Amsterdam staat bekend om haar historische grachtenpanden, die worden versierd door prachtige gevels. Deze gevels zijn in vele soorten en maten te vinden en geven je inzicht in de geschiedenis van een pand. Het design van de gevels is namelijk gebonden aan trends binnen bepaalde tijdsperiodes. Je bewondert deze gevels het beste vanaf een bootje op de grachten.
Soorten Grachtenpanden en Hun Gevels
Elke gevel is anders, en vertelt een eigen verhaal. Toch zijn er manieren waarop je aan de gevel van een pand kunt aflezen hoe oud deze ongeveer is.
Historische Gevelstijlen
De geschiedenis van Amsterdam is af te lezen aan de typische Amsterdamse grachtengevels. De architectuurstijlen en gevels variëren, omdat de panden in de loop der eeuwen diverse malen zijn verbouwd.
Trapgevels
Dit is misschien wel de meest herkenbare gevel in Amsterdam. Hij is te herkennen aan het feit dat de gevel naar boven toe trapsgewijs steeds smaller wordt. De treden van de trap beginnen vaak al op de eerste verdieping, wat de huizen relatief laag doet ogen. Tot ongeveer 1665 stond de stad vol met panden met trapgevels, afgewisseld met de houten huizen.
Wil je hier mooie voorbeelden van zien? Vaar naar Herengracht 81 (tevens het oudste woonhuis van Amsterdam) en ga dan door naar nummer 170 voor het Bartolotti huis. Twee grachten verderop vind je op de hoek van de Prinsengracht en Brouwersgracht Café Papeneiland.
Tuitgevels
Dit is een versimpelde versie van een trapgevel, waarbij alleen de bovenste trede is overgebleven. Wegens het feit dat je met deze gevel niet echt kan pronken, is deze voorgevel alleen te vinden bij pakhuizen. Tuitgevels zie je veel terug in het Amsterdamse straatbeeld, maar niet zoveel aan de Herengracht. Dit komt doordat tuitgevels vooral werden gebruikt bij het bouwen van pakhuizen. Aan de Prinsengracht en op het eiland Uilenburg vind je bijvoorbeeld meer van dit soort pakhuizen, te herkennen aan raamopeningen in de vorm van een halve cirkel, vaak met luiken. Op de Brouwersgracht zijn veel pakhuizen te vinden, dus als je tuitgevels wil zien dan kun je hier goed terecht.
Halsgevels
De naam zegt het al, de gevel wordt gekenmerkt door een halsvormige top. De gevel heeft doorgaans twee hoeken van 90º die worden opgevuld door beeldhouwwerken. De eerste halsgevel werd ontworpen door Phillips Vingboons, dezelfde architect die het pand waarin het Grachtenmuseum gevestigd zit, heeft ontworpen. Het pand dat hij ontwierp staat aan de Herengracht 168 en stamt uit 1636. Vaar hier naartoe en kijk of je hem kunt vinden! Deze gevel is natuurlijk niet alleen op de Herengracht te vinden, vaar langs de Keizersgracht (bijvoorbeeld nummer 88, 242 of 780-778) om hem te bewonderen.
Klokgevels
Ook hier verraadt de naam al hoe de gevel eruit ziet: de bovenkant van de gevel is rond als een klok. De gevel is vaak versierd, de 18e eeuwse klokgevels zijn daarbij rijker versierd dan die uit de 17e eeuw. De klokgevels (ca. 1660-1790) lijken erg op halsgevels, maar bij klokgevels zijn de hoeken van 90 graden afgerond. Op Keizersgracht 561 en 563 staan de “nieuwe” en “oude” klokgevels naast elkaar. Zie jij welke de oude en welke de nieuwe is? Aan de Prinsengracht zijn er zelfs zeven klokgevels op een rij. Wanneer je afbeeldingen van rode herten op de gevels ziet, weet je dat je goed zit.
Lijstgevels
Tijdens je wandeling door de Amsterdamse grachten zul je het meeste de verhoogde kroonlijsten uit de achttiende eeuw tegenkomen. Deze lijsten zijn recht, met een verhoging bovenop met daarin een luik gebouwd, zodat men makkelijker bij de hijsbalk kon. In de negentiende eeuw werden de gevels van de Amsterdamse huizen steeds soberder. Lijstgevels kwamen weliswaar voor in de zeventiende en achttiende eeuw, maar werden voornamelijk in de negentiende eeuw gebouwd. Vanaf ongeveer 1790 werden er geen tuit-, trap-, hals- en klokgevels meer gebouwd. De sobere lijstgevels hebben geen beeldhouwwerken meer. Tot ongeveer 1920 is er gewerkt met deze rechte lijsten.
Bijzondere Panden en Kenmerken
Houten huizen zijn zeldzaam in Amsterdam, omdat er nog maar twee over zijn. Eén daarvan staat op het Begijnhof, dichtbij het Grachtenmuseum. Dit huis komt uit ongeveer 1475! Het andere houten huis staat aan de Zeedijk.
Gevels met rolornamenten zijn tevens zeldzaam in Amsterdam. Deze gevels werden gebouwd in de stijl van de vroege Hollandse Renaissance. Aan het Singel 423 staat nog zo’n gevel, eveneens erg dichtbij het Grachtenmuseum. De jaartalsteen op deze gevel geeft aan dat deze in 1606 is gebouwd. De gevel valt op doordat ronde ’S-Vormen’ de gevel versieren.
Algemene Kenmerken van Grachtenpanden
Een grachtenpand is een huis aan de gracht, en is over het algemeen oud. Meestal zijn de huizen hoog, smal en diep omdat de belasting werd geheven op grond van de breedte van de gevel. Vanwege het gevaar van overstromingen zit de voordeur soms op de bel-etage en is het pand toegankelijk via een bordes.
Grachtenpanden hadden meestal een kelder en een pakzolder, waar handelsvoorraad kon worden opgeslagen. Op de zolder was een hijsinstallatie of een speciale balk bevestigd om goederen op te takelen.
Aan de achterzijde van een grachtenpand bevindt zich vaak een tuin, die meestal doorloopt tot halverwege de achterliggende gracht, maar soms ook helemaal tot aan het achterliggende huis.
Variaties in Bebouwing
Als een eerste eigenaar speculeerde en meerdere panden liet bouwen door eenzelfde huistimmerman of aannemer, dan spreken we van twee- of drielingpanden. Er bestaan ook vier-, of vijflingen met allen een identiek uiterlijk. In de meeste gevallen zijn de panden dan smaller dan beoogd bij de uitgifte. Als op twee kavels drie huizen gebouwd noemde men dat smaldelen. Dit was niet overal toegestaan. Ook het aanleggen van stegen werd daarom tegengehouden.
Als een grachtenpand twee naast elkaar gelegen voordeuren heeft dan was het pand bestemd voor de verhuur. Er was dan sprake van een beneden- en een bovenwoning. Hoekpanden (zonder tuin) waren meestal in gebruik als winkel.
Aan de Amsterdamse grachten staan ook dubbelbrede grachtenpanden, vooral aan de Herengracht. De eerste eigenaar kocht dan twee bouwkavels en liet daar één huis op bouwen. Vooral als hij ook de achterliggende kavels kocht en daar een koetshuis liet bouwen, kunnen we in sommige gevallen spreken van een stadspaleis.
De breedte van een grachtenpand en de diepte van de tuin kan sterk variëren. (Ter verduidelijking: de kavels in de 17e eeuw waren aanvankelijk 18 voet, al spoedig 20, 22, 24 of 26 voet breed. Een Amsterdamse voet was 28,13 cm).
Verbouwingen en aanpassingen
De meeste grachtenpanden zijn in de eerste helft van de 18e eeuw uitgebroken om meer ruimte te creëren of de interieurs aan te passen aan de laatste mode. Veel grachtenpanden hebben een "sael" die werd gebruikt voor representatieve doelen. In de tweede helft van de 18e eeuw zijn veel grachtenpanden verhoogd en van eigentijdse gevels voorzien. Aan het einde van de 19e eeuw zijn veel voordeuren verplaatst van de bel-etage naar de begane grond.
Rondvaart langs de Amsterdamse grachten, verbeterde video en commentaar, in HD
Ontdek de Gevels Zelf
Wil jij alle Amsterdamse gevels van dit lijstje in het echt spotten? Huur dan een boot en vaar langs de Herengracht, Brouwersgracht, Keizersgracht en Prinsengracht. Test je kennis en zie of je de verschillende gevels van elkaar kunt onderscheiden.
Wil je liever een andere route varen? Dan hebben we nog een aantal voorstellen. Vaar bijvoorbeeld langs de wallen of ontdek 5 andere leuke plekken om langs te varen. Ontdek Amsterdam op een unieke manier met Eco Boats Amsterdam! Reserveer jouw boot, kies een datum en tijd, kom naar onze verhuur, en vaar door de grachten!
tags: #verschillende #gevels #grachtenpanden