Ter voorbereiding op de Nordic Art in het Groninger Museum ging ik eerst op zoek naar Deense Kunst in Kopenhagen. Het grote museum daarvoor is het SMK: Statens Museum for Kunst, ofwel de National Gallery of Denmark, zoals er in het beeldmerk bij staat. Dat kwam omdat ik aan twee naar buiten komende bezoekers vroeg wat ze daar hadden: ‘old pictures, only old pictures, but very beautiful’ was het antwoord en dat haalde mij over. Ik heb er geen spijt van gehad. Het Hirschsprung museum herbergt de particuliere collectie van de tabaksfabrikant Heinrich Hirschsprung, die in 1865 zijn kunstcollectie begon en toen waarschijnlijk niet wist dat hij leefde in wat nu de Gouden Eeuw van de Deense schilderkunst genoemd wordt. In 1902 schonk hij zijn collectie aan de Deense staat en deze wordt tentoongesteld in een voor dat doel gebouwd Museum, dat voltooid is in 1911. De collectie is van hoog niveau en fantastisch mooi.
Het Hirschsprung biedt een beeld van de opkomende stromingen met weinig connectie naar diepgravende toelichtingen, maar het laat wél zien hoe in de 19e eeuw landschappen en alledaagse taferelen centraal stonden. Het is een soort les in sociale geschiedenis, want de schilders hadden ook veel aandacht voor het alledaagse leven en een eigen kijk op de wereld. Opvallend is het grote aandeel van de Skagen-schilders, een kunstenaarskolonie op de uiterste noordpunt van Jutland, Kaap Skagen, misschien vergelijkbaar met Laren in Nederland. Daarna ging ik naar het SMK, waar drie folders over grote schilderroutes uitnodigen tot een reis door de tijd: Europese kunst van 1300-1800, Deense en Noordse kunst van 1750-1900, en Deense en internationale kunst na 1900. Het Hirschsprung levert vaak een jaloerse ondertoon op en het SMK laat zien hoe de Gouden Eeuw in Denemarken gepositioneerd wordt tussen 1800 en 1850, met een late uitloop tot 1880. Eckersberg, Skovgaard, Kobke en Lundbye zijn hier hoofdfiguren; in Hirschsprung vind je nog meer van hun tijd.
Het SMK herbergt ook de fascinerende collectie van de mysterieus waas schilderende Hammershoi, wiens werk vaak draait om licht in een kamer en zijn vrouw daarin. Zijn schilderijen geven een heldere indruk van hoe licht in Denemarken werd ervaren, terwijl het Hirschsprung het sociale aspect en de landschappen belicht waar de loop van de tijd een rol speelt. In de jaren zestig tot negentig vlogen de stromingen in de twintigste eeuw Denemarken binnen, en het SMK laat zien hoe deze tijd gegrepen wordt door zowel nationale als internationale invloeden. Emil Nolde, Victor Vasarely en Gerhard Richter komen als buitenbeentjes naar voren en geven een indruk van internationale uitwisseling die de Deense schilderkunst karakteriseert.
Naast de traditionele stijlen is er in Deense schilderkunst ook hedendaagse kunst die traditionele technieken combineert met moderne thema's. Deze mengvorm biedt een boeiende kijk op de evolutie van Deense kunst door de tijd heen. Bij de Deense Gouden Eeuw staat de nationale identiteit centraal, vergelijkbaar met de Hollandse 17de-eeuwse schilderkunst, en de verbinding tussen burgerlijke samenleving en kunst komt naar voren in portretten, genretaferelen en landschappen. Een opmerkelijke vergelijking wordt gemaakt met de Hollandse meesters zoals Van Goyen, Potter en Hals, die invloed hebben gehad op Deense schilders via verzameling in Kopenhagen en via reizen naar Italië en Duitsland.
In de 19de eeuw zien we in Denemarken een Gouden Eeuw in cultureel opzicht, met figuren als Rørbye, Købke en Lundbye die het gezicht van de Deense schilderkunst bepalen. De tentoonstelling “Twee Gouden Eeuwen” in samenwerking met het Rijksmuseum en het SMK belicht deze band tussen de Deense en Nederlandse kunst over een periode van bijna 200 jaar. De studie van Lene Bogh Rasmussen legt talloze verbanden vast tussen landschappen, genres en portretten, met verwijzingen naar Dahl, Lundbye, Eckersberg en anderen die laten zien hoe Deense kunst zich verhoudt tot Nederlandse modellen.
Bij de 17de-eeuwse Nederlandse invloeden op Deense schilderkunst gaat het om realistische voorstellingen van dagelijks leven: keukenscènes, portretten en landschappen, maar ook stillevens en zeegezichten. In Denemarken wordt deze erfenis vertaald naar eigen burgerlijke thema’s en landschapssketches, al blijft de Deense Gouden Eeuw uniek in haar eigen taal en symboliek. De nieuwe zee- en havenscènes worden in Denemarken geboren en onderhouden de traditie van realisme en duidelijke belichting, vaak met een focus op licht en ruimte.
Kunst en populariteit in Denemarken
Per Kirkeby (1938) is een van de meest gevierde kunstenaars van Scandinavië. Hij werd aanvankelijk opgeleid als geoloog en brengt een expressieve gelaagde schilderkunst voort die lijkt op geologische lagen en het Deense landschap. Kirkeby werkt in diverse media; zijn glas-in-loodramen in Gentofte Kirke illustreren hoe hij bijbelse thema’s omzet naar abstracte, meditatieve kunst. De ramen hebben thematische titels zoals De Intocht in Jeruzalem, Het Laatste Avondmaal en De Kruisiging, en zijn samenwerking met Per Hebgaard toont de combinatie van schilderkunst en glas-in-loodkunst. Een opvallend kenmerk is de synecdoche-achtige aanpak waarbij delen verwijzen naar het geheel. Kirkeby pleit voor interpretatie door de kijker en verzoent geloof en kunst op een hedendaagse manier.
Een ander belangrijk aspect is dat Deense schilderkunst de moderne Europese stromingen omarmt. In de 20ste eeuw zien we invloed van abstractie en experiment, terwijl de 21ste eeuw hedendaagse werken bevat die traditionele technieken combineren met actuele thema’s. De Deense Gouden Eeuw en de Hollandse schilderkunst blijven sterk met elkaar verbonden door collecties, tentoonstellingen en onderzoek dat de banden tussen Denemarken en Nederland verdiept.
Belangrijke tijdslijn en kernfiguren
- Gouden Eeuw in Denemarken: 1800-1850, met Eckersberg, Købke, Lundbye als hoofdfiguren.
- Skagenkolonie en het nationaal karakter in landschap en genre.
- Invloeden uit Hollandse meesters via verzamelingen in Kopenhagen en via reizende kunstenaars.
- Toekomst: 20e eeuwse kunst en hedendaagse Deense schilderkunst die techniek en thema’s met elkaar verweven.
tags: #traditioneel #deens #schilderwerk