandacht voor maatvoering.
Tot slot: de keuze van mortel en voegkleur beïnvloedt sterk het eindbeeld. Mortel op kleur kan helpen het patroon te versterken of (bij lichte voeg) juist meer contrast te geven. Voor wildverband is het essentieel om duidelijke afspraken te maken over de maat en het verloop van de voegen om latere discussies te voorkomen.
Samenvatting van waar je op let bij gevelmetselwerk
- Verbinding en overligging: overlappingslengte van minimaal 40 mm (of 0,4 x steenhoogte bij kleine stenen).
- Kop-strekverhouding: consistentie per verband en juiste stapeling van koppen en strekken.
- Regelmaat vs. creativiteit: wildverband verlangt duidelijke afspraken, maar is niet “vrij” zonder regels.
- Wapening en lintvoegen: bij niet-conforme verbanden mogelijk vereist; hart-op-hart-afstand 250-300 mm.
- Materiaalkeuze: bakstenenformaat, vormen en eventuele lange stenen vereisen aangepaste maatspreiding.
- Voegwerk en mortel: voegkleur en morteltype bepalen de visuele effecten en de duurzaamheid.
Film Les Metselverbanden.wmv
Praktisch voorbeeld voor een pastoriestijl woning
Voor een pastoriestijl woning werd gekozen voor wildverband, wat grotendeels overeenkomt met landelijke esthetiek. In dit soort projecten is het verstandig om te kiezen voor maatvaste stenen en duidelijke afspraken over kop-strekverhouding, terwijl ook rekening wordt gehouden met eventuele recuperatiesteen uit afbraak. De variatie in steenformaten en de natuurlijke onregelmatigheden dragen bij aan het karakter van zo’n gevel. In veel gevallen kan men ook kiezen voor kruisverband of Vlaams verband omwille van de gewenste uitstraling en constructieve sterkte.
Een adviseur of vakman kan helpen bij het bepalen van de juiste combinatie en de eventuele versterkingen die nodig zijn bij bepaalde verbanden. Een goed plan omvat zowel de esthetiek als de structurele veiligheid, inclusief spouwankers en wapening waar nodig. Wildverband vereist vooral zorgvuldige planning om esthetiek en bouwtechnische vereisten in balans te brengen.
- Beoordeel de gewenste uitstraling en kies ongeveer twee tot drie gangbare verbanden als opties.
- Controleer kop-strekverhouding en zorg voor een consistente overlappingslengte.
- Beslis over voegwerk (morteltype en kleur) die het gekozen patroon versterkt.
- Schakel een vakman in bij het bepalen van wapeningsbehoefte en lintvoegplaatsing.
tags: #stenen #buitenmuur #wild